Кіріспе

Ұлыбританиядан шыққан сарбаз, композитор Генри Джон Патч (17 маусым 1898 – 25 шілде 2009), өмірінің соңғы жылдарында "Соңғы күрескен Томми" деп аталды, ол ағылшын суперцентенарий, қысқа мерзімге Еуропадағы ең қарт адам және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кез келген елден аман қалған соңғы окоптық жауынгері болды. Патч Бірінші дүниежүзілік соғыстан ең ұзақ өмір сүрген сарбаз емес, бірақ ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың кез келген түрінен аман қалған бесінші ең ұзақ өмір сүрген ардагер болды, британдық ардагерлер Клод Шоулз және Флоренс Грин, АҚШ-тың Франк Баклс және Канаданың Джон Бэбкоктан кейін. Өлген кезде, 111 жыл мен 38 күндік өмірінде Патч Уолтер Брейнинг пен Джироэмон Кимурадан кейін әлемдегі ең қарт адамдардың үшіншісі болды.

Ерте өмір

Гарри Патч Англияның Сомерсет графтығындағы Бат қаласына жақын Комб Даун ауылында дүниеге келген. Ол 1901 жылғы халық санағында екі жасар бала ретінде, оның тас қалаушы әкесі Уильям Джон Патч (1863–1945), анасы Элизабет Энн (Моррис туған қызы) (1857–1951) және үлкен ағалары Джордж Фредерик (1888–1983) және Уильям Томас (1894–1981) Глэдстон көшесіндегі "Фонтхилл" деп аталатын үйде тіркелген. 1911 жылғы халық санағында отбасы сол мекенжайда, "Фонтилл коттедж" деп аталатын жерде тіркелген. Оның үлкен ағалары ағаш шебері және банкир-тас қалаушы ретінде тіркелген. Патч отбасында ұзақ өмір сүру қалыпты жағдай еді; оның әкесі 82 жасқа, анасы 94 жасқа, ағасы Джордж 95 жасқа, ал ағасы Уильям 87 жасқа дейін өмір сүрді. Патч 1913 жылы мектепті бітіріп, Бат қаласында сантехник шәкірті болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1916 жылдың қазан айында, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, ол британ армиясына қарапайым жауынгер ретінде шақырылды және Таунтондағы Толланд казармасында қызметке келді. 1916–17 жылдары қыс мезгілінде оған қатарбас шені берілді, бірақ Пэтчтің аяқ киімін алып кеткен солдатпен болған төбелес салдарынан шені төмендетілді және одан әрі жоғарылау мүмкін болмады. Патч бірнеше полктерге, соның ішінде Корольдік Уорвикшир полкіне қысқа мерзімдік тіркелімдер арқылы өтті, оқуын аяқтағаннан кейін Корнуолл герцогының жеңіл жаяу әскерінің 7-ші (қызметтік) батальонына жіберілді, ол Льюис мылтығы бөлімінде көмекші мерген болып қызмет етті. Патч 1917 жылдың маусым айында Францияға келді. Ол Батыс майданында Пасшендейл шайқасында (сонымен қатар Үшінші Ипр шайқасы деп те аталады) шайқасты және 1917 жылдың 22 қыркүйегінде сағат 22:30-да жарылған снарядтан үш әріптесі қаза тапты, ал ол жараланды. Оның жамбас аймағынан екі дюймдік сынықтар алынып тасталды; лагерде анестезия болмағандықтан, ол анестезиясыз операция жасауды жөн көрді. Ол майданнан алынып, 1917 жылдың 23 желтоқсанында Англияға оралды. Патч 22 қыркүйекті жеке еске алу күні деп еске алды. Ол Германиямен келісімге келген келесі қарашада Уайт аралында жазылып жатқан кезде, Германиямен қару тоқтату туралы келісім жарияланды.

Медальдар

Патч сегіз медаль мен марапатқа ие болды; Бірінші дүниежүзілік соғыстағы қызметі үшін ол Британ соғыс медалін және Жеңіс медалін алды. 1998 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы ардагері ретінде, Франция мен Фландрияда одақтастар үшін күрескен ол, Франция Республикасының Президенті тарапынан Легион-д'Онер орденінің рыцары атанды. Бұл марапат Патчке 101 жасқа толған күні табыс етілді. 2009 жылдың 9 наурызында Франция елшісі Патчті Сомерсеттегі зейнеткерлер үйінде Легион-д'Онер офицері етіп тағайындады. 2008 жылдың 7 қаңтарында Бельгия королі Альберт II Патчке Леопольд орденінің кавалері атағын берді. Ол сыйлықты Бельгияның Ұлыбританиядағы елшісі Жан Мишель Вераннеман де Ватервлиеттен 2008 жылдың 22 қыркүйегінде Лондондағы елшілік резиденциясында өткен салтанатты шарада алды. Бұл күн оның жараланған және үш жақын досы қаза болған күнінің 91 жылдығымен сәйкес келді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қызметі үшін Патч 1939-45 жылғы қорғаныс медалімен марапатталды. Бұл медаль кейін жоғалып, 2008 жылдың 20 қыркүйегінде Бат өрт сөндіру станциясында өткен салтанатта Патчке жаңа медаль табыс етілді. Патч сонымен қатар екі естелік медаль алды: Ұлттық қызмет медалі және «Хорс де Комба» медалі, бұл қызмет барысында жарақат алған немесе зардап шеккен әскерилер мен әйелдердің батылдығын көрсетеді. Бұл медальдер ресми емес және кез келген Достастық елдерінде медальдарды тағудың ресми ережесіне кірмейді. Оның өтініші бойынша Патчтің медальдары Бодминдегі Корнуолл герцогының жеңіл жаяу әскері мұражайында қойылды.

Жеке өмір

Соғыстан кейін Патч сантехник болып жұмысын жалғастырды, осы кезеңде төрт жыл бойы Бристольдегі Уиллс ескерткіш ғимаратында жұмыс істеді, содан кейін су құбыры компаниясының Бристольдегі филиалының басқарушысы болды. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда әскери қызметке шақыру жасынан бір жас үлкен болғандықтан, ол Бат қаласында штаттан тыс өрт сөндіруші болып, Бедекер шабуылдарына қарсы күресті. Соғыстың кешігіре түскен кезеңінде ол Сомерсет, Стрит қаласына көшіп, 65 жасқа толғанға дейін су құбыры компаниясын басқарды. Олардың екі баласы болды: Денис және Гордон. Ада 1976 жылы 85 жасында дүние салды. Кейін Патч 1982 жылғы 5 маусымда Мендиптің тіркеу кеңсесінде Кэтлин Элис Джойға үйленді. Гарри 83 жаста, ал Кэтлин, сонымен қатар Жан деп танылған, 80 жаста болды. Жан 1989 жылғы 18 наурызда 87 жасында қайтыс болды. 100 жасқа келгенде Патч Уэлс қаласындағы Флетчер зейнеткерлер үйіне көшіп, онда Дорис Уитакермен дос болды. Дорис 2007 жылғы 19 наурызда 92 жасында қайтыс болды. Патчтің ұлдары Денис пен Гордон екеуі де одан бұрын қайтыс болды.

Соңғы күресуші Томми

Патч 1998 жылы BBC One деректі фильміне ардагерлер туралы түсірілімге қатысуға шақырылғанға дейін соғыс тәжірибесі туралы әңгімелеуден үнемі бас тартты. Ол ойланып, "барлық соғыстарды аяқтау соғысының" соңғы қалған ардагерлерінің бірі екенін түсінген соң келісім берді. Патч 2003 жылы "World War 1 in Colour" телесериалында: "Егер біреу сізге жоғарыға шабуылдағанда қорқып қалғанын айтса, ол жалғаншы" деді. Ол жоғалтқан достары мен неміс сарбазымен бетпе-бет кездескен сәтін еске алды. Ол Мұсаның Синай тауынан Алланың он қазынасын, соның ішінде "Өлтірме" деген қазынаны алып келгенін еске түсірді және неміс сарбазын өлтіруге батылы жетпеді. Оның орнына, ол оның иығына оқ атты, сол кезде сарбаз мылтығын тастап кетті. Бірақ ол Льюис пулеметіне қарай жүгіруді жалғастыру керек болды, сондықтан оны тізеден жоғары және білезіктен атты. Патч: "Менде шешім қабылдауға бес секунд уақыт болды. Мен оны құлаттым, бірақ өлтірмедім. Олардың кез келгенінің орнында мен болуы мүмкін еді. Миллиондаған адам осы соғыста соғысуға келді және мен жалғыз қалған адам екенімді түсіну қиын." деді. Патч: "Неміс сарбазымен кездеспей тұрып, күмәндана бастадым. Бірақ мырза Куэнц өте жақсы адам. Ол да, мен де біртұтас Еуропа мен бейбітшілік жақтамыз" деді. Куэнц өзімен бірге альзас печеньесінің қорабын әкелді, ал Патч оған Сомерсет сидрінің бөтелкасын сыйлады. Бұл кездесу 2005 жылы BBC телеарнасының "Соңғы Томми" бағдарламасында көрсетілді, онда Ұлыбританияның соңғы Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің тарихы айтылды. 2004 жылдың желтоқсанында Патчқа "Patch's Pride Cider" деген 106 бөтелке сыйлық берілді, ол оның есімімен аталып, Gaymer Cider Company компаниясымен өндірілді. 2005 жылдың көктемінде ол BBC Today бағдарламасына сұхбат берді, онда Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы: "Көп тым көп адам өлді. Соғыс бір өмірге тұрмайды" деді. 2005 жылдың шілдесінде Патч Солтүстік Франциядағы Бірінші дүниежүзілік соғыс зираттарының үстінен автокөлік жолын салу жоспарларына наразылық білдірді. 2007 жылдың шілдесінде Пашендейл шайқасының басталуының 90 жылдығына орай Патч Фландриядағы шайқас орнына барды, екі жақтағы қаза тапқандарға құрмет көрсету үшін. Оған тарихшы Ричард ван Эмден де еріп жүрді. Бұл кезде Патч соғысты "адамдардың саналы түрде жасалған және кешірілген қырғыны" деп сипаттап, "соғыс бір өмірге тұрмайды" деді. 2007 жылдың тамызында Патчтың Ричард ван Эмденмен бірге жазған "Соңғы шайқас Томми" атты автобиографиясы жарық көрді, бұл оны ең ескі авторлардың бірі етті. Осы кітаптан түскен қаражатты Патч Корольдік ұлттық құтқару қайығы институтына (RNLI) құтқару қайығын сатып алуға жұмсады және 2007 жылдың 20 шілдесінде RNLI құтқару қайығы колледжіне барып, қайыққа ресми түрде "Дорис және Гарри" деп ат қойды. 2008 жылы Ұлыбританияның ақыны Эндрю Мошн BBC West телеарнасының Inside Out West бағдарламасы үшін Патчқа арнап өлең жазды. "Гарри Пэтчтің бес әрекеті" деп аталатын бұл өлең алғаш рет Уэллс қаласындағы Епископ сарайында өткен арнайы шарада оқылды, оны Уэльс принці таныстырды және Гарри Пэтч қабылдады. 2008 жылдың шілдесінде Уэллс қалалық кеңесі Патчке Уэллс қаласының құрметті азаматы атағын берді. 2008 жылдың 27 қыркүйегінде Патч 1917 жылы өзенді кесіп өткен жерде Стинбик жағалауында мемориалды ашты. Мемориалда былай деп жазылған: "1917 жылдың 16 тамызында таңертең Корнуолл герцогының жеңіл жаяу әскерінің 7-ші батальоны, 20-шы (жеңіл) дивизиясы Лангемарк ауылына шабуыл жасау үшін Стинбикті кесіп өтті. Бұл тас қаза тапқан жолдастарымыздың есіміне арналған, сондай-ақ Ұлы соғыс ұрпағының батылдығы мен құрбандығына құрмет көрсету үшін қойылды. Бұл - бұрынғы жеке және Льюис пулеметшісі Гарри Патчтың сыйы, 29295 нөмірі, C ротасы, 7-ші DCLI, Батыс майданындағы әскери қызметінде болған соңғы ардагер." Сондай-ақ 2008 жылдың қыркүйегінде Патч жақын маңдағы Лангемарк неміс әскери зиратына барып, 1917 жылдың 16 тамызында соғыста қаза тапқан Императорлық неміс армиясының сарбазының қабіріне ескерткіш гүл шоғын қойды; сол күні Патч дивизиясы Пасшендейл шайқасы кезінде Лангемарк ауылына шабуыл жасап, басып алды. Неміс сарбазының қабірінің жанында үш емен бұршағын байқаған Патч оларды жинап алып, Англияға әкеліп, Уэллстегі Флетчер үйінің жанына отырғызды. 2008 жылдың қазан айында Патч Сомерсетте 2008 жылғы Британдық Корольдік Легионның Мақ Апелленін бастады. 2008 жылдың 11 қарашасында Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанының 90 жылдығына орай Патч, Генри Аллингэм және Билл Стоун лондондық Кенотафқа еске алу рәсіміне гүл шоғын қойды, оларды Виктория кресімен марапатталған Джонсон Бехарри сүйемелдеді. 2008 жылдың 9 қарашасында Королеваның музыка шебері сэр Питер Максвелл Дэвис Патчке арналған хорлық шығармасының әлемдік премьерасына қатысты. Бұл шығарма ақын лауреаты Эндрю Мошнның сөздеріне негізделген және Портсмут соборында Лондондық Моцарт ойыншылары, Портсмут грамматикалық мектебінің хоры және собор хорымен орындалды. Бұл шығарманың жасалуы BBC West телеарнасының "Гарриге арналған өлең" атты деректі фильмінде көрсетілді, ол кейіннен BBC Four телеарнасында қайта көрсетілді. Бұл фильм Нью-Йорк фестивалінің халықаралық телебағдарламалар мен жарнамалау жүйзесінің алтын медалін жеңіп алды. 2009 жылдың 18 шілдесінде Генри Аллингемнің қайтысымен Патч соңғы тірі қалып қойған ардагер атанды және Ұлыбританиядағы ең ескі адам болды. Патч Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы окоп ардагері болды. Соңғы Батыс майданының ардагері, 108 жасар француз Фернан Гу, 2008 жылдың 9 қарашасында қайтыс болды, ол 8 күн соғысқан. Ол Патч сияқты жарақат алмады, сондай-ақ соңғы Альпі майданының ардагері, 110 жасар итальяндық Делфино Боррони 2008 жылдың 26 қазанында қайтыс болды. Патч соңғы Томми де болды, өйткені 2009 жылдың 4 сәуірінде соғыс аяқталған кезде әлі оқуда болған Нетервуд Хьюз қайтыс болды. Соңғы Томми, Гарольд Лаутон 2005 жылдың 24 желтоқсанында қайтыс болды. Клод Шульс, Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы теңіз ардагері 2011 жылдың 5 мамырында қайтыс болды. Біз А ротасынан келген жігітті кездестірдік. Оның иығынан белге дейін сынықтармен жарылған және қанға малшыққан. Біз оған жеткенде: "Мені атып өлтір" деді. Оған көмек көрсету мүмкін емес еді және біз револьверді шығаруға үлкермей, ол қайтыс болды. Оның айтқан соңғы сөзі "Ана" болды. Мен осы жігітті есімде сақтаймын. Бұл менің өмірім бойы мазалаған бейне, ойымдағы жара." Патчтың "Соңғы шайқас Томми" кітабынан алынған бұл үзіндіні 2009 жылдың тамызында оның қабірге қойылған кезде Бельгия елшілігінің уәкілі Мари Франс Андре оқыды.

