Небукаднезар I: Бабил патшасы және Эламға қарсы күресі
Nebuchadnezzar I
Небукаднезар I (б.ж.д. 1121-1100 жж.) – Вавилонның екінші және төртінші династияларының патшасы. Өмірі, билігі, мұрагерлері және Енмедуранки туралы аңыз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Набуходоносор I (/n//ɛ//b//j//ʊ//k//ə//d/'/n//ɛ//z//ər/), б.з.б. 1121–1100 жылдары билік құрған, Исиннің екінші және Вавилонның төртінші династиясының төртінші патшасы. Бабыл патшаларының C тізімінде көрсетілгендей, ол 22 жыл бойы Ширкти шұқамунаның інісі ретінде, болжам бойынша Нинурта кудурр усур I-нің орнына билік жүргізген. Ол әкесі Нинурта-надин шумиден кейін таққа отырды, ал одан кейін ұлы Энлил-надин апли, ағасы Мардук-надин аххе және содан кейін немересі Мардук-шапик зери билік құрды. Бұл әулетте билік еткен жалғыз белгілі отбасы мүшелері осылар. Энмедуранки жырмы немесе патшалықтың тұқымы – бұл сумер-аккад композициясы, ол Мардук құдайының оған кемелді даналықты (наму кузу) сыйлауы және оның «топан судан бұрынғы патшалықтың алыс тегінен» екендігі, сондай-ақ «Сиппар патшасы Энмедуранкидің ұрпағы» екендігі туралы айтады. Ол өткен оқиғаларға арналған ақтаумен басталады:
Nebuchadnezzar I (/n//ɛ//b//j//ʊ//k//ə//d/'/n//ɛ//z//ər/), reigned 1121–1100 BC, was the fourth king of the Second Dynasty of Isin and Fourth Dynasty of Babylon. He ruled for 22 years according to the Babylonian King List C, as the brother of Širikti šuqamuna probably in place of Ninurta kudurrῑ uṣur I. He succeeded his father, Ninurta nādin šumi, and was succeeded in turn by his son Enlil nādin apli, brother Marduk nādin aḫḫē and then nephew Marduk šāpik zēri, the only members of this family known to have reigned during the dynasty. The Enmeduranki legend, or the Seed of kingship, is a Sumero Akkadian composition relating his endowment with perfect wisdom (nam kù zu) by the god Marduk and his claim to belong to a "distant line of kingship from before the flood" and to be an "offspring of Enmeduranki, king of Sippar." It begins with a lament over preceding events:
Еламмен соғыс
Набуходоносордың Еламға қарсы соғысының ұзақтығы мен неше жорық жасағаны белгісіз, бірақ бұл ұзаққа созылған, түрлі стратегиялық мәселелерді қамтыған күш-жігер болған деп санауға болады. Кейінгі әдеби дәстүрге сәйкес, Еламға жасалған шабуыл оның әскерін індет шалғанда тоқтатылып, үйіне қайту үшін асығыс шабуыл жасаған кезде ол өлімнен мүжілген. Оның билігі тұсында жасалған кудурруде еске алынған шиḫṭu (шабуыл) сәтті жорықты көрсетеді. Бұл шабуылда оны касситтердің басшысы Шитти Мардук сүйемелдеген. Кудурруде айтылғандай, Набуходоносор Елам патшасы Ḫulteludiš Inšušinak-ты Улая өзенінің жағасында жеңіп, шайқастың шаңы аспанды қараңғылатып жіберген. Набуходоносордың Сузаны тонағаны туралы заманауи немесе кейінгі деректерде мәлімет жоқ, бірақ тағы бір кудурруде ол Мардук (мұнда Бэл деп аталады) және Ил-алия (DINGIR.URU.ia) мүсіндерін осы немесе басқа жорық кезінде қайтарып алғаны айтылады. Бұл жорық Эламның күшін жойып, бабылдықтар үшін Троя қоршауындай маңызды оқиға болды. Бұл атақты жеңіс гимндерде, поэзияда жырланды және Мардук болжамында айтылды. "Nabû kudurrī uṣur and Marduk" деп аталатын поэтикалық құжат Мардук мүсінін қайтарып алу туралы аңызды баяндайды және оның әскери жетістіктерін дәріптейтін екі гимннің бірі болып табылады. Ол патшаның Мардуктың жоқтығына күйініп, үмітсіздікке толы сөздерімен басталады: "Сұлу Бабыл жүрегіңнен өтеді, Сүйікті Есагилаңа (ғибадатханаңа) жүз бұр!" Эламдықтарға қарсы жеңісті жырлайтын Мардукқа арналған гимн стильдік ерекшеліктеріне байланысты Ашшурбанипалға емес, оған жатқызылған. Оның есімі тікелей айтылмаған поэтикалық псевдоавтобиографиясы да бар. Сумер-аккад тіліндегі мәтін мүсіннің Эламнан қайтарылып, Бабылға қуанышпен орнатылуына дейінгі оқиғаларды сипаттайды. VII ғасырға жатпа астрологиялық есептемеде оның билігі кезінде жасалған байқаулар мен олардың Эламды қиратумен байланысы туралы айтылады.
The duration of Nebuchadnezzar's war with Elam and the number of campaigns he conducted are not known, though it is reasonable to believe that this was a protracted effort with diverse strategic considerations. According to a later literary tradition, an invasion of Elam was thwarted when his army was struck by plague and he narrowly escaped death in the stampede to return home. A raid, or šiḫṭu, commemorated in a kudurru created during his reign describes a successful campaign. In this raid he was accompanied by the Kassite chieftain Šitti Marduk who struck the decisive blow,|Shitti Marduk kudurru| i 17–21. According to the kudduru, Nebuchadnezzar routed the Elamite king Ḫulteludiš Inšušinak on the banks of the river Ulaya in an engagement that saw the dust of the battle darkening the sky. No contemporary or later source records a sack of Susa by Nebuchadnezzar, but according to another kudurru he was able to retrieve the statue of Marduk (here called Bēl) and that of the goddess Il āliya (DINGIR. URU ia) during this or another campaign. The campaign destroyed Elam as a power and provided a defining moment for the Babylonians akin to the siege of Troy for the ancient Greeks. This famous victory was celebrated in hymns, and poetry; and alluded to in the Marduk prophecy. Known as "Nabû kudurrī uṣur and Marduk" a poetic document dealing with the legendary story of his recovery of the statue of Marduk; and is one of two hymns glorify his military achievements. It opens with the king in despair, lamenting over the absence of Marduk, "beautiful Babylon pass through your heart, Turn your face toward (your temple) Esagila, which you love!" The Hymn to Marduk, celebrating victory over the Elamites, is assigned to him rather than Ashurbanipal who had a similar triumph, on stylistic grounds. There is a poetic pseudo autobiography, which does not actually mention him by name. An interlinear Sumero Akkadian text describes the events preceding the return of the statue from Elam and its joyous installation in Babylon. A seventh century astrological report alludes to observations made during his reign and their relationship to his devastation of Elam.
Басқа да қақтығыстар
Синхронистикалық тарих оның замандасы, Ассирия патшасы Ашшур реша Иши I-мен жасасқан келісімін және кейіннен осы келісімді бұза отырып, Занки мен Иди шекаралық бекіністеріне қарсы жүргізген екі әскери науқанның нәтижесін баяндайды. Бірінші науқан Ашшур реша Ишидің бас күштерінің келуімен тоқтатылды, нәтижесінде Набу кудурри усур қоршау машиналарын өртеп, қашқан, ал екіншісінде ассириялықтар жеңіске жетіп, "оның әскерін қырғынға ұрып, лагерін тартып әкетті". Бұл оқиғада Бабылдың майдан шебері Караштудың тұтқындалғаны да айтылады. Шетти Мардук кудурруында ол аморлық жерлерді бағындырған, "касситтерді тонаған" деп сипатталған, бірақ бұл кудуррудың пайдасы касситтердің басшысы мен одақтасына тиесілі болғанымен, ол қуатты Лулубу тайпасын қарумен жеңген.
The Synchronistic History relates his entente cordiale with his contemporary, the Assyrian king Aššur rēša iši I, and subsequently the outcome of two military campaigns against the border fortresses of Zanqi and Idi that he conducted in violation of this agreement. The first was curtailed by the arrival of Aššur rēša iši's main force, causing Nabû kudurrī uṣur to burn his siege engines and flee, while the second resulted in a battle in which the Assyrians apparently triumphed, "slaughtered his troops (and) carried off his camp." It even reports the capture of the Babylonian field marshal, Karaštu. He is titled as the conqueror of the Amorite lands, "despoiler of the Kassites," in the Šittti Marduk kudurru, despite the beneficiary being a Kassite chieftain and ally, and having smitten the mighty Lullubû with weapons.
Ішкі істер
Оның құрылыс қызметі Вавилондағы Адад ғибадатханасы Экитуш egal тиласының, Ниппурдағы Энлил ғибадатханасының кірпіштеріне жазылған жазуларында сақталған, сондай-ақ кейінірек патша Симбар Шипақтың Ниппурдағы Экур игигалы үшін Энлил тағын салғаны туралы айтуында да кездеседі. Кейінгі Бабыл тізімінде оның Ур қаласындағы алтын ыдыстарды сыйға бергені және Набонид, шамамен б.з.д. 555-539 жылдары, оның стеласын ēntu қаһиніне кеңес үшін қарағаны айтылады. Қазіргі кезде сақталған үш экономикалық мәтіннің ең ертесі оның билігінің сегізінші жылына жатады. Үш кудурру және бір ескерткіш тақташамен бірге, бұл – сол замандағы сауда немесе әкімшілік құжаттарының жалғыз сақталған мысалдары. Еламдық жорығына қатысты екі құжаттан басқа, екінші кудурру Ниппурдың nišakku-ы, белгілі Ндуку ибниге жер бергенін куәландырады. Оның аты төрт Лорстан қола қанжарында және тағы екеуінде Мардукқа арналған дұғада кездеседі. Ол Базар бағаларының жылнамасында оның тоғызыншы жылында айтылған Набу кудурри усур болуы мүмкін, бірақ мәтіннің мағынасы жоғалған.
His construction activities are memorialized in building inscriptions of the Ekituš ḫegal tila, temple of Adad, in Babylon, on bricks from the temple of Enlil in Nippur and appear in the later king Simbar Šipak's reference to his having built the throne of Enlil for the Ekur igigal in Nippur. A late Babylonian inventory lists his donations of gold vessels in Ur and Nabonidus, c. 555 to 539 BC, consulted his stele for the ēntu priestess. The earliest of three extant economic texts is dated to his eighth year. Together with three kudurrus and a stone memorial tablet, these are the only contemporary commercial or administrative records extant. Apart from the two deeds related to the Elamite campaign, the other kudurru bears witness to a land grant to the nišakku of Nippur, a certain Nudku ibni. His name appears on four Lorestān bronze daggers and there is a prayer to Marduk on two more. He may be the Nabû kudurrī uṣur who is mentioned in the Chronicle of Market Prices which records his ninth year but the context is lost.
Заманауи әдебиет
Урук даналары мен ғалымдарының тізімі Шәггіл кинам уббибті өзінен кейін Адад апла иддина патшасы тұсында қызмет еткен умману, яғни дана деп атайды. Ол Вавилондық Теодицияны жазған кезде, оның дәуірінде шумер және аккад тілдерінде бірнеше әдеби мәтіндер жазылған деп саналады. Ламберт Мардуктың Энлильді ығыстырып, құдайлар пантеонының төбесіне көтерілгені және «Энума Элиш» сол кезде жазылған болуы мүмкін деген болжам айтады, бірақ кейбір тарихшылар оның ертеректе, Касситтер әулеті кезінде пайда болғанын мәлімдейді. Бағалы тастардың жасалған нұсқаларына қатысты химиялық процестерді сипаттаған мәтіннің соңында ол ескі вавилондық түпнұсқаның көшірмесі екені және оның кітапханасында сақталғаны айтылады.
The Uruk List of Sages and Scholars names Šaggil kīnam ubbib as the ummânu, or sage, who served under him and the later king Adad apla iddina when he would author the Babylonian Theodicy, and several literary texts are thought to originate from his age, written in both Sumerian and Akkadian. Lambert has suggested that it was during his reign that Marduk was elevated to the head of the pantheon, displacing Enlil and that the Enûma Eliš was possibly composed, but some historians claim an origin during the earlier Kassite dynasty. A text concerning chemical process (imitations for precious stones) bears a colophon identifying it as a copy of an older Babylonian original but places it in his library.