Кіріспе
Пиррхарктия изабелла – жәндік түрі, Изабелла жолбарысы деп аталады, оның дернәсілі жолақты жүнді аю, жүнді аю немесе жүнді құрт деп белгілі. Ол АҚШ және Канаданың оңтүстігінде таралған. Алғаш рет 1797 жылы Джеймс Эдвард Смит бұл түрді ғылыми тұрғыда сипаттаған.
Pyrrharctia isabella, the Isabella tiger moth, whose larval form is called the banded woolly bear, woolly bear, or woolly worm, occurs in the United States and southern Canada. It was first formally named by James Edward Smith in 1797.
Сипаттама
Он үш сегментті личинкалардың ортаңғы бөлігінде қоңыр түк, ал алдыңғы және артқы бөлігінде қара түк болады. Тікелей күн сәулесінде қоңыр түк жарқыраған қызғылт қоңыр түс алады. Ересек түлкілер әдетте сарғыштан апельсин түске дейін болады, кеуделері берік, қабыршақты, бастары кішкентай, ал алдыңғы аяқтары жарқыраған қызғылт-сары түсті. Қанаттарында сирек қара дақтар кездеседі. Исабелла жолбарысы суық және қоңыржай аймақтардың көптеген жерлерінде табалады. Жүнді аю құрты күзде жұмыртқадан шығып, қыстау кезеңін гусеница түрінде өткізеді, денесінің көп бөлігі мұздай қатып қалады. Бірінші кезекте жүрегі соғуын тоқтатады, содан кейін ішегі, содан кейін қан қатып қалады, одан кейін денесінің қалған бөлігі. Ол тіндерінде криопротектор өндіріп, қатып қалудан аман қалады. Бұл қату дене жасушаларының сыртында, бірақ ішінде емес болады. Көктемде ол еріп жаңарып шығады. Личинканың қылшықтары уланбайды және тітіркендірмейді; олар әдетте қышыма, жарақат, қабыну немесе ісік тудырмайды. Дегенмен, личинкаларды ұстауға кеңес берілмейді, себебі олардың өткір, тікенді түктері кейбір адамдарда дерматит тудыруы мүмкін.
Диета
Бұл түр көптеген өсімдіктермен қоректенеді, оның ішінде шөптер мен ағаштар да бар.
Туысқан түрлері
Сингер және авторлар көрсеткендей, туысқан мольдың (Grammia incorrupta) личинкалары (оның личинкаларын "жүнді аюлар" деп те атайды) ішкі паразиттік шыбын личинкаларымен күресуге көмектесетін алкалоидтарға толы жапырақтарды жейді. Бұл құбылыс "жәндіктер арасында өзін-өзі емдеудің алғашқы нақты мысалы" деп ұсынылған. Осы бір отбасының ішінде, баудың жолбарыс молінің (Arctia caja) личинкалары да "жүнді аюлар" деп аталады және Grammia incorrupta-ға ұқсас алкалоидты диетамен қоректенеді.
Фольклорлық
Канада және АҚШ халық аңыздарында личинканың қоңыр және қара түстің мөлшері алдағы қыстың қаттылығын көрсетеді деп есептеледі. Егер Pyrrharctia isabella-ның қоңыр жолағы кең болса, қыс жеңіл болады, ал егер қоңыр жолағы тар болса, қыс қатал болады деп саналады. Осы әңгіменің бір түрінде жолақтың түсі қысқы ауа райын болжайды, қараңғы жолақтар қатал қыстың белгісі саналады. Бірақ шындығында, бір жұмыртқадан шыққан личинкалардың түсі әртүрлі болуы мүмкін, ал личинканың қоңыр жолағы жасы ұлғайған сайын кеңейеді. Тағы бір сенім бойынша, Pyrrharctia isabella-ның қозғалыс бағыты қысқы ауа райын көрсетеді, құрт суықтан қашу үшін оңтүстікке қарай жүреді. Пирхарктия изабелланың қысқы ауа райын болжауына ғылыми дәлелдер жоқ.
Жүнді аюдың фестивалі
Күзде бірнеше жерде жүнді гусеница фестивальдары өтіледі. 1973 жылы басталған Огайо штатының Вермилион қаласындағы Жүнді гусеница фестивалінде балалар мен үй жануарлары үшін жүнді гусеница костюмдері байқауы және Вуллибер 500 гусеница жарысы ұйымдастырылады. 1977 жылы басталған Солтүстік Каролина штатының Баннер Елк қаласында қолөнер, тағамдар және жарыстар бар. Жеңімпаз жүнді гусеница келесі қыстың ауа райын болжайды. 1988 жылы басталған Кентукки штатының Беаттивилл қаласындағы Жүнді құрт фестивалінде тағамдар, сатушылар, тікелей музыка және адамдардың жүнді гусеницаны тік жіптермен жарыстыратын Жүнді құрт жарысы өтеді. 2008 жылы басталған Пенсильвания штатының Оил-Сити қаласындағы Вулли Бер Джамбореде қыстың ауа райын болжау үшін Оил-Вэлли Вик қатысады. Нью-Йорк штатының Литтл Валли қаласы 2012 жылдан бері Жүнді гусеница фестивалін өткізіп келеді.
Медиа
У. Одридің "Темір жол сериясы" кітаптарының 26-шы кітабында ("Трамвай қозғалтқыштары") жарияланған "Жүнді аю" әңгімесі, Перси кішкентай локомотивінің әңгіменің соңында шөппен жабылып, құрт түріне ұқсағандықтан осылай аталған. Бұл әңгіме "Томас және оның достары" телесериалының екінші маусымында сол атпен бір эпизодқа бейімделді.