Кіріспе
Берілген генотиптің әртүрлі орта жағдайындағы фенотиптік экспрессияның үлгісі. Экология және генетикада реакция нормасы, сондай-ақ реакцияның нормасы деп аталатын бұл құбылыс, әртүрлі орта жағдайындағы бір генотиптің фенотиптік экспрессиясының үлгісін сипаттайды. Реакция нормаларын қолданудың бір жолы – әртүрлі түрлердің, әсіресе жақын түрлердің, өзгеріп отыратын ортаға қалай жауап беретінін сипаттау. Бірақ бір түр ішіндегі әртүрлі генотиптер де белгілі бір фенотиптік қасиет және орта айнымалысына қатысты әртүрлі реакция нормаларын көрсетуі мүмкін. Әр генотип, фенотиптік белгі және орта айнымалысы үшін әртүрлі реакция нормасы болуы мүмкін; яғни, генетикалық және орта факторларының өзара әрекеттесуінде белгілі бір күрделілік болуы мүмкін. Бұл ұғымды 1909 жылы Ричард Вултерек енгізген.
In ecology and genetics, a reaction norm, also called a norm of reaction, describes the pattern of phenotypic expression of a single genotype across a range of environments. One use of reaction norms is in describing how different species—especially related species—respond to varying environments. But differing genotypes within a single species may also show differing reaction norms relative to a particular phenotypic trait and environment variable. For every genotype, phenotypic trait, and environmental variable, a different reaction norm can exist; in other words, an enormous complexity can exist in the interrelationships between genetic and environmental factors in determining traits. The concept was introduced by Richard Woltereck in 1909.
Моноклоналды мысал
Табиғи популяцияларда реакция нормаларын ғылыми тұрғыдан талдау өте қиын болуы мүмкін, себебі жыныстық көбею арқылы көбейетін организмдердің табиғи популяциялары әдетте анық бөлінген немесе сырт көзбен байқалатын генетикалық айырмашылықтарға ие болмайды. Дегенмен, адамдар өндіретін дәнді дақылдар көбінесе белгілі бір гендерді қамтиту үшін гендік инженерияға ұшырайды, ал кейбір жағдайларда тұқымдық қорлар клондардан тұрады. Сәйкесінше, нақты тұқымдық желілер реакцияның әртүрлі нормаларының үлгісін ұсынады. Шындығында, ауылшаруашылық компаниялары осыған негізделіп, белгілі бір орта үшін арналған тұқымдарды сатады. Егер А тұқымдық желісінде а аллелі, ал бірдей дақыл түрінің В тұқымдық желісінде b аллелі болса десек. Осы бақыланатын генетикалық топтармен әрбір сортты (генотипті) әртүрлі ортада өсіруге болады. Бұл ортаның табиғи немесе бақыланатын өзгерістері болуы мүмкін. Мысалы, жекелеген өсімдік өсу циклы кезінде көбірек немесе аз су ала алады, немесе өсімдіктердің орташа температурасы әртүрлі болуы мүмкін. Реакция нормасын қарапайымдату арқылы А тұқымдық желісі "жоғары сулы жағдайларға", ал В тұқымдық желісі "төмен сулы жағдайларға" жақсы деп айтуға болады. Бірақ реакция нормасының толық күрделілігі – әр генотип үшін фенотиптік белгілерге байланысты қоршаған орта факторларының функциясы болып табылады. Моноклоналды тұқымдар өсірілетін нақты ортаны бақылап немесе өлшеп, реакция нормаларын нақты байқауға болады. Мысалы, қалыпты үлестірімдер жиі кездеседі. Әрине, үлестірімдер міндетті түрде қоңырау тәрізді қисық болуы керек емес.
Инбридті популяциядағы реакция нормасы
Өсімдіктердің бір артықшылығы – бірдей генотипті, мысалы рекомбинантты инбридтік желіні (RIL) әртүрлі орталарда немесе көп орталық сынақтарда (MET) қайта-қайта бағалау мүмкіндігі. Содан кейін географиялық орналасу, әрбір ортадағы жалпы популяциядан алынған орташа белгінің мәні, немесе ортаның маңызды факторларын қамтитын нақты өнімділік көрсеткіші негізінде реакция нормасын зерттеуге болады.