Шри-Ланканың географиясы және климаты

Кіріспе

Шри-Ланка – бұрын Цейлон деп аталатын, Үнді мұхитындағы арал мемлекеті. Ол Үнді субконтинентінің оңтүстік-шығысында, маңызды теңіз жолдарының жанында стратегиялық жағдайда орналасқан. Елдің жалпы аумағы – жер мен суды қоса 65 610 км², оның ішінде 62 705 км² құрлық және 2 905 км² су. Қалған 1552 км² ондаған жағалау аралдарынан тұрады. Ең ірі жағалау аралы – Жаффна аралы, ол Чундикулам лагунасымен және Маннар аралымен бөлінген. Адамның көпіріне (Адамс Бридж) қосылған, ол бұрын Үндістан құрлығымен құрлық байланысын құраған, бірақ қазір көбінесе су астында қалған, теңіз деңгейінен жоғары көтерілген әктас кесінділерінің тізбегінен тұрады. Ғибадатхана жазбаларына сәйкес, бұл табиғи жол бұрын тұтас болған, бірақ 1480 жылы қатты дауыл (вероятно, циклон) салдарынан қираған. Бұл құрылыс индуист мифологиясында Раманың көпірі деп те белгілі, өйткені ол Рама иесінің тұсында салынған делінеді. Шри-Ланка климаты тропикалық муссондық: солтүстік-шығыс муссоны (желтоқсаннан наурызға дейін) және оңтүстік-батыс муссоны (маусымнан қазанға дейін). Аралдың көп бөлігін жоғары серияның гранулит фациялық тау жыныстары (гнейстер, силиманитті гранит гнейстері, кварциттер, мәрмәрлер және кейбір чарнокиттер) құрайды, ал Винджаян сериясының амфиболит фациялық гнейстері, граниттері және граниттік гнейстері шығыс және оңтүстік-шығыс жазықтарында кездеседі. Юра кезеңінің шөгінділері қазіргі кезде батыс жағалауының жанындағы өте шағын аудандарда сақталған, ал миоценді әктастар елдің солтүстік-батыс бөлігінің астында жатыр және батыс жағалау бойымен салыстырмалы түрде тар белдеуде оңтүстікке қарай созылады. Метаморфты тау жыныстарының беткі қабаты тау пайда болу процесі кезіндегі қатты қысым мен температураның әсерінен ежелгі шөгінділердің өзгеруі нәтижесінде қалыптасқан. Ылғалдылық әдетте оңтүстік-батыс және таулы аймақтарда жоғары болады және жауын-шашынның маусымдық үлгілеріне байланысты. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым (жауын-шашын туралы мәліметтер ғана)
|source 2 = Deutscher Wetterdienst (экстремалды көрсеткіштер)
|date=2012 жылдың мамыры

Экологиялық аймақтар

Шри-Ланкадағы өмір салты жаңбыр суының болуына тікелей байланысты. Соңғы 2500 жылда адамдардың қоныстануының басым үлгісі ауылдық шаруашылық қауымдастықтарынан тұрды. Тіпті 1980 жылдары да халықтың көп бөлігі шағын ауылдарда тұрып, егіншілікпен айналысты. Дәстүрлі егіншілік техникалары мен өмір салты судың болуына байланысты "ылғалды" және "құрғақ" егістіктің екі түріне негізделген. Күріш өсіретін аймақтардағы әдеттегі қоныстану үлгісі – бір немесе бірнеше діни орталықтарды қоршап тұрған үйлердің немесе махаббаттың тығыз тобы, олар қоғамдық шаралардың орталығы болып табылады. Кейде үйлер негізгі жол бойында орналасқан және бірнеше дүкендері бар, ал кейде ауылда бірнеше шеткі шағын елді мекендер болады. Өмірді қамтамасыз ететін күріш далалары үйлердің бітімінде басталып, көкке созылады. Кейбір суармалы далаларда қант қызылшасы немесе кокос пальмалары сияқты басқа да ақшалық дақылдар өсірілуі мүмкін. Пальмира ағаштары далалардың шетінде немесе жолдар мен жолдардың бойында өседі. Жеке үйлердің аулаларында көкөніс бақшалары да болуы мүмкін. Жаңбырлы маусымда және одан кейін, егін өсіп жатқанда ауылдың ортасы тым жасыл болады. Шри-Ланкадағы егіншілік қызметінің сипаты ғасырлар бойы өзгеріп, әдетте өңделетін жер мен су ресурстарының болуына байланысты болды. Бұрын ауыл тұрғындары елді мекендерді бір-бірінен бөліп тұратын тығыз орманға қол жеткізе алатын болғандықтан, жерді кесіп өртеу әдісі кең таралған. Алайда, халық санының өсуі және коммерциялық қысымның күшеюі орманды жердің көлемін азайтқандықтан, жерді кесіп өртеу әдісі жеке меншік иелерінің тұрақты өсіруінің пайдасына бірте-бірте төмендеді. 13 ғасырға дейін ауылдық шаруашылық қауымдастықтары негізінен Анурадхапура және Полоннаруваның солтүстік жазықтарында орналасқан, бірақ кейін оңтүстік-батысқа көшті. 1970 жылдары солтүстік және шығыс жазықтарында халық сиреп қоныстанған, әрқайсысы жасанды көлдің маңында шашыраңқы ауылдармен орналасқан. Жаффна түбегі құрғақ болғанымен, тығыз халқы бар және қарқынды өңделеді. Оңтүстік-батыста халықтың көп бөлігі тұрады, ал ауылдар тығыз орналасқан, бос жер аз. Канди маңындағы Орталық жоталарда, тегіс жердің шектеулі болуына қарамастан, ауыл тұрғындары күріш өсіру үшін күрделі террасаланған беткейлерді жасады. 1960 және 1970 жылдары ылғалды егіс аймағы тез кеңейді, себебі үкімет құрғақ аймақтың ауыл шаруашылығының өнімділігін қалпына келтіру үшін ірі суару жобаларын іске қосты. 1970 жылдары Махавели Ганганың су алабындағы аймақ сиреп қоныстанған аймақтан оңтүстік-батысқа ұқсас ылғалды күріш аймағына айналды. Мұндай жобалар арқылы Шри-Ланка үкіметі құрғақ аймақта ежелгі Шри-Ланкадағы суару жұмыстарымен байланысты жасыл, көрікті ландшафты қайта жаратуды жоспарлап отыр. 16 ғасырдан бастап, 19 және 20 ғасырларда британдықтардың үстемдігі кезінде плантациялық экономика жоталардың үлкен бөлігін басып алды. Плантациялық шаруашылықтың нәтижесінде табиғи орман көлемі күрт азайды және оның орнына резеңке, шай немесе даршын сияқты үй шаруашылығының дақылдары енгізілді. Бұл сонымен қатар өмір салтын өзгертті, өйткені соңғы аңшылық және жинаушылық қоғамдар кішігірім аймақтарға шегінді, ал жұмысшылар плантацияларда жұмыс істеу үшін жоталарға көшіп келді. 20 ғасырдың соңына қарай ірі плантациялардағы жұмысшылар шағын үйлердегі ауылдарда немесе оннан он екі бірлікке дейін сыйымды "қатарлы бөлмелерде" тұрды. Шағын жер иелерінің көптеген плантацияларында плантация иелерінің жеке үйлеріне қоса жұмысшылардың шағын елді мекендері де жиі кездеседі. Аралды қоршап тұрған жағалау белдеуінде ескі балық аулау ауылдарынан дамыған ерекше қоныстану үлгісі бар. Жеке балық аулау елді мекендері жағалау бойындағы автомобиль жолы мен теміржол арқылы байланысты. Колониалды кезеңде және тәуелсіздік алғаннан кейін жағалау тұрғындарының жылдамдығы ауылдардың көлемі мен санын арттырды, сондай-ақ сыртқы байланыстары бар өсіп келе жатқан қалалық орталықтардың дамуына әкелді. 1980 жылдары оңтүстік-батыс жағалауында көп шақырым жүріп, ауылдар мен базарлардың бірігіп, қалаларға айналатын аралықты таба алмау мүмкін еді.

The pattern of life in Sri Lanka depends directly on the availability of rainwater.]] The dominant pattern of human settlement during the last 2,500 years has consisted of village farming communities. Even in the 1980s, the majority of people lived in small villages and worked at agricultural pursuits. Traditional farming techniques and life styles revolve around two types of farming "wet" and "dry"—depending upon the availability of water. The typical settlement pattern in the rice growing areas is a compact group of houses or neighborhood surrounding one or several religious centers that serve as the focus for communal activities. Sometimes the houses may be situated along a major road and include a few shops, or the village may include several outlying hamlets. The life sustaining rice fields begin where the houses end and stretch into the distance. Some irrigated fields may include other cash crops, such as sugarcane, or groves of coconut trees. Palmyra trees grow on the borders of fields or along roads and paths. Individual houses also may have vegetable gardens in their compounds. During the rainy seasons and thereafter, when the fields are covered by growing crops, the village environment is intensely verdant. The nature of agricultural pursuits in Sri Lanka has changed over the centuries and has usually depended upon the availability of arable land and water resources. In earlier times, when villagers had access to plentiful forests that separated settlements from each other, slash and burn agriculture was a standard technique. As expanding population and commercial pressures reduced the amount of available forestland, however, slash and burn cultivation steadily declined in favor of permanent cultivation by private owners. Until the 13th century, the village farming communities were mainly on the northern plains around Anuradhapura and then Polonnaruwa, but they later shifted to the southwest. In the 1970s, wide expanses of the northern and eastern plains were sparsely populated, with scattered villages each huddled around an artificial lake. The Jaffna Peninsula, although a dry area, is densely populated and intensively cultivated. The southwest contains most of the people, and villages are densely clustered with little unused land. In the Central Highlands around Kandy, villagers faced with limited flat land have developed intricately terraced hillsides where they grow rice. In the 1960s and 1970s, the wet cultivation area was expanding rapidly, as the government implemented large scale irrigation projects to restore the dry zone to agricultural productivity. In the 1970s, the area drained by the Mahaweli Ganga changed from a sparsely inhabited region to a wet rice area similar to the southwest. Through such projects, the government of Sri Lanka has planned to recreate in the dry zone the lush, landscape associated with the irrigation works in ancient Sri Lanka. Beginning in the 16th century and culminating during the British rule of the 19th and 20th centuries, the plantation economy came to dominate large sections of the highlands. Plantation farming resulted in a drastic reduction in the natural forest cover and the substitution of domesticated crops, such as rubber, tea, or cinnamon. It also brought about a changed life style, as the last hunting and gathering societies retreated into smaller areas and laborers moved into the highlands to work on plantations. Through the late 20th century, workers on large plantations lived in villages of small houses or in "line rooms" containing ten to twelve units. The numerous plantations of small landholders frequently included attached hamlets of workers in addition to the independent houses of the plantation owners. The coastal belt surrounding the island contains a different settlement pattern that has evolved from older fishing villages. Separate fishing settlements expanded laterally along the coast, linked by a coastal highway and a railway. The mobility of the coastal population during colonial times and after independence led to an increase in the size and number of villages, as well as to the development of growing urban centers with outside contacts. In the 1980s, it was possible to drive for many kilometers along the southwest coast without finding a break in the string of villages and bazaar centers merging into each other and into towns.