Кіріспе

Токарлық орталық, көбінесе орталық деп қысқартылатын, бұл – жұмыс дайындамасын ось бойымен дәл орналастыру үшін ұшы сүйірленген құрал. Олардың көлбеу бұрышы әдетте 60° құрайды, бірақ ауыр өңдеу жағдайында 75° бұрыш қолданылады. Орталықтың басты мақсаты – концентрлі жұмыстың жасалуын қамтамасыз ету; бұл жұмыс дайындамасын өңдеу (немесе тексеру) операциялары арасында дәлдік жоғалтпай ауыстыруға мүмкіндік береді. Дайындаманы токарлық станокта бұрап, қатайтуға және қайта қатайтуға жіберіп, содан кейін цилиндрлік ұнтақтағышта орталықтар арасында ұнтақтауға болады. Бұрау және ұнтақтау операциялары арасындағы концентриктікті сақтау – сапалы жұмыс үшін маңызды. Орталықтар арасында бұрағанда, кесу күштері салдарынан ұзын дайындамалардың тым жоғары деформациялануын болдырмау үшін, дайындаманың аяқталуын және дәлдігін жақсарту немесе қауіпті жағдайдың туындауын алдын алу үшін тұрақты тіреу қолданылады. Токарлық орталықтың қолданылу аймағы – орталықтандырылған дайындамалар қолданылатын кез келген жағдай; бұл токарлық станоктармен ғана шектелмейді, сонымен қатар бөлу басқаруларында, цилиндрлік ұнтақтағыштарда, құралдар мен кескіштерді ұнтақтайтын станоктарда немесе басқа да байланысты жабдықтарда да қолданылуы мүмкін. "Орталықтар арасында" термині – жұмысты орындау үшін орталықтарды пайдалану қажет болатын кез келген өңдеу операциясын білдіреді. Орталық бұрғышымен бұрғыланған сәйкес тесікке орнатылады. Тесік бетіне жақын конус тәрізді, ал тереңдеген сайын цилиндр тәрізді болады.

Өлі орталық (және тірі орталық)

Өлі орта (еркін айналмастан, яғни тоқтап тұратын) жұмыс дайындамасын машинаның бекітілген немесе айналатын ұшында қолдау үшін пайдаланылуы мүмкін. Бекітілген күйде қолданылғанда, өлі орта жұмыс дайындамасының айналуынан жұмыс дайындамасы мен орта арасында үйкеліс тудырады. Сондықтан, үйкелістік пісіп кетуін болдырмау үшін орта мен жұмыс дайындамасы арасында майлау қажет. Сонымен қатар, ортаның ұшында карбидтің кіріктірілген элементі болуы мүмкін, ол үйкелісті аздап төмендетіп, жылдамдықты арттырады. Өлі орталар, әдетте, конус пішінінің маңызды байланысқан беттеріне зақым келтірмеу және ортаның 60° бұрышын сақтау үшін толықтай қатайтылады. Түнгі карбид болаттан әлдеқайда қатайғандықтан, карбид ұшы бар орта болатты ортадан гөрі тозуға төзімдірек. Орталықтар арасында бұрлағанда, "өлі орта" бас және құйрық ортасында қолданылады. Бастағысы жұмыспен бірге айналатындықтан, бұл орта "тірі орта" деп аталады.

Жұмсақ орта

Жұмсақ орталықтар – бұл өлі ортаның ерекше түрі, онда оның ұшы қасақана жұмсақ (қаттырылмаған) етіп қалдырылады, осылайша пайдалануға дейін оны қажетті бұрышқа оңай өңдеуге болады. Бұл операция бас ошағының орталығында жасалады, осы арқылы орталықтың осі білік осімен дәл келіп, сызықтылығы қамтамасыз етіледі.

Жүргізуші немесе айналушы орталық

Айналатын орталық, кейбір елдерде айналу орталығы немесе жүйретін орталық деп те аталады, 60° бұрыштың өз өсінде жүруі үшін құрастырылады және станоктың басқарылмайтын немесе артқы бағытында қолданылады. Ол бөлек майлау қажеттілігінсіз жоғарырақ айналу жылдамдығына және күштірек қысқыш күшке мүмкіндік береді. CNC токарлық станоктары осы типтегі орталықты дерлік толығымен пайдаланады және оларды жалпы машина жасау операцияларында да қолдануға болады. Серіппелі орталықтар жұмыс дайындамасына немесе орталық ұшына зақым келтірмей, орталықтың өзгеруін өтеу үшін жасалған. Бұл операторға машиналау кезінде біркелкі және тұрақты кернеуді қамтамасыз етеді. Кейбір айналатын орталықтарда алмастырылатын біліктер де болады. Бұл 60° еркек ұшынан өзгеше дизайн қажет болған жағдайларда тиімді. Қатты немесе жұмсақ болуы мүмкін айналатын орталық – айналатын білікке орналастырылған қарапайым орталық; ол қозғалады, сондықтан «тірі» деп аталады.

Құбыр ортасы

Құбыр орталығы, сонымен қатар "бұқа мұрынды орталық" деп те аталады, – бұл өткір ұшы емес, үлкен диаметрлі конустық мұрынға ие тірі орталықтың бір түрі. Бұл құбырдың немесе ішкі диаметрі үлкен басқа да детальдің тесігінде пайдалануға мүмкіндік береді. Құбыр орталығы детальдің концентрлі болуын қамтамасыз етеді, бірақ оның басты артықшылығы – детальді сенімді түрде ұстап тұруында, және ішкі диаметрі үлкен болғандықтан қалыпты ұшты орталықты қолдану мүмкін болмайтын детальдар үшін де қолданылуында. Құбырлар сияқты жұқа қабырғалы материалдар, егер патронның ұшында артық күш қолданылса, оңай деформацияланады.

Шарап ортасы

Орталық тостағандардың екі түрі бар. Ағаш өңдеуге арналған түрі – дәстүрлі тірі орталықтың бір түрі. Осы типтегі тостаған орталығында қалыпты тірі орталық сияқты орталық нүкте және оны айналдыра сақина болады. Сақина орталық нүктеден түсетін қысымнан ағаш жарылып кетпеуі үшін, нүктеге жақын жердегі жұмсақ материалды қолдайды. Металл өңдеу үшін басқа типтегі тостаған орталық қолданылады. Металл өңдеуге арналған тостаған орталығында конустық нүкте орнына конус тәрізді тесік болады. Бұл орталық бөлшектің орталық тесігін пайдаланбай, оның ұшының сыртқы диаметрімен жанасып, қолдайды.

Диск орталығы

Драйв орталығы, сондай-ақ тұтқа орталығы деп те аталады, машинаның жетек бөлігінде (бас жағында) қолданылады. Ол көбінесе ағаш өңдеуде немесе жұмсақ материалдарды өңдеуде жиі қолданылады. Басты артықшылығы – бір рет бекітуге болады және детальдардың толық көлемін өңдеуге мүмкіндік береді, қайтадан бекітудің қажеті болмайды, демек, уақыт үнемделеді. Ол қатайтылған тістермен қоршалған бекіткіш орталықтан тұрады, бұл тістер жұмыс дайындамасына еніп, оны тікелей орталықпен айналдыруға мүмкіндік береді. Бұл жұмыс дайындамасының толық диаметрін бір операцияда өңдеуге мүмкіндік береді, бұл әдеттегі талаптан өзгеше, онда жұмыс дайындамасына жетек ұшында тасушы бекітіледі. Драйв орталығында қатайтылған штырлардың орнына өзгертілген қабықшалы фрезаларды қолдану жақсырақ ұстауға мүмкіндік береді және штырлардың тоқтауынан туындайтын жұмыстың тоқтауын болдырмайды.

Көктемгі орталық

Көктемдік орталық – металл өңдеу токарлық орталығы, ремер немесе кран сияқты кескіш құралды өңделіп жатқан тесікпен осьтік бағытта сәйкес келуі үшін ұстауға арналған. Ол кескіш құралды жұмыс дайындамасына басу үшін серіппемен жабдықталған ұштың құрамынан тұрады.