Кіріспе

Ағылшын ақыны және жауынгері (1893–1918) саяси қайраткер Уилфред Эдвард Солтер Оуэн МК (18 наурыз 1893 – 4 қараша 1918) – ағылшын ақыны және жауынгері. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың басты ақындарының бірі болды. Оның окоптардағы қорқыныштар мен газдық соғыс туралы поэзиясы, ұстазы Зигфрид Сассонның ықпалында болды және сол кездегі соғысқа қатысты халықтың көзқарасына, сондай-ақ Руперт Брук сияқты бұрынғы соғыс ақындарының патриоттық жырларына қарсы келді. Оның ең белгілі туындыларының ішінде – көбісі өлімнен кейін жарияланған – "Dulce et Decorum est", "Insensibility", "Anthem for Doomed Youth", "Futility", "Spring Offensive" және "Strange Meeting" бар. Оуэн 1918 жылғы 4 қарашада, соғыс аяқталуға бір апта қалғанда, 25 жасында қаза тапты.

Соғыс қызметі

1915 жылғы 21 қазанда ол Суретшілер қаруына қатарына қосылды. Келесі жеті айда ол Эссекстегі Хэйр Холл лагерінде оқыды. 1916 жылғы 4 маусымда Манчестер полкінде екінші лейтенант (сынақтан өту кезеңінде) болып тағайындалды. Бастапқыда Оуэн әскерлерінің әдепсіз мінез-құлқынан наразылық білдірді және анасына жазған хатында өз ротасын "жансыз кесектер" деп сипаттады. Алайда, оның фантазиялық өмірі бірқатар қасіретті оқиғалардың салдарынан күрт өзгерді. Ол артиллериялық шұңқырға түсіп, шайқап алды; ол окоптың миномет снарядының жарылысына ілігіп, бірнеше күн бойы әріптестерінің бірінің қалдықтары арасында есінен танып жатты. Содан кейін Оуэн нейрастенияға шалдығып, емделу үшін Эдинбургтегі Крейглокхарт соғыс ауруханасына жіберілді. Крейглокхартта жазылғанда ол ақын Зигфрид Сассонмен танысты, бұл кездесу Оуэннің өмірін түбірінен өзгертті. Крейглокхартта жүргенде ол Эдинбургтің өнер және әдебиет ортасында достар тапты және қаланың кедей ауданындағы Тайнекасл орта мектебінде сабақ берді. Қараша айында ол жеңіл полк міндеттерін орындауға жарамды деп танылып, Крейглокхарттан босатылды. Ол Скарборо, Солтүстік Йоркширде тыныш және жемісті қыс өткізді, ал 1918 жылдың наурыз айында Рипон қаласындағы Солтүстік командалық депосына жіберілді. Рипон қаласында ол "Күңке" және "Ажарлы кездесу" сияқты бірнеше өлеңдерді жазды немесе қайта жөндеді. Оның 25 жасқа толуы Рипон соборында, оның құрметіне арналған Кильфридке арналған тыныш мерекеде өтті. Оуэн 1918 жылдың шілдесінде Франциядағы әскери қызметке қайта оралды, бірақ ол елде қалуға да мүмкіндігі болған еді. Оның қайта оралу шешімі, мүмкін, Сассонның "достық отпен" атылып, соғыстың соңына дейін науқас демалысына жіберілгенінен туындаған. Оуэн Сассонның дауысына қосылып, соғыстың қорқынышты шындығын айтуды өз міндеті деп санады. Сассон Оуэннің қайтадан окопқа оралуына қарсы болды және ол тырысса, "аяғына пышақ тігемін" деп қорқытты. Оуэн оның ниетін білгендіктен, Францияға оралғанша оған бұл туралы хабарламады. 1918 жылдың тамыз айының соңында Оуэн майданға қайта оралды, мүмкін, Сассонның үлгісімен. 1918 жылдың 1 қазанында Оуэн Екінші Манчестердің бөлімшелерін бастап, Джонкорт ауылының жанындағы жаудың бірнеше бекіністерін шабуылға алды. Джонкорт шайқасындағы батылдығы мен басшылығы үшін ол Әскери крестпен марапатталды, ол соғыс ақыны ретінде өзін ақтау үшін әрқашан іздеген марапат еді, бірақ марапат 1919 жылдың 15 ақпанына дейін жарияланбады. 1919 жылдың 30 шілдесіндегі мақтау қағазы: 2-ші лейтенант, Уилфред Эдвард Солтер Оуэн, 5-ші батальон. Манч. Р., Т. Ф., 2-ші батальонға қосылды. 1918 жылдың 1-2 қазандағы Фонсом желісіне шабуыл жасағандағы ерлігі мен міндетке адалдығы үшін. Рота командирі қаза тапқанда, ол команданы өз қолына алып, жақсы басшылық танытып, қарсы шабуылға қарсы тұрды. Ол жеке өзі оқшауланған жерден жаудың ұсталған пулеметін басқарып, жауға елеулі зиян келтірді. Ол әрқашан өте ерлікпен өмір сүрді.

Өлім

Оуэн 1918 жылғы 4 қарашада Самбр-Ойз каналын кесіп өту кезінде қаза тапты. Бұл соғысты аяқтаушы келісімге қол қойылғанға бір апта ғана (сағатқа дейін) қалғанда болды. Ол қайтыс болғаннан кейін лейтенант шеніне көтерілді. Оның анасы оның өлімі туралы хабарламаны телеграмма арқылы соғыс тоқтаған күні алды, сол кезде Шрусбери шіркеу қоңырауы мерекелік дауыспен соғып жатқан еді. Оуэн Францияның солтүстігіндегі Орс қаласындағы Орс коммуналық зиратына жерленген. Оның анасы Сюзан таңдаған қабіртасындағы жазу оның өлеңінен алынған: "ШАЙЫР ШЫҒАРМА БҰЛ ДЕНЕЛЕРДІ? ШЫНДАП АЙТҚАНДА, ОЛ БАРЛЫҚ ӨЛІМДІ ЖОЯДЫ" У. О.

Поэзия

Оуэн көптеген адамдар тарапынан Бірінші дүниежүзілік соғыстың ең ұлы ақыны деп есептеледі, ол окоптар мен газ соғысының қасіреттері туралы өлеңдерімен танымал. Соғысқа дейін де өлең жазып жүрген, поэзиялық бастауын он жасында Брокстон-би-Хилде болған кезде бастады деп есептейді. Уильям Батлер Йейтстің поэзиясы Оуэнге зор әсер еткенімен, Йейтс Оуэннің құрметіне жауап қайырмады, оны «Қазіргі заманғы өлеңдер жинағынан» алып тастады. Бұл шешімін Йейтс кейіннен қорғап, Оуэннің «қанға, лайға және сорылған қант таяқшасына толы» және «ауылдық газеттің ақындар бұрышына лайық емес» екенін айтты. «Барлық ұлы трагедияларда трагедия – өлген адам үшін қуаныш. Егер соғыс біздің уақытымызда және жерімізде қажет болса, оның азабын қызбадан болатын жайсыздық сияқты ұмыту дұрыс» деді Йейтс. Романтик ақындар Китс пен Шелли оның ерте туындылары мен поэзиясына үлкен әсер етті. Оның жақын досы, ақын Зигфрид Сассон, кейіннен оның поэтикалық дауысына терең ықпал етті. Оуэннің ең танымал өлеңдері («Dulce et Decorum est» және «Anthem for Doomed Youth») Сассонның әсерінің тікелей нәтижесін көрсетеді. Сассонның қолымен жазылған өлеңдердің қолжазбалары сақталған. Оуэннің поэзиясы ақырында оның ұстазынан да жоғары бағаланды. Парарифмді қолдануы және әуенділікке көп сүйенуі жаңашылдық болғанымен, ол сол кезде осы техникаларды қолданған жалғыз ақын емес еді. Дегенмен, ол осы тәсілдермен кеңінен тәжірибе жасаған алғашқылардың бірі болды. Оның поэзиясы 1917 жылы маңызды өзгерістерге ұшырады. Крейглокхарттағы емделу барысында, Оуэннің дәрігері Артур Брок оны өзінің тәжірибелерін, әсіресе түсінде қайта басынан өткізген оқиғаларын өлеңге түсіруге ынталандырды. Фрейдтік психоанализбен әсерленген Сассон оған көмектесіп, өлеңнің не істей алатынын мысал арқылы көрсетті. Сассонның сатира қолдануы Оуэнге әсер етті, ол «Сассон стилінде» жазуға тырысты. Оуэннің өлеңдерінің мазмұны Сассонмен жұмыс істегеннен кейін өзгергені сөзсіз. Сассонның реализмге және «тәжірибеден жазуға» баса назар аударуы Оуэннің бұрынғы сонеттерінде көрініс тапқан романтизмге қарсы болды. Оуэн Сассонның шұбар реализмін және өзінің романтикалық көзқарастарын біріктіріп, «соғыстың аяны» деген атақты сөзінде жинақталғандай, күшті және мейірімді поэтикалық синтез жасады. Осылайша Оуэннің поэзиясы ерекше, және көптеген адамдар оны Сассоннан да ұлы ақын деп санайды. Дегенмен, Сассон Оуэннің өлеңдерін белсенді түрде насихаттау арқылы оның танымалдығына үлкен үлес қосты, Оуэннің өлімінен бұрын да, кейін де, және оның редакциялауы Оуэннің ақын ретінде қалыптасуына көмектесті. Оуэннің өлеңдері күшті демеушілікке ие болды, және оның танымалдығын қамтамасыз еткені – Сассонның ықпалы, Эдит Ситвеллдің қолдауы және 1931 жылы Эдмунд Блуденнің өлеңдерінің жаңа және толық басылымын дайындауы болды. Сонымен қатар, 1960 жылдары оның поэзиясына қызығушылықтың қайта жандануы оны шектеулі оқырмандардан жұртшылық назарына түсірді. Роберт Грейвс пен Сэчеверелл Ситвелл, оны білгендері, Оуэннің гомосексуал болғанына және гомоэротизм оның поэзиясының маңызды бөлігі болғанына сенді. Сассон арқылы Оуэн Оскар Уайльдтың досы Робби Росс, жазушы және ақын Осберт Ситвелл және шотланд жазушысы К. К. Скотт Монкрифф, Марсель Прусттің аудармашысы бар күрделі гомосексуалды әдеби ортамен танысты. Бұл байланыс Оуэннің көзқарасын кеңейтіп, оның жұмысына гомоэротикалық элементтерді енгізуге деген сенімділігін арттырды. Тарихшылар Оуэннің 1918 жылғы мамыр айында Скотт Монкриффпен қарым-қатынасы болды ма деп талқылады; соңғысы әр түрлі туындыларын «Мистер В. О.» деген атқа арнаған, бірақ Оуэн жауап бермеді. Оуэннің өмір бойы және одан кейінгі ондаған жылдар бойы ерлер арасындағы гомосексуалды әрекеттер бүкіл Ұлыбританияда қылмыс саналды, сондықтан Оуэннің жыныстық дамуы туралы мәліметтер біршама жасырын қалды, өйткені оның ағасы Гарольд анасы қайтыс болғаннан кейін Оуэннің хаттары мен күнделіктерінен оның пікірінше жарамсыз бөлімдерді алып тастады. Эндрю Мошн Оуэннің Сассонмен қарым-қатынасы туралы былай деп жазды: «Бір жағынан, Сассонның байлығы, жоғары қоғамдағы байланыстары және аристократиялық мінезі Оуэннің снобизміне ұнады: екінші жағынан, Сассонның гомосексуализмі Оуэнге оның табиғатымен үйлесетін өмір салты мен ойлау стиліне жол ашты». Сассонның өзінің айтуынша, сол кезде ол белсенді гомосексуал болған жоқ, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін, 1918 жылдың қараша айында оның алғашқы махаббат оқиғасы болды. Оуэн туралы зерттеулерде маңызды бетбұрыс 1987 жылы «New Statesman» журналында Эдвард Карпентердің әдеби мұрагері Джонатан Катбилл жариялаған «Айтылмаған шындық» атты polemic мақаласы болды, ол Оуэнды гомосексуалдық тәжірибе ақыны ретінде зерттеуді академиялық жақтан басуды сынады. Мақаладағы баяндамалардың бірі – бұрынғыда түсініксіз деп есептелген «Shadwell Stair» өлеңі Лондон доктеріндегі гомосексуалдық қызметке арналған қарапайым жоқтау екендігі болды. 2022 жылдың маусымында бұл өлең Эндрю Макмиллан мен Мэри Джин Чан құрастырған «100 Queer Poems» антологиясына енгізілді.

Сассонмен қарым-қатынасы

Оуэн Зигфрид Сассонды қаһарманға жақын тұрғызып, анасына "Сассонның түтіншені жағуға лайық емеспін" дегенді айтқан. Бұл қарым-қатынас Оуэнге терең әсер еткені анық, ол Крейглокхарттан кеткен соң Сассонға жазған алғашқы хатында: "Өмірімді түздіңіз – болғаны қысқа ғана" деп жазды. Сассон "оған бірден қызығушылық танытқанын" айтты және бірге өткізген уақыттарын "ізетпен" еске алды. 1917 жылдың 3 қарашасында олар ажырасты, Оуэн Крейглокхарттан босатылғаннан кейін. Ол бірнеше ай бойы Скарборо қаласындағы үй шаруашылығында болды, сол кезде Сассон таныстырған өнер шеңберінің мүшелерімен, соның ішінде Робби Росс пен Роберт Грейвспен араласты. Ол сондай-ақ Х.Г. Уэллс пен Арнольд Беннеттпен кездесті, осы кезеңде ол қазір танымал болған стильдік даусын қалыптастырды. Оның көптеген алғашқы өлеңдері Скарбороның Солтүстік шығанағындағы Кларенс Гарден қонақ үйінде, қазіргі Клифтон қонақ үйінде тұрғанда жазылған. Қонақ үйдің қабырғасындағы көк тақта Оуэнмен байланысын көрсетеді. Сассон мен Оуэн хат алмасып тұрды, ал 1918 жылдың шілдесінде Сассонның басына оқ тиіп, емделу үшін Ұлыбританияға қайтарылғаннан кейін, олар тамыз айында кездесіп, Сассон сипаттағандай, "бір күнді бірге өткізді". Олар енді ешқашан кездеспеді. Шамамен үш аптадан кейін Оуэн Сассонға Францияға қайтып бара жатқанын хабарлап, қоштасу хаты жазды, және олар байланыста болды. Бітім шарты жасалғаннан кейін Сассон Оуэннен жаңалық күтті, бірақ бірнеше айдан кейін ғана оның қазасы туралы естіді. Сассон осы жоғалтудан қатты қайғырды және "осы оқиғаны философиялық тұрғыдан қабылдай алмады". Көп жылдар өткен соң, ол Стивен Спендерге Оуэннің гимназия акцентін "ұятты" деп айтқаны туралы әңгіме болды. Алайда, 1945 жылы жарық көрген "Сигфридтің саяхаты" атты автобиографиясында Сассон Оуэннің өлімі "жеке өмірімде үлкен жарық" тудырғанын жазды. Сассон Оуэннің өте маңызды екенін түсінудегі кешігуіне өкініш білдірді, ол үшін Оуэн поэзия және достастық тұрғысынан маңызды болды, және оның серіктестігіне риза болды.

Жады

Оуэнге арнап Гейли, Орс, Озвестри, Биркенхед (Орталық кітапхана) және Шрусбери қалаларында ескерткіштер орнатылған. 1985 жылдың 11 қарашасында Оуэн Вестминстер аббаттығының Ақын бұрышында ашылған тасқа жазылған Ұлы соғыстың он алты ақынының бірі болды. Тасқа жазылған мәтін Оуэннің өлеңдеріне жазған "Алдын ала сөзінен" алынған: "Менің тақырыбым – Соғыс және Соғыстың қайғысы. Өлең – қайырымдылықта". Қазір Napier университетінің ғимараты болып табылатын Крейглокхарт соғыс ауруханасында "Соғыс ақындары жинағы" бар шағын мұражай да бар. Оуэннің соңғы түнін өткізген Оурстағы орманшы үйі, Maison forestière de l'Ermitage, Тернер сыйлығының лауреаты Саймон Паттерсонның күшін салуымен Оуэн мен оның поэзиясына арналған көркемдік инсталляция мен тұрақты ескерткішке айналдырылды. Ол 2011 жылдың 1 қазанында жұртшылыққа ашылды. 2015 жылдың қараша айында актер Джейсон Айзекс Эдинбургтегі бұрынғы Крейглокхарт соғыс ауруханасында Оуэнге құрмет көрсетті, онда Оуэн Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қабылдаған жарақаттың салдарынан емделді. Сюзан Оуэннің Рабиндранат Тагорға, 1 тамыз 1920 жылы, Шрусбериден жазған хатында: "Лондонға келгеніңізді естігеннен бері сізге хат жазуға батылым жетпей келді, бірақ сізге бірдеңе айтуым керек деген ниет бүгін осы хатымда орын алды. Хат сізге жетпеуі мүмкін, себебі оны қалай жолдау керектігін білмеймін, бірақ конвертте сіздің атыңыз болса жеткілікті болады деп ойлаймын. Шамамен екі жыл бұрын, менің аға ұлым соғысқа соңғы рет аттанды. Ол менен қоштасқан күні, күннің шағылысынан жарқыраған теңізге бірге қарадық, жүрегіміз ауырып, Францияға қарай қарадық. Сол сәтте, менің ақын ұлым, сіздің "Мен осы жерден кеткенде, бұл менің қоштасу сөзім болсын" деген керемет сөздеріңізді айтты. Оның күнделігі маған келгенде, оның жазуымен сіздің атыңызбен бірге осы сөздерді таптым."

Уилфред Оуэн қауымдастығы

Уилфредтің өмірі мен поэзиясын еске алу үшін 1989 жылы Уилфред Оуэн қауымдастығы құрылды. Құрылғанынан бері қауымдастық Шрусбери мен Озуэстриде тұрақты қоғамдық ескерткіштер орнатты. Оқулар, дәрістер, сапарлар мен қойылымдардан өзге, қауымдастық көрмелерді, конференцияларды ұйымдастырып, Оуэннің поэзиясын тануды және оған құрмет көрсетуді қолдайды. Уилфред Оуэннің туысы Питер Оуэн, 2018 жылдың шілдесінде қайтыс болғанға дейін қауымдастықтың президенті болды. Қауымдастықтың демеушілері, қауымдастықтың сайтында тізілгендей, Питер Флоренс, Хелен МакФайл, Филип Гест, доктор Роуэн Уильямс (2002–2012 жылдары Кентербери архиепископы) және сэр Дэниел Дей-Льюис; сондай-ақ, Грей Рутвен, Гоуридің 2-ші графы (1939–2021) да демеуші болып табылды. Қауымдастық екі жылда бір рет Поэзия сыйлығын тартады, ол есте қаларлық соғыс өлеңдерін қамтитын тұрақты еңбектері үшін ақынды марапаттайды. Бұрынғы жүлдегерлердің қатарында сэр Эндрю Мошн (1999–2009 жылдары Ақын лауреаты), Дэнни Абс, Кристофер Лог, Джиллиан Кларк және Сеймус Хини бар. Оуэн Шиерс 2018 жылдың қыркүйек айында бұл сыйлыққа ие болды.

Әдебиет пен кинода

Стивен Макдональдтың "Батырлар туралы емес" атты пьесасы 1982 жылы алғаш рет қойылды. Пьеса Оуэн мен Сэссонның достығын негізгі тақырып етіп алып, олардың Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Крейглокхартта кездескенінен басталады. Пэт Баркердің "Регенерация" (1991) атты тарихи романы Сэссон мен Оуэннің кездесуін және қарым-қатынасын сипаттайды, сонымен қатар Сэссонның көзқарасы бойынша, бұл кездесу Оуэнге терең әсер еткенін мойындайды. Оуэннің өзінің дәрігері Артур Брокпен емделуі де қысқаша айтылады. Оуэннің өлімі Баркердің "Регенерация" трилогиясының үшінші кітабында, "The Ghost Road" (1995) романында баяндалған. 1997 жылғы "Регенерация" фильмінде Стюарт Банс Оуэн рөлін сомдады. Оуэн BBC-нің "Уилфред Оуэн: Еске алу әңгімесі" (2007) деректі драмасының тақырыбы болды, онда оны Сэмюэл Барнетт ойнады. Мэри Энн Шаффер мен Энни Барроустың "Гернси әдебиет және картоп пісірілген піскен қоғамы" (2008) атты хаттар романында Оуэн бір тілшіге шабыт көзі ретінде есімдерін берді. Гарри Тертлдоувтың "Оңтүстік Жеңіс" көп томдық сериясындағы үшінші томның атауы, "Адамдық оқиғалар", Оуэннің "Mental Cases" өлеңінен алынған жолдан алынған. Серияның бұл бөлігі Бірінші дүниежүзілік соғыстың балама тарих нұсқасында өтеді, онда Канада АҚШ әскерлері тарапынан басып алынады. Атау парағында Оуэн цитатаның авторы ретінде көрсетілген. "The Burying Party" (2018) Оуэннің өмірінің соңғы жылын, Крейглокхарт ауруханасында болған кезінен бастап Самбр шайқасына (1918) дейін көрсетеді. Мэтью Стайт Оуэн рөлін, ал Джойс Бранаг оның анасы Сьюзан рөлін ойнайды. Мэтью Теннисон сомдаған Оуэн және оның Зигфрид Сассонмен (Джек Лоуден) достығы, Теренс Дэвис режиссерлік еткен 2021 жылғы "Benediction" тарихи драмалық фильмінде бейнеленген.

Музыка саласында

Оның өлеңдері әртүрлі форматтарда қайта жұмысланды. Мысалы, Бенджамин Бриттен Оуэннің сегіз өлеңін өзінің «Соғыс реквиеміне» (War Requiem) қосып, «Өлгендерге арналған латын миссасының» (Missa pro Defunctis) сөздерін де енгізді. Реквием Ковентри соборының қайта освящениесіне арналған тапсырыс бойынша жазылған және алғаш рет 1962 жылдың 30 мамырында сол жерде орындалды. Дерек Джарман 1988 жылы оны экранға бейімдеді, 1963 жылғы жазба саундтрек ретінде қолданылды. The Ravishing Beauties 1982 жылдың сәуірінде Джон Пил сессиясында Оуэннің «Futility» өлеңін жазды. Сондай-ақ 1982 жылы 10,000 Maniacs Фредонияда (Нью-Йорк штаты) Оуэннің өлеңіне шала негізделген «Қияметке бара жатқан жастарға гимн» («Anthem for Doomed Youth») атты ән жазды. Бұл жазба олардың алғашқы EP-сі «Human Conflict Number Five» және кейіннен «Hope Chest» жинағында жарияланды. «Hope Chest» альбомында Оуэннің «Dulce et Decorum Est» өлеңінің атауына сілтеме жасайтын «The Latin One» әні де болды. 1982 жылы әнші Вирджиния Астли өзі шығарған музыкаға «Futility» өлеңін қойды. 1992 жылы Anathema «The Crestfallen EP» шығарды, ондағы «They Die» әнінде Оуэннің «The End» өлеңінен үзінділер келтірілді, бұл үзінді сондай-ақ Орс қаласындағы оның қабіріндегі эпитафия ретінде де қолданылды. Rudimentary Peni 2009 жылы «Wilfred Owen the Chances» синглын шығарды. Әннің мәтіні Оуэннің «The Chances» өлеңінен алынған. Виррал музыканты Дин Джонсон 2010 жылы Оуэннің поэзиясына жазылған музыкаға негізделген «Bullets and Daffodils» мюзиклін жасады. 2010 жылы канадалық инди-поп тобы The High Dials «Қияметке бара жатқан жастарға гимн» («Anthems for Doomed Youth») атты альбомын шығарды, атауы Оуэннің «Anthem for Doomed Youth» өлеңіне сілтеме жасайды. 2015 жылы британдық инди-рок тобы The Libertines «Anthems For Doomed Youth» альбомын шығарды, онда Оуэннің өлеңімен аталған «Anthem for Doomed Youth» трекі болды. Оның өлеңдері 2000 жылы Jedi Mind Tricks альбомында «Violent by Design» бірнеше рет үлгі ретінде қолданылды. Продюсер Stoupe the Enemy of Mankind альбомдағы үлгілеуі мен Оуэннің поэзиясын қосуы үшін кеңінен мақтау алды.