Кіріспе

Солтүстік Нигерия мен Камерун шекарасының этникалық топтары

Кирди халқы

Кирди (/k/ɜː/d/ɪ/) – Камерунның солтүстік-батысы мен Нигерияның солтүстік-шығысында қоныстанған көптеген мәдениеттер мен этникалық топтардың атауы. Бұл термин аймақты исламдық жаулап алу кезінде ислам дінін қабылдаудан бас тартқан түрлі этникалық топтарға қолданылған және бұрынғыда кемсітуші мағынада қолданылған. Бірақ кейбір авторлар оны қайта пайдалануға тырысқан. Сