Тасқа қашалған құрылыстар мен мүсіндер

Кіріспе

Қатты жыныста кесілген құрылымдар мен мүсіндер

Жартастың табиғи түрде кездесетін жерінде қазба жұмыстары арқылы құрылымдар, ғимараттар мен мүсіндер жасау – жартастық сәулет деп аталады. Ежелгі құралдар мен әдістерді пайдаланғанда бұл өте еңбекті талап ететін жұмыс еді, сондықтан жартастық сәулет, басқа жерде пайдалану үшін жартас қазумен бірге жасалған болуы мүмкін. Үндістан мен Қытайда осы қолдан жасалған сәулет түріне көбінесе «үңгір» және «жартас қуысы» терминдері қолданылады, бірақ табиғи түрде пайда болған және кейіннен кеңінен өңделген үңгірлер мен жартас қуыстары жартастық сәулетке жатпайды. Жартастық құрылымдар дәстүрлі салынған құрылымдардан көптеген жағынан ерекшеленсе де, көптеген жартастық құрылымдар дәстүрлі сәулеттік формалардың сыртқы көрінісін немесе ішкі бөлігін қайта жасауға арналған. Ішкі кеңістіктер әдетте жоспарланған кеңістіктің төбесінен басталып, төмен қарай қазылатын. Бұл техника төмендегі жұмысшыларға тас түсіп қалуынан сақтайды. Жартастық сәулеттің үш негізгі мақсаты – ғибадатханалар (Үндістандағыдай), қабірлер және үңгір тұрақтары (Каппадокиядағыдай). «Монолиттік сәулет» термині бір материалдан жасалған, өздігінен тұратын құрылымдарды білдіреді. Монолиттік сәулет көбінесе жартастық сәулет болып табылады, мысалы, Элларадағы Кайласанатар ғибадатханасындай, бірақ монолиттік құрылымдар бетон сияқты жасанды материалдардан да құйылуы мүмкін. Әлемдегі ең үлкен монолиттік мүсін – Бахубалидің Гомматешвара мүсіні, ол 983 жылы Үндістанның Карнатака штатындағы Шраванабелаголада бір гранит блогынан қашалған. Кейбір жартастық сәулет құрылыстары салыстырмалы түрде тегіс жартастың астындағы камераларда қазылады. Бұл әсіресе жартастан жасалған қабірлерде жиі кездеседі. Жардың немесе тік беткейдің жағында жасалған қазбалар Ликия қабірлерінде, Петрада және Ажанта үңгірлеріндегідей әсерлі сыртқы көрініске ие болуы мүмкін. Ең еңбекті талап ететін және әсерлі жартастық сәулет – айналадағы жартастың бетінен толығымен төмен қазылған, үлкен қазылған шұңқырдың ішінде орналасқан биік, өздігінен тұратын монолиттік құрылымдарды қазу. Үндістандағы Эллара және Эфиопиядағы Лалибеланы салған Загве осындай құрылымдардың ең танымал мысалдарын ұсынады. Әлемнің көптеген аймақтарында тау беттеріне қашалған рельефтік мүсіндер кездеседі, олар көбінесе үңгірлердің сыртында орналасқан.

Rock cut architecture is the creation of structures, buildings, and sculptures by excavating solid rock where it naturally occurs. Intensely laborious when using ancient tools and methods, rock cut architecture was presumably combined with quarrying the rock for use elsewhere. In India and China, the terms cave and cavern are often applied to this form of man made architecture, but caves and caverns that began in natural form are not considered to be rock cut architecture even if extensively modified. Although rock cut structures differ from traditionally built structures in many ways, many rock cut structures are made to replicate the facade or interior of traditional architectural forms. Interiors were usually carved out by starting at the roof of the planned space and then working downward. This technique prevents stones falling on workers below. The three main uses of rock cut architecture were temples (like those in India), tombs, and cave dwellings (like those in Cappadocia). A related term, monolithic architecture, refers to free standing structures made of a single piece of material. Monolithic architecture is often rock cut, as in the Ellora Kailasanathar Temple, but monolithic structures may also be cast of artificial material, such as concrete. The largest monolithic statue in the world, the Gommateshwara statue of Bahubali at Shravanabelagola in the Indian state of Karnataka, was carved in 983 CE from a single block of granite. Some rock cut architecture is excavated entirely in chambers under the surface of relatively level rock. This is especially common in rock cut tombs. Excavations instead made into the side of a cliff or steep slope can feature an impressive facade, as in Lycian tombs, Petra, and the Ajanta Caves. The most laborious and imposing rock cut architecture is the excavation of tall free standing monolithic structures entirely below the surface level of the surrounding rock, in a large excavated hole around the structure. Ellora in India and the Zagwe built Lalibela in Ethiopia provide some of the most famous examples of such structures. Many parts of the world feature rock reliefs, relief sculptures carved into rock faces, often outside caves.

Тарих

Кеңінен әлемнің бірнеше аймақтарында тасқа қашалған сәулет өнерінің ежелгі ескерткіштері кездеседі. Еуропадағы неолиттік кезеңге жататын бірқатар қабірлер, мысалы, Оркней аралдарындағы Хойдағы б.з.б. 3000 жылға жуық дауариялық тас, тас блоктардан тұрғызылмаған, тікелей тасқа қашалған. Табиғи үңгірлерді өзгерту, толыққанды қашалған құрылымдардан өзгеше болғанымен, бірнеше Жерорта теңізі аралдарында неолиттік кезеңнен басталады, мысалы, Мальта (Хал Сафлиени гипогейі), Сардиния (Аңгел Ружу, б.з.б. 3000-1500 жылдар аралығында салынған) және тағы да басқалары. Қола дәуірінде Куш патшалығының нубиялық ата-бабалары б.з.б. 3700-3250 жылдар аралығында спеостар салды, бұл Жаңа патшалықтың сәулет өнеріне зор әсер етті. Ежелгі Египетте ірі көлемде тасқа қашалған құрылыстар салынды. Осы ескерткіштердің арасында Нубиядағы Нил бойында, Судан шекарасына жақын, Египеттегі Асуан қаласынан 300 шақырым жерде орналасқан Рамзес II-нің Ұлы ғибадатханасы – Абу-Симбел бар. Ол шамамен б.з.б. 1280 жылға (XIX династия) жатады және тасқа қашалған монументальді қасбеттен және киелі орынды құрайтын ішкі бөлмелер жиынтығынан тұрады. VIII ғасырда фригийліктер атақты фригий патшасы Мидасқа арналған Мидас ескерткіші (б.з.б. 700 ж.) сияқты алғашқы тасқа қашалған ескерткіштерді салды. Б.з.б. V ғасырда Оңтүстік Анатолияда (қазіргі Түркия) өмір сүрген ликиялықтар осыған ұқсас, бірақ көлемі кішірек жүздеген тас қабірлер салды. Мұғла провинциясындағы Далян қаласының жанында, өзенге қараған тік жартастарда осындай керемет мысалдар бар. Бұл құрылыстар қабір ретінде пайдаланылғандықтан, әдетте кішкентай және қарапайым болды. Орталық Италияның ежелгі этрускілері де Таркиния және Вулци қалаларының маңындағыдай, көбінесе қабірлер сияқты тасқа қашалған сәулеттің маңызды мұрасын қалдырды. Ежелгі Израильде тасқа қашалған қабірлер б.з.б. VIII ғасырда басталып, Византия кезеңіне дейін жалғасты. Абессалом қабірі Иерусалимдегі Қидрон аңғарында б.з. I ғасырында салынды. Тасқа қашалған сәулет өнері Үндістан сәулетінің тарихында ерекше орын алады. Үндістандағы тасқа қашалған сәулеттің ең алғашқы мысалдары – Барабар үңгірлері шамамен б.з.б. III-II ғасырларға жатады. Оларды буддалық монахтар салған, олар көбінесе көп қабатты ғимараттардан тұрады, тау бетіне қазылып, тұру, ұйықтау, ас дайындау және монастырь кеңістіктерін қамтиды. Кейбір монахтар үңгірлерінде Буддаға, бодхисаттваларға және әулиелерге арналған киелі орындар болған. Уақыт өте келе интерьерлер күрделіленіп, жүйелі болды, беттері жиі суреттермен безендірілді, мысалы, Ажантадағылар. VII ғасырдың басында Элларада индустар тасқа қашалған ғибадатханалар салуға кірісті. Бұрынғы тасқа қашалған сәулет үлгілерінен айырмашылығы, бұл ғибадатханалар қасбеттен және ішкі бөлмелерден тұратын толық үш өлшемді ғимараттар болды, олар төбе беткейін қазып жасалды. Оларды аяқтау үшін бірнеше ұрпақтың жоспарлауы мен үйлестіруі қажет болды. Үндістандағы басқа да ірі мысалдар Ажанта мен Паталешварда орналасқан. Қазіргі Иорданиядағы Петра қаласындағы шеберлер Батыс Азия дәстүрін жалғастырып, аймақтың каньондарын және шатқалдарын сипаттайтын сары-қызғылт түсті тасқа өздерінің ғибадатханалары мен қабірлерін қашты. Б.з.б. I ғасырдан б.з. II ғасырына дейін салынған бұл құрылыстар сәулет тарихындағы эксперименттік формаларымен ерекше маңызға ие. Мұнда да, құрылыстар қабір ретінде пайдаланылғандықтан, ішкі бөлмелер өте қарапайым болды. Петрада тіпті тастан орындықтары қашалған театр да бар. Бұл күрделі құрылымдарды жасаумен байланысты технологиялық дағдылар сауда жолдары арқылы Қытайға жетті. Лонгмен, Могао және Юнганг үңгірлері жүздеген үңгірлерден тұрады, олардың көпшілігінде Будданың мүсіндері бар. Көбінесе б.з. 460-525 жылдары аралығында салынған. Түркияның Каппадокия аймағында үйлер мен шіркеулерді қоса алғанда, тасқа қашалған үлкен ғимараттар бар. Олар б.з. V ғасырына дейін жүздеген жылдар бойы салынды. Мұнда сыртқы көрініске қарағанда ішкі безендіруге көбірек көңіл бөлінді. Тасқа қашалған сәулет өнерінің тағы бір кең аймағы – Эфиопияның солтүстігіндегі Лалибела қаласында орналасқан. Бұл аймақта, Эллара сияқты, тасқа қашалған үш өлшемді православиелік шіркеулер бар. Б.з. XII-XIII ғасырларына жататын және осы сәулет түрінің соңғы маңызды мысалдары болып табылатын бұл құрылыстар әлемдегі ең керемет тасқа қашалған сәулет ескерткіштерінің қатарына жатады, олардың ішкі және сыртқы безендіруі ең жоғары деңгейде жасалған.

Ancient monuments of rock cut architecture are widespread in several regions of world. A small number of Neolithic tombs in Europe, such as the c. 3,000 B. C. Dwarfie Stane on the Orkney island of Hoy, were cut directly from the rock, rather than constructed from stone blocks. Alteration of naturally formed caverns, although distinct from completely carved structures in the strict sense, date back to the neolithic period on several Mediterranean islands e. g. Malta (Hypogeum of Ħal Saflieni), Sardinia (Anghelu Ruju, built between 3,000 and 1,500 BCE) and others. During the Bronze Age, Nubian ancestors of the Kingdom of Kush built speos between 3700 and 3250 BCE. This greatly influenced the architecture of the New kingdom. Large scale rock cut structures were built in Ancient Egypt. Among these monuments was the Great Temple of Ramesses II, known as Abu Simbel, located along the Nile in Nubia, near the borders of Sudan about 300 kilometers from Aswan in Egypt. It dates from about the 19th Dynasty (ca. 1280 BCE), and consists of a monumentally scaled facade carved out of the cliff and a set of interior chambers that form its sanctuary. In the 8th century, the Phrygians started some of the earliest rock cut monuments, such as the Midas monument (700 BCE), dedicated to the famous Phrygian king Midas. In the 5th century BCE, the Lycians, who inhabited southern Anatolia (now Turkey) built hundreds of rock cut tombs of a similar type, but smaller in scale. Excellent examples are to be found near Dalyan, a town in Muğla Province, along the sheer cliffs that faces a river. Since these served as tombs rather than as religious sites, the interiors were usually small and unassuming. The ancient Etruscans of central Italy also left an important legacy of rock cut architecture, mostly tombs, as those near the cities of Tarquinia and Vulci. The creation of rock cut tombs in ancient Israel began in the 8th century BCE and continued through the Byzantine period. The Tomb of Absalom was constructed in the 1st century CE in the Kidron Valley of Jerusalem. Rock cut architecture occupies a particularly important place in the history of Indian Architecture. The earliest instances of Indian rock cut architecture, the Barabar caves, date from about the 3rd to the 2nd century BCE. They were built by the Buddhist monks and consisted mostly of multi storey buildings carved into the mountain face to contain living and sleeping quarters, kitchens, and monastic spaces. Some of these monastic caves had shrines in them to the Buddha, bodhisattvas and saints. As time progressed, the interiors became more elaborate and systematized; surfaces were often decorated with paintings, such as those at Ajanta. At the beginning of the 7th century Hindu rock cut temples began to be constructed at Ellora. Unlike most previous examples of rock cut architecture which consisted of a facade plus an interior, these temples were complete three dimensional buildings created by carving away the hillside. They required several generations of planning and coordination to complete. Other major examples of rock cut architecture in India are at Ajanta and Pataleshwar. Artisans in the Nabataean city of Petra, in modern Jordan, extended the Western Asian tradition, carving their temples and tombs into the yellowish orange rock that defines the canyons and gullies of the region. These structures, dating from 1st century BCE to about 2nd century CE, are particularly important in the history of architecture given their experimental forms. Here too, because the structures served as tombs, the interiors were rather perfunctory. In Petra one even finds a theater where the seats are cut out of the rock. The technological skills associated with making these complex structures moved into China along the trade routes. The Longmen Grottoes, the Mogao Caves, and the Yungang Grottoes consist of hundreds of caves many with statues of Buddha in them. Most were built between 460 and 525 CE. There are extensive rock cut buildings, including houses and churches in Cappadocia, Turkey. They were built over a span of hundreds of years prior to the 5th century CE. Emphasis here was more on the interiors than the exteriors. Another extensive site of rock cut architecture is in Lalibela, a town in northern Ethiopia. The area contains numerous Orthodox churches in three dimensions, as at Ellora, that were carved out of the rock. These structures, which date from the 12th and 13th centuries CE and which are the last significant examples of this architectural form, ranks as among the most magnificent examples of rock cut architecture in the world, with both interior and exterior brought to fruition.

Өнер

Ежелгі тасқа қашалған қабірлер, храмдар мен монастырлар көбінесе фрескалармен және бейнелермен әшекейленген. Табиғи тік жардың жоғары төзімділігі, сылақ қолдану шеберлігі және тұрақты микроклимат осы өнерді қалыпты ғимараттарға қарағанда жақсы сақтауға көмектескен. Мұндай ерекше мысалдарға Ауғанстандағы Бамиан үңгірлеріндегі ежелгі және ерте ортағасырлық фрескалар (әлемдегі ең көне белгілі майлы суреттер, 8 ғасыр), Үндістандағы Ажанта үңгірлеріндегі біздің заманымыздан бұрынғы 2 ғасырдан сақталған темпера бояуымен салынған суреттер, Түркиядағы Гереме шіркеулеріндегі христиан фрескалары және Азия, Еуропа мен Африкадағы көптеген басқа да ескерткіштер жатады.