Құрметті дәрежесі

2005 жылдың 16 желтоқсанында Патч Бристоль университетінен құрметті Магистр дәрежесін алды, ол 1920 жылдары оның ғимараттарының құрылысына қатысқан. Университеттің қайта жаңартылған Уиллс ескерткіш ғимараты 2008 жылдың 20 ақпанында Патчтың қатысуымен қайта ашылды. Ол осы құрметке ие болды, себебі ол аталған мұнараның салынуына көмектескен жұмысшылардың қатарында болған, ал мұнара 1925 жылдың 9 маусымында король Георг V ашқан, осы шараға Патч та қатысқан. Гиннес рекордтар кітабы оны 107 жас 182 күндік шағында құрметті диплом алған ең қарт адам деп тіркеді.

Өлім

Патч 2009 жылдың 25 шілдесінде сағат 9:00-де Флетчер үйінде 111 жас 38 күндік шағында қайтыс болды. Сағат 11:00-де Уэллс соборының қоңырауы оның өмірінің әр жылын еске алу үшін 111 рет соғылды. Бристольде және елдің әртүрлі шіркеулерінде де тоқсандық қоңыраулар соғылды. Оның табыты үйінен, Флетчер үйінен соборға жеткізілді, онда қызмет сағат 12:00-де басталды. Қызметтің тақырыбы "Бейбітшілік және Келісім" болды. Патчтің табытын Корнуолл герцогының жеңіл жаяу әскерінің мұрагер полкі – The Rifles сарбаздары көтеріп шықты. Сонымен қатар, Бельгия, Франция және Германия Федеративтік Республикасының қарулы күштерінен екі-екіден сарбаздан құралған құрмет қарауы табытқа ілесіп келді. Патчтің өтініші бойынша, жерлеу рәсіміне қару-жарақ әкелуге рұқсат етілмеді, тіпті рәсімді өткізген сарбаздар да мерекелік қаруларын алып келмеді. Телеарналар мен радиода тікелей көрсетілген жерлеу рәсіміне көпшіліктің қызығушылығы артып, 1050 билет таратылды. Жерлеу рәсімін Уэллс соборының деканы Джон Кларк және Таунтон епископы Питер Морис жүргізді. Жылқы 2008 жылдың 8 қарашасында, Еске алу күніне бір күн бұрын, Донкастердегі жарыстарда 1:30 көрсеткішімен жеңіске жетті. Патчтің естелігіне арналған мемориалдық тақта Бат қаласындағы Гильдия залына орнатылады. BBC Кэрол Энн Даффиге, ақындар лауреатына, Патч пен Генри Аллингхемнің (Патчтан бір апта бұрын, 2009 жылдың 18 шілдесінде қайтыс болған) өлімін еске алуға арналған өлең жазуды тапсырды. Нәтижесінде жазылған "Last Post" өлеңін Даффи 2009 жылдың 30 шілдесінде, Аллингхемнің жерлеу күнінде BBC Radio 4 арнасындағы "Today" бағдарламасында оқыды. 2009 жылдың 5 тамызында Radiohead тобы "Harry Patch (In Memory Of)" әнін шығарды. Әнші Том Йорк бұл әнді 2005 жылы Patch-пен BBC Radio 4 арнасындағы "Today" бағдарламасында өткен сұхбатынан алған шабытпен жазғанын айтты. Ән Radiohead веб-сайтында 1 фунт стерлингке сатылды, түскен қаражат Британдық Легионына қайырымдылық ретінде берілді. 2009 жылдың ортасында Гарри Ұлыбританияның Imperial Vengeance heavy metal тобы үшін сөйлеу бөлімдерін жазды, олар "At the Going Down of the Sun" альбомының тақырыптық әніне енгізілді. Ән окоптардағы қорқынышты жағдай туралы айтты және Патч "Солғандар үшін" өлеңінің бір бөлігін оқыды. Ұлыбританияның бұрынғы ақыны Эндрю Мошн "Гарри Патчтің өлімі" атты өлең жазды және оны 2010 жылғы Атыс тоқтаған күні "The World at One Radio 4" бағдарламасында алғаш рет оқыды. 2015 жылдың 6 қарашасында Great Western Railway компаниясы алдағы атыс тоқтаған күнді еске алу үшін өзінің 43-ші сыныпты жоғары жылдамдықты локомотивтерінің бірін Гарридің құрметіне атады. Локомотивтің сыртына еске алу винилдері жабыстырылды, онда мак гүлдерінің, солдаттардың суреттері және Лоренс Биньонның "For the Fallen" өлеңінен үзінділер бейнеленген. Локомотивтің таңбасында: "Гарри Патч – окоптардың соңғы аман қалған адамы" деп жазылды және Патчқа берілген барлық сегіз медальдің ленталарынан тұратын түрлі-түсті жолақ қосылды. Локомотив енді бұл таңбаларды немесе винилдерді тасымайды, себебі олар 2019 жылдың соңында локомотив қызметтен шығарылып, кейіннен 2020 жылы жаңартылып қайта іске қосылған кезде алынып тасталды. Гарри Патчтың суреті, суретші Билл Лейшонмен 2007 жылы Western Daily Press газетінің тапсырысымен салынды және қазір Сомерсет мұражайының қорында сақталады. 2009 жылы Гарри Патчтың портреті Дэн Лайвелин Холлмен салынды және Ұлттық портрет галереясында көрмеге қойылды, қазір ол Баттың Виктория өнер галереясының қорында сақталады.

Оның өлімінен кейін бірнеше мақалалар Патчтың өмірі мен бейнесінің Ұлы соғыстың мағынасы, еске алу және ардагердің бейнесі туралы ойлар қалыптастырудағы анықтамалық нүкте ретінде қалай қызмет еткенін қарастырды. Патчтың қиындықпен жеңген бейбітшілдік көзқарасы қазіргі заманғы жарылқаушылдық пен милитаристік риторикамен үйлеспейді.