Кіріспе
Ратнапура (; ) ("Қымбат тастар қаласы" сингаль және тамил тілдерінде) – Шри-Ланканың ірі қаласы. Сабарагамуа провинциясының және Ратнапура ауданының орталығы, сондай-ақ Шри-Ланканың қымбат тастар саудасының дәстүрлі мекени. Қала Шри-Ланканың оңтүстік-орталық бөлігінде, Калу Ганга (Қара өзен) жағасында, ел астанасы Коломбодан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Ратнапура деп те жазылады. "Ратнапура" атауы санскрит тілінде "қымбат тастар қаласы" деген мағынаны білдіреді, санскрит сөздері "пура" (қала) және "ратна" (қымбат тас) сөздерінен құралған. 2000 жылдан астам бұрын Үндістанның солтүстік-шығыс провинцияларынан – Бодх-Гая, Варанаси және Паталипутрадан келген алғашқы будда монахтары будда дінін ғана емес, сонымен қатар олардың ілімдері негізінен санскрит және пали тілдерінде болғандықтан, жергілікті тілге де әсер етті. Аймақта жағажай пальмасынан жасалған қант кәмпиты дәстүрлі түрде "ратнапура" деп аталады, бірақ бұл атаудың қәмпит емес, айматтың атынан шыққан болуы мүмкін. Бұл қала рубин, сапфир және басқа да қымбат тастарды өндірудің ұзақ тарихы бар. Қымбат тастар өндіруден басқа, қала күріш және жеміс өндірісімен де танымал. Қаланың төңірегінде шай және резеңке плантациялары кеңінен орналасқан. Бұл аймақта өсірілген шай "төменгі жазықтық шайы" деп аталады. Ратнапурада жақсы дамыған туризм индустриясы бар. Жақын орналасқан Синхараджа орман қорығы, Удавалаве ұлттық паркі, Китулгала және Адам шыңы туристер арасында ерекше танымал. 1901 жылы Ратнапура қаласының халқы 4084 адамды құрады, ал 2012 жылы 46 229 адамға жетті, оның ішінде будда, индуист, христиан және мұсылмандар халықтың маңызды бөлігін құрайды.
Ratnapura (; ) ("City of Gems" in Sinhala and Tamil) is a major city in Sri Lanka. It is the capital city of Sabaragamuwa Province, as well as the Ratnapura District, and is a traditional centre for the Sri Lankan gem trade. It is located on the Kalu Ganga (Black River) in south central Sri Lanka, some southeast of the country's capital, Colombo. Ratnapura is also spelled as Rathnapura. The name 'Ratnapura' is a Sanskrit word meaning "city of gems", from the Sanskrit words pura (town) and ratna (gemstone). Over 2000 years ago, when the first Buddhist monks arrived here from the north eastern provinces of India namely Bodh Gaya, Varanasi and Pataliputra, they not only brought with them the Buddhist religion, but since their teachings were mainly in Sanskrit and Pali they also influenced the local language. While candy produced from the jaggery palm is traditionally known in this region as ratnapura, it is more likely that the candy was named for the locale rather than vice versa. It is the centre of a long established industry of precious stone mining including rubies, sapphires, and other gems. Apart from gem mining, the city is known for the production of rice and fruit. Large plantations of tea and rubber surround the city. Tea grown in this region is called low country tea. There is a well established tourism industry in Ratnapura. Nearby Sinharaja Forest Reserve, Udawalawe National Park, Kitulgala, and Adam's Peak are especially popular among tourists. In 1901, the town of Ratnapura had a population of 4,084, and by 2012, it had increased to 46,229, with Buddhists, Hindus, Christians and Muslims each constituting a significant portion of the population.
Саясат
Қала әкім басқаратын қалалық кеңеспен басқарылады. Кеңес халықтың тікелей дауысымен сайланады және 15 орыннан тұрады. 2006 жылғы жергілікті өкімет сайлауында 29 159 тіркелген сайлаушы болды.
Денсаулық
2019 жылдың басында оқыту ауруханасы деңгейіне көтерілген Ратнапура ауруханасы үш хирургиялық бөлімше, үш медициналық бөлімше, екі ортопедиялық бөлімше, үш акушерлік және гинекология бөлімі, екі педиатриялық бөлімше, ЛОР бөлімшесі, неврология бөлімшесі, нейрохирургиялық бөлімше, ревматология бөлімшесі, урохирургиялық бөлімше, диализ жасау мүмкіндігі бар нефрология бөлімшесі, дерматология бөлімшесі, психиатриялық бөлімше, жедел жәрдем бөлімшесі және кардиология бөлімшесімен жабдықталған. Бұл жерде күнделікті операциялар жүргізіледі, сондай-ақ тәулік бойы шұғыл жағдайлардағы науқастарға көмек көрсетіледі. Қазіргі таңда 12 орындық екі жансақтау бөлімшесі де бар. Бұдан бөлек, бұл хирургия және педиатрия резиденттурасын аяқтаушыларға арналған оқу орталығы. Сабарагамуа университетінде Медициналық факультет ашылуына байланысты, аурухана оқыту ауруханасы ретінде жаңартылды.
Қымбат бағалы тастар саудасы
Қала тұрғындары асыл тас саудасына тәуелді. Айналасында асыл тас қазбалары жиі кездеседі. Шри-Ланканың ірі асыл тас бизнесмендерінің көпшілігі Ратнапура қаласынан жұмыс істейді. Қалада шетелдік асыл тас саудагерлері де көп, олар мұнда табылған асыл тастардың құндылығын мойындады. Шетелдік саудагерлердің арасында тай (Таиланд) саудагерлері басым. Күн сайын қала орталығына шалғайдағы және басқа қалалардан көптеген саудагерлер жиналып, асыл тастарды сатып немесе саудалайды. Ірі саудагерлер жергілікті халықтан асыл тастарды жинап, халықаралық нарыққа сатады. Кейбір саудагерлер асыл тастарды сатып алу үшін қаладан тысқа шығады. Бұған Калавана, Богаванталава және Эла-Эра сияқты көршілес қалалар кіреді. Мадагаскардағы Илакака алқабында әлемдік деңгейдегі аллювиалды сапфир кен орындары табылғаннан кейін, көптеген Ратнапура саудагерлері асыл тастарды сатып алу үшін Мадагаскарға барып келеді. Ратнапурада үш негізгі асыл тас базары бар: "Абагахумула асыл тас базары", "Сағат мұнарасы асыл тас базары", "Демувамавата асыл тас базары". Бұл базарлар күнінің әртүрлі уақытында жұмыс істейді.
Ауыл шаруашылығы
Қаланың ауыл шаруашылығы саласы да жақсы дамыған. Қала төңірегінде шай мен резеңке плантациялары кеңінен орналасқан. Бұрын қала маңында күріш егістіктері жиі кездесетін, бірақ қазір Ратнапурада күріш өсірудің болашағы күмәнді, себебі көптеген шаруалар күріш өсіруден бас тартып, табысқа қарай асыл тастарды өндіруге көшіп жатыр. Егер көптеген шаруалар ауыл шаруашылығынан қол үзсе, олар үшін өздеріне жететіндей азық-түлік өндіру және базарларда сату қиындар еді. Базарға сату үшін көптеген дәмді жемістер (мысалы, маңға мен папайя) және көкөністер өсіріледі.
Көлік
Ратнапура қаласы астана Коломбоны Шығыс провинциясындағы Калмунаймен байланыстыратын А4 тас жолында орналасқан. Тағы бір А8 тас жолы Шри-Ланканың батыс жағалауындағы Панадурамен байланыстырады. Британдықтар аралды басып алған кезде 1912 жылы Коломбо – Ависсавелла – Ратнапура – Опанаайке қалаларын байланыстыратын тар жолақты темір жол салынды, бірақ 1976 жылы Ависсавелладан басталатын желі алынып тасталды. Осының салдарынан көлік құралының басты түрі жол көлігіне дейін қысқартылды. 2006 жылы Ратнапураға жаңа кең жолақты темір жол салу жұмысы басталды. 2014 жылы үкімет Ратнапураны Шри-Ланканың жедел жол желісімен байланыстыратын E06 Руванпура тас жолының құрылысына рұқсат берді. Тас жол құрылысы 2021 жылы басталды, ал бірінші бөлігі 2023 жылдың соңына дейін аяқталуы күтілуде.
Климат
Ратнапура қаласы Кёппен климаттық жіктелімі бойынша тропикалық жаңбырлы орман климатына ие. Қала Шри-Ланканың оңтүстік-батыс бөлігінде, «ылғалды аймақ» деп аталатын жерде орналасқан. Қалаға мамырдан қыркүйекке дейін оңтүстік-батыс муссонынан жауын-шашын түседі. Жылдың қалған айларында конвективтік жаңбырлардың нәтижесінде де мол жауын-шашын байқалады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері шамамен [мөлшері] құрайды, ал орташа температура [температура] аралығында өзгереді және ылғалдылық деңгейі жоғары. Қала теңіз деңгейінен [биктік] биіктікте орналасқан.
Су тасқыны
Ратнапура қаласының көп бөлігі Калу өзенінің су тасқынына ұшырайтын аймағында орналасқан. Осының салдарынан, қала әдетте мамыр айында, үнемі су тасқынына тап болады. Калу өзенінің жоғары ағысында көктемгі қар суын бақылауға арналған ірі тоғандар жоқ. Қаладағы су тасқыны қаупін азайту жөніндегі ұсыныстар әлі де мақұлдау сатысына жеткен жоқ. 2003 жылдың мамыр айында қала 1947 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан бергі ең ірі су тасқынына ұшырады.
Палеонтология
Ганг өзендері көптеп ағатын Ганг аңғарында бірнеше қазба орындары хабарланған. Жалпы алғанда, Stegodon insignis және Palaeoloxodon namadicus Варанаси мен Аллахабадтан белгілі, ал Elephas antiquus және Rhinoceros төменгі Ганг аллювийінен табылған. Ратнапура аймағының жануарлар әлемі Ратнапура фаунасы деп аталады.
Су тасқыны
Катугас Элла (කටුගස් ඇල්ල) - Ратнапурадан алыс, Махавалаваттада орналасқан шарлауық. Киринди Элла (කිරිඳි ඇල්ල) - Шри-Ланкадағы ең биік жетінші шарлауық, Ратнапурадан алыста, Ратнапура-Пелмадулла тас жолында орналасқан. Раджанава Элла (රජනෑ ඇල්ල) - Марапана ауылының жанында, Ратнапура-Калавана тас жолының бойында орналасқан шарлауық. Шарлауықтың төңірегіндегі пейзаж бірнеше сингал тіліндегі фильмдерде бейнеленген.
Асыл кен кен орындары
Бұл аймақта, әсіресе төменгі жатқан күріш далаларында, көптеген құйма тас кен орындары орналасқан. Кендердің тереңдігі көбінесе шамамен бірнеше метрге жетеді. Кен өндіру процесінде қолданылатын портативті қолмен жұмыс істейтін құралдарға қазықтар, темір таяқтар, табақтар (әсіресе бамбуктан жасалған) және иінтіректер кіреді. Кеннен топырақ алынып шығарылғаннан кейін, суды табақтар арқылы пайдаланып, лас пен сазды жуады, ал жалпы тастардан ауыр болатын құйма тастар табақтың түбінде қалады.
Ехелепола Ниламе
Шри-Ланканың соңғы патшасы "Шри Викрама Раджасинха" тұсында Ехелепола Ниламе Сабарагамуаға (Ратнапура) "Дисаве" яғни Сабарагамуаның жергілікті әкімі ретінде жіберілді. Ол жергілікті күріш шаруашылықтарын қолдау үшін кішкентай су қоймасы мен су каналдары салды. Осы батырдың еңбектері бүгінге дейін Ратнапура аймағында көрініс береді, және жергілікті халық оның еңбектерінен пайда көріп келеді. Оның Ратнапура қаласының ортасында орналасқан үйі қазір ұлттық мұражай ғимараты ретінде қолданылуда. Ехелеполаның батыр ретінде бейнеленуі әлдеқандай даулы. Бір кезде ол британдықтармен сөз байласып, Канди патшасына опасыздық жасады. Патша Ехелепола патшаға бағынбаса, оның отбасын жазалауға бұйрық берді (қолданыстағы заңдарға сәйкес). Ехелепола (сол кезде Канди патшасын тақтан түсіру үшін шабуыл жоспарлап жүрген) қорқақтанып, патшаның Кандидегі барлық отбасын жазалауына рұқсат берді. Оның кіші ұлы гильотинада өлімге батыл қарсы тұрып, балалардың батыры болды, ал үлкен ұлы анасының артына тығылды (анасы суға батып қайтыс болды).