Орта ғасырдағы шотланд кемесі – "birlinn" (бірлинн) тарихы. Галереялық кемелер, құрылысы, этимологиясы және скандинавиялық, кельт тамырлары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орта ғасырлардағы шотланд кемесі, шотланд баспагері.
Middle ages Scottish ship
the Scottish publisher
Бірлинн (bìrlinn) немесе Батыс Хайленд галереясы – желкен және ескекпен жүргізілетін ағаш кеме, орта ғасырлардан бастап Шотландияның Гебрид аралдары мен Батыс Хайлендтерінде кеңінен қолданылған. Ағылшын және төмендік шотланд тілдеріндегі атаудың нұсқаларына «берлин» және «бирлинг» кіреді. Гельдік термин, мүмкін, норвег тіліндегі «byrðingr» (тақтайлардан жасалған кеме) сөзінен шыққан. Жергілікті дизайнның тегі де, біздің заманымызға дейінгі бірінші ғасырға жатқан Бройтер типті қайыққа ұқсас кемелерге дейін жететін болуы мүмкін, олар ескектермен және тікбұрышты желкенмен жабдықталған, бірақ викингтердің дизайнына қатысты нақты болжам жасау қажет емес. Алайда, Бройтер үлгісі ағаштан жасалған кеме ме, әлде currach типті терімен қапталған қайық па, әлі белгісіз. Ғалымдардың көпшілігі бірлиннға викингтердің ықпалын баса көрсетеді. Бірлинн клинкерлік құрылыммен салынған, оны желкенмен немесе ескекпен жүргізуге болады. Онда тікбұрышты желкені бар бір ғана мачта болған. Бұл типтегі кіші кемелерде он екіге дейін ескек болса, ал үлкен Батыс Хайленд галереясында қырыққа дейін ескек болған. Төрт жүз жылдан астам уақыт бойы, XVII ғасырға дейін бірлинн Гебрид аралдарындағы басты кеме болды. 1310 жылы король Роберт Брюс Томас Рэндольфқа, Моррей графының біріншісіне, 26 ескектік алты бірлинн алмастыру шартымен Мэн аралының иесі болу құқығын берді (reddendo немесе жарлық). 1615 жылғы Шотландияның құпия кеңесінің баяндамасында 18-ден 20-ға дейін ескектерге ие галереялар мен 12-ден 18-ге дейін ескектерге ие бірлинндер арасындағы айырмашылық көрсетілген. Құрылымдық ерекшеліктер туралы ешқандай ұсыныс болған жоқ. Баяндамада әрбір ескекке үш адамдан тағайындалғаны айтылған. Бірлинн шотланд геральдикасында шотланд гаэл тіліндегі «long fhada» сөзінен алынған «лимфад» ретінде бейнеленген.
The birlinn (bìrlinn) or West Highland galley was a wooden vessel propelled by sail and oar, used extensively in the Hebrides and West Highlands of Scotland from the Middle Ages on. Variants of the name in English and Lowland Scots include "berlin" and "birling". The Gaelic term may derive from the Norse byrðingr (ship of boards), a type of cargo vessel. It has been suggested that a local design lineage might also be traceable to vessels similar to the Broighter type boat (first century BC), equipped with oars and a square sail, without the need to assume a specific Viking design influence. It is uncertain, however, whether the Broighter model represents a wooden vessel or a skin covered boat of the currach type. The majority of scholars emphasise the Viking influence on the birlinn. The birlinn was clinker built and could be sailed or rowed. It had a single mast with a square sail. Smaller vessels of this type might have had as few as twelve oars, with the larger West Highland galley having as many as forty. For over four hundred years, down to the seventeenth century, the birlinn was the dominant vessel in the Hebrides. In 1310, King Robert the Bruce granted Thomas Randolph, 1st Earl of Moray a reddendo or charter making him Lord of the Isle of Man in exchange for six birlinns of 26 oars. A 1615 report to the Scottish Privy Council made a distinction between galleys, having between 18 and 20 oars, and birlinns, with between 12 and 18 oars. There was no suggestion of structural differences. The report stated that there were three men per oar. The birlinn appears in Scottish heraldry as the "lymphad", from the Scottish Gaelic long fhada.
Қолдану
Дизайн және функционалдық тұрғысынан, жергілікті биринн мен аралдарға келген викингтердің кемелері арасында айқын ұқсастықтар болды. Аралдық ортада кемелер аймақта кең таралған соғыстар үшін маңызды болды, ал жергілікті әмірлер бириннді кем дегенде XIII ғасырдан бері белсенді пайдаланды. Аймақтық теңіз күштерінің ең қуаттысы – Ислейдің Макдональдтары еді. Кейінгі орта ғасырлардағы Аралдардың әмірлері Гебрид аралдарындағы ең ірі флотты ұстады. 1156 жылғы теңіз шайқасында, Сомерлед, Аргилл әмірi, әмірлердің бабасы, өзінің қарындасының күйеуі, Аралдардың патшасы Годред Олафссонға қарсы тұрып, Гебрид аралдарындағы билігін нығайтқанда, биринн типіндегі кемелер қолданылған болуы мүмкін. 1433 жылы Ислей әмірi Александр өзінің соғыс галереяларын Ольстерге әкеліп, туысы Дональд Макдональдқа, Дуньвейг және Глендердің әмірi Дональдқа, сондай-ақ Тироуэн (Тайрон) әулетінен О'Ниллдерге Шотландия королі Джеймспен одақтасқан О'Доннеллдерді жеңуге көмектесті. 1608 жылы Шотландия королі VI Джеймс, Батыс аралдарындағы жанжалдарды тоқтату үшін Эндрю Стюарт, Очилтри лордын жіберді. Оның бұйрықтарына көтерілісшілерге тиесілі лимфадтар, галереялар және биринндер деп аталатын кемелерді жою кірді. Қалған дәлелдер көбінесе биринннің теңіз саласындағы қолданылуына қатысты болғанымен, мұндай кемелердің қажет болған сауда қызметіне қатысты тәуелсіз мәліметтер де бар. Ислей, Гига, Кинтайр және Кнапдейлде сауда орталықтары болғандығы туралы мәліметтер бар, ал XIV ғасырда жергілікті әмірлердің қолдауымен аралдар, Ирландия және Англия арасында үздіксіз сауда қатынасы болды. Таулы аймақтар мен аралдардың ресурстары теңіз және сауда кемелерін ұстауға жеткіліксіз болғандықтан, галерея екі мақсатты да атқарған болуы мүмкін. Бірлинн сөзінің скандинавиялық жүк кемесінің атынан шығуы осы жағдайды көрсетеді. Әйтпесе, биринннің негізгі мақсаты әскер тасымалдау, балық аулау және мал тасымалы болған.
In terms of design and function, there was considerable similarity between the local birlinn and the ships used by Norse incomers to the Isles. In an island environment ships were essential for the warfare which was endemic in the area, and local lords used the birlinn extensively from at least the thirteenth century. The strongest of the regional naval powers were the MacDonalds of Islay. The Lords of the Isles of the Late Middle Ages maintained the largest fleet in the Hebrides. It is likely that vessels of the birlinn type of galley were used in the 1156 sea battle in which Somerled, Lord of Argyll, the ancestor of the lords, firmly established himself in the Hebrides by confronting his brother in law, Godred Olafsson, King of the Isles. In 1433, Alexander of Islay, Lord of the Isles brought his fleet of war galleys to Ulster to aid his cousin Donald Macdonald, Lord of Dunyvaig and the Glens, and the O'Neills of Tirowen (Tyrone) in defeating the O'Donnells, who were allied with King James of Scotland. In 1608 Andrew Stewart, Lord Ochiltree was sent by James VI of Scotland to quell feuds in the Western Isles. His orders included the destruction of shipping, named in his commissions as lymphads, galleys, and birlinns belonging to rebellious subjects. Though the surviving evidence has mostly to do with the birlinn in a naval context, there is independent evidence of mercantile activity for which such shipping would have been essential. There is some evidence for mercantile centres in Islay, Gigha, Kintyre and Knapdale, and in the fourteenth century there was constant trade between the Isles, Ireland and England under the patronage of local lords. It is possible that the resources of the Highlands and Islands were not sufficient to support both naval and trading types of ship, leaving the galley with both roles. The derivation of the word birlinn from the name of a Nordic cargo vessel is suggestive of that situation. Otherwise the chief uses of the birlinn would have been troop carrying, fishing and cattle transport.
Құрылыс және техникалық қызмет көрсету
Бір жағынан, "бирлинн" норвеждік кемелерге ұқсас, теңізге шығуға арналған кемелермен салыстыруға болады. Викинг кемелерінің екі ұшы болған, ал кірер және шығар жақтарындағы қаңқалар біріктірілген. Кеменің қабырғасын құрайтын тақталар жиектері біріктіріліп, темір шегелермен бекітілген. Содан кейін симметриялық қабырғалар немесе каркастар тақталарға тігіліп немесе ағаш тікшелермен бекітілген. Қабырғалардың көп бөлігіне жұқа көлденең балкалар мен қақпақтар орнатылған. Мачты кеменің ортасына немесе оған жақын жерге орнатылған, ал ескектер, соның ішінде рульдік ескек те қолданылған. Кеменің алдыңғы және артқы бөліктерінде тақталардың ұштары үшін мұқият ойылған ойықтар болған, тізелер қақпақтарды тақталарға бекітіп, ал балкалар каркастардың басына қосылған. Кеменің жалпы пішіні норвеждік үлгіге ұқсас, бірақ кеменің алдыңғы және артқы бөліктері тік болуы мүмкін (бірақ суреттегі бұрмалауларға назар аудару керек). Сақталған суреттерде рульдің бейнесі бар. Шотландияның таулы аймандарындағы XIX ғасырдың қайық жасау тәжірибесі "бирлинн" кемесіне де қатысты болуы мүмкін: мысалы, шайырға малынған кептірілген мүктерді аралауға қолдану және құрылыста тіреулерді пайдалану. Емен Шотландияның батысында да, Скандинавияда да бағаланған, өйткені ол берік және шіруға төзімді. Басқа ағаш түрлері сирек қолданылған. Шотландияның батысындағы сыртқы аралдарда ағаш тапшы болған, бірақ ішкі аралдарда және құрлықта қайың, емен және қарағай көп болған. Лохаберде ағашқа толы болғандықтан, "B'e sin fiodh a chur do Loch Abar" ("Лохаберге ағаш әкелу") сөзі ненің болмаса да артық жұмыс істеуі туралы айтылған. Қолданылған құралдарға балталар, шүмектер, бұрғылар және қасық тәрізді бұрғылар, шипоры, жобалар, кескіш пышақтар және қалыптау темірлері, сондай-ақ Солтүстік Еуропа ағаш шеберлерінің құралдары кірген болуы мүмкін. Дәстүрлі кеме жасаудағыдай, өлшемдер көбінесе көзге шалу арқылы жасалынған. Қайықтарды жағалаудағы ойыстарға ("науст") – шағын жасанды порстарға – орналастырудың дәстүрлі тәжірибесі, мүмкін, "бирлинн" кемесіне де қолданылған. Қоршалған орындардағы порттар, қайықтарға арналған қону орындары және теңіз қақпалары туралы мәліметтер бар. Норвеж кеме жасау техникасының ықпалы мүмкін болса да, болжамдық, өйткені бүгінгі күнге дейін "бирлинн" кемесінің маңызды қалдықтары табылған жоқ. Алайда, дәстүрлі қайық жасау техникалары мен терминдері кеменің құрылысы туралы ақпарат бере алады.
In some ways the birlinn paralleled the more robust ocean going craft of Norse design. Viking ships were double ended, with a keel scarfed to stems fore and aft. A shell of thin planking (strake) was constructed on the basis of the keel, the planks being edge joined and clenched with iron nails. Symmetrical ribs or frames were then lashed to the strakes or secured with trenails. Over most of the ribs was laid a slender crossbeam and a thwart. The mast was stepped amidships or nearly so, and oars, including a steering oar, were also used. The stem and stern post sometimes had carefully carved notches for plank ends, with knees securing the thwarts to the strakes and beams joining the heads of the frames. The hull bore a general resemblance to the Norse pattern, but stem and stern may have been more steeply pitched (though allowance must be paid for distortion in representation). Surviving images show a rudder. Nineteenth century boat building practices in the Highlands are likely to have applied also to the birlinn: examples are the use of dried moss, steeped in tar, for caulking, and the use of stocks in construction. Oak was the wood favoured both in Western Scotland and in Scandinavia, being tough and resistant to decay. Other types of timber were less often used. It is likely that the Outer Isles of Western Scotland had always been short of timber, but birch, oak and pine abounded in the Inner Isles and on the mainland. The abundance of timber at Lochaber was proverbial: "B'e sin fiodh a chur do Loch Abar" ("Bringing wood to Lochaber") was said of any superfluous undertaking. The tools used are likely to have included adzes, axes, augers and spoon bits, awls, planes, draw knives and moulding irons, together with other tools typical of the Northern European carpenter's kit. As in traditional shipbuilding, generally, measurements were largely by eye. The traditional practice of sheltering boats in bank cuttings ("nausts") – small artificial harbours – was probably also employed with the birlinn. There is evidence in fortified sites of constructed harbours, boat landings and sea gates. The influence of Norse shipbuilding techniques, though plausible, is conjectural, since to date no substantial remnants of a birlinn have been found. Traditional boat building techniques and terms, however, may furnish a guide as to the vessel's construction.
Желкендеу және желкендер
Биринннің XVI ғасырдағы және одан бұрынғы кескіндерінде әдеттегі жабдықтары көрсетілген: тіректер, фок-мачтаның және бастиң арқандары, штагтар (алдыңғы және артқы), ликпастар және паррел (желкенді немесе гаффты мачтаға бекітуге арналған жылжымалы шеңбер). Рульдің алдыңғы жиегінде қақпақшалары бар, олар рульдік ойықтарға енгізілген. Ағаштан жасалған боулинг немесе кеңейткіш бағана (норвеждер бейтас деп атаған) қолданылған болуы мүмкін. Ол желкеннің ілгегін желге қарай кеңейту үшін пайдаланылған. Таулықтардың дәстүрлі әдісі бойынша, желкендер берік, қалың жіптен тоқылған жүннен жасалған, ал арқандар бұта немесе шыршадан өрілген. Орта ғасырлық желкендер, Таулы аймақтарда да, басқа жерлерде де көптеген кішкентай шаршылардан тігілгенін көрсетеді, сондай-ақ рифтердің болуы мүмкін екенін көрсететін белгілер бар.
Carved images of the birlinn from the sixteenth century and earlier show the typical rigging: braces, forestay and backstay, shrouds (fore and aft), halyard and a parrel (a movable loop used to secure a yard or gaff to a mast). There is a rudder with pintles on the leading edge, inserted into gudgeons. It is possible that use was made of a wooden bowline or reaching spar (called a beitass by the Norse). This was used to push the luff of the sail out into the wind. Traditional Highland practice was to make sails of tough, thick threaded wool, with ropes being made of moss fir or heather. Medieval sails, in the Highlands as elsewhere, are shown as being sewn out of many small squares, and there is possible evidence of reef points.
Аилх: қайта құру
1991 жылы Донегал графтығындағы Мовилл қаласында 16 ескекке арналған Хайленд галеясының көшірмесі, Аилх салынды. Ол Батыс Хайленд мүсіндемесіндегі осындай кемелердің бейнелеріне негізделген. Кеменің теңізде жақсы жүзу қабілетіне қарамастан, жоспарда тым тар мүсіндерге көп сүйенгендіктен, оның дизайны шатастыратын деп сипатталды. Кеме биік, дерлік тік қабырғалы және мұңлы тұмсықты болды. Бір ескекке бірден артық адам отыру қиын болды, ал ескектердің арасы тым жақын еді. XIV және XV ғасырлардағы суреттерде одан ұзын және кең кемелер бейнеленген.
A reproduction of a 16 oar Highland galley, the Aileach, was built in 1991 at Moville in County Donegal. It was based on representations of such vessels in West Highland sculpture. Despite the good seagoing performance of the vessel, its design has been described as misleading because of an over reliance in the plan on cramped sculptural images. The vessel was designed with a high, almost vertical, stern and stem. It proved difficult to fit in more than one rower per oar and the thwarts were too close together. Less constricted images from the fourteenth and fifteenth centuries show vessels which are longer and larger.
Ирландия
Ирландиялық лонгхаха, заманауи дереккөздерге сәйкес, Батыс Хайлендтегі ұқсас кемелерге еліктеген сияқты, бірақ археологиялық растама әлі табылмады. Төрт мастердің жылнамалары Ирландияда флоттардың қолданылуын, көбінесе Шотландиямен байланыста жазады. 1413 жылы Туатхал О Майлл жеті кемемен Ольстерден Коннахтқа қайтып келе жатып, «теңіздің ашуы» (anfadh na mara) деп аталатын қатты дауылға тап болды, ол оларды Шотландияға қарай итерді: кемелердің тек біреуі ғана аман қалды. 1433 жылы Аралардың лорды Александр Макдональд О'Ниллдерге және оның туысы Дональд Макдональдқа О'Доннеллдерге қарсы соғыста көмектесу үшін үлкен флотпен Ольстерге келді. Ирландияда О'Маллилер мен О'Флатертилер, Коннахттағы батыс лордтары, соғыс және қарақшылық үшін ескекпен жүретін кемелерді кеңінен пайдаланды. Англиялық шенеуніктер оларға қарсы осындай кемелермен күресуге мәжбүр болды. Осы жергілікті билеушілердің ең танымалдарының бірі Грейс О'Мэлли болды, ол 1591 жылы сэр Ричард Бингемнің хабарлауынша, жиырма кемеге ие болды. Ол, әкесі сияқты, теңіз саудасымен айналысты. Ирландия мен Шотландия арасында үздіксіз теңіз трафигі болды, ал Таулы аймақтардан келген жалдамалы әскерлер көбінесе бириннмен Ирландияға тасымалданды.
The Irish long fhada seems, from contemporary sources, to have resembled its West Highland equivalent, though there is as yet no archaeological confirmation. The Annals of the Four Masters record the use of fleets in an Irish context, often with a Scottish connection. In 1413 Tuathal Ó Máille, returning from Ulster to Connacht with seven ships, encountered a severe storm (anfadh na mara) which drove them northwards to Scotland: only one of the ships survived. In 1433 Alexander Macdonald, Lord of the Isles, arrived in Ulster with a large fleet (co c cobhlach mór) to assist the O'Neills and his cousin, Donald Macdonald, Lord of Dunyvaig and the Glens, in a war with the O'Donnells. In Ireland oared vessels were employed extensively for warfare and piracy by the O'Malleys and the O'Flathertys, western lords whose base was in Connacht. English officials found it necessary to counter them with similar vessels. The most famous of these local rulers was Grace O'Malley, of whom Sir Richard Bingham reported in 1591 that she had twenty vessels at her command. She, like her father, was engaged in extensive seaborne trade. There was constant maritime traffic between Ireland and Scotland, and Highland mercenaries were commonly transported by birlinn to Ireland.
Теңіз техникасы
Бірлинн ескекпен жылтырап, жылдамдығымен ерекшеленіп, осының арқасында қуушылардан жиі қашып құтылатын. Тіпті кейінгі кезде де оған қару орнатылмаған, себебі бірлинн тым жеңіл салынған және борты тым төмен болған. Дегенмен, ол шабуылдарға өте ыңғайлы кеме болды, ал тәжірибелі мергендер болса, кішкентай кемелерге қарсы тиімді қорғаныс ұйымдастыра алатын. Мұндай кемелер жағаға тірегенде немесе қарулы, ауыр кемемен қоршауға түскенде ең осал болатын.
The birlinn, when rowed, was distinguished by its speed, and could often evade pursuers as a result. No cannon were mounted even in the later period: the birlinn was too lightly built and its freeboard was too low. It was highly suitable for raiding, however, and with experienced marksmen on board, could mount a formidable defence against small craft. Vessels of this type were at their most vulnerable when beached or when cornered by a heavier vessel carrying cannon.
Жобалаудағы ықтимал өзгерістер
XVI ғасырдың соңына қарай жаңа ықпалдар бильинн дизайнына әсер еткенін көрсететін белгілі бір дәлелдер бар. 1641 жылы Арасейгте жасалған бір мүсінде кеменің мұрты мен кормасы төмендетілген күйде бейнеленген. 1603 жылға дейін жасалған Солтүстік-Шығыс Ирландияның картасында "Кантирдің қызыл аяқтыларының [Таулықтардың] флоттары" көрсетілген, онда бұрынғыдай бір мачталы кемелер, бірақ еңкейген рейкаға орнатылған шаршы түк және кормаға қарай созылған кішкентай кабинасы бар. 1572 жылғы екі құжатқа қоса берілген Кланраналд мөрлерінде мұрты мен кормасы көтерілген палубалары бар бильинн бейнеленген, бұл мотив кейінгі геральдикалық белгілерде қайталанған. Алайда, ирландиялық галереяларда да осыған ұқсас өзгерістердің суретте бейнеленгенін көрсететін дәлелдер бар.
There is some evidence that by the end of the sixteenth century new influences were affecting birlinn design. A carving made at Arasaig in 1641 shows a vessel with a lowered stem and stern. An English map of north east Ireland made no later than 1603 shows "fleetes of the Redshanks [Highlanders] of Cantyre" with vessels one masted as before but with a square sail mounted on a sloping yard arm and a small cabin at the stern projecting backwards. Two Clanranald seals attached to documents dated 1572 show a birlinn with raised decks at stem and stern, a motif repeated in later heraldic devices. but there is pictorial evidence for similar developments in the Irish galley.