Кіріспе

Току макакасы (/t//ɒ//k/ /m//ə/'/k//æ//k/; Macaca sinica) – Шри-Ланкаға тән қызғылт қоңыр түсті Ескі әлем маймылы, онда ол рилева немесе рилава (сингаль тілінде: රිළවා) деп аталады (содан ағылшын сөзі "рилоу" шыққан). Атауы бастың жоғарғы бөлігіндегі шаштың ирек тәрізді орналасуын көрсетеді, бұл шатырсыз токи шапкасын еске түсіреді.

Сипаттама

Жас ұлғайған сайын әйелдердің беті аздап қызғылт түске енеді. Бұл M. s. sinica түршесінде ерекше көзге түседі.

Тарату

М. с. синика Вавуния, Маннардан Анурадхапура, Полоннарува, Путталам және Курунегаланың жазықтарына дейін таралған; сондай-ақ Монарагала және Хамбантота аудандарының құрғақ аймақтарында кездеседі. M. s. aurifrons M. s. sinica түршесімен Кегале және Курунегаланың аралық аймақтарында бірге кездеседі. Бұдан басқа, Калу Гангаға жақын Галле және Матара аудандарының аралдың оңтүстік-батыс бөліктерінде де табылған. M. s. opisthomelas жақында жеке түрше ретінде анықталды. Ол Ратнапураның оңтүстік-батыс аймағында және Нувара-Элия аудандарында кездеседі. Сонымен қатар, Хакгала ботаникалық бағы мен басқа да суық климатты таулы орман участаларында да кездеседі.

Әлеуметтік құрылым

Току макактардың әлеуметтік жағдайы жоғары деңгейде құрылымдалған, және еркектер мен әйелдер арасында үстемдік иерархиясы қалыптасады. Бір топта сегізден қырыққа дейін жеке тұлға болады. Топтың тым үлкен болып кеткен жағдайында, әлеуметтік шиеленіс пен бір-біріне деген агрессия артады, соның салдарынан кейбір тұлғалар топтан шығып кетеді. Бұл ересектер мен жас ересектерде көрінеді, онда топтың көп бөлігі әйелдерден тұрады. Жаңа тағайындалған альфа-еркектер әйелдерге қатысты агрессивті мінез танытады, бұл әйелдердің топтан кетуіне себеп болады. Топ ішіндегі төбелес ауыр жарақаттарға, соның ішінде қолдың сынуына әкелуі мүмкін.

Көбею

Бұл кезде әйелдің көкбауы қызғылт түске айналып, ісінеді. Бұл аталарға оның көбейтуге дайын екенін көрсетеді. Туу аралығы шамамен 18 айды құрайды. 5–6 айлық жүктілік мерзімінен кейін аналық бір ғана бала туады. Бала шамамен 2 ай бойы анасына жабысып жүреді. Осы уақыт ішінде бала тірі қалу үшін өте қажетті әлеуметтік дағдыларды үйренеді. Бала анасының топтағы орнына байланысты әлеуметтік жағдайын мұраға алады. Жас аталар 6–8 жасқа келгенде өз тобын тастап кетуге мәжбүр болады. Бұл туысқандық шаруашылықты болдырмайды және қазіргі альфа-атаның топтағы басымдығын сақтап тұруын қамтамасыз етеді. Атаның әлеуметтік жағдайын өзгертудің жалғыз жолы – топтан кету. Егер ол жақсы әлеуметтік дағдыларға ие болса және күшті болса, альфа-ата бола алады. Бір альфа-ата бүкіл топтың балаларын өрбіткізе алады.

Диета

Ток макакаларын зерттеу барысында олардың рационында 14% гүл, 77% жеміс, 5% саңырауқұлақ және 4% аң терісі болғаны анықталды. Көбінесе таңдалатын жеміс түрлері: Ficus bengalensis, Glenniea unijuga, Schleichera oleosa, Drypetes sepiaria, Grewia polygama, Ficus amplissima және Ficus retusa. Саңырауқұлақтар ылғалды маусымда ерекше ізделіспен алынатыны анықталды. Ерекше жақ сүйектері ток макакаларына жылдам жегенде тамақты сақтауға мүмкіндік береді. Құрғақ аймақта олар Zizyphus бұтасының жемістерін, сондай-ақ Ficus және Cordia түрлерінің піскен жемістерін жейді. Олар кейде кішкентай жәндіктерден бастап, Үндістан пальмасының қоректісі және Азиялық ұзын құйрықты егеуқұйрық сияқты сүтқоректілерге дейін қоректенеді. Екі түршесі де – M. s. aurifrons және M. s. sinica үй жануары ретінде ұсталады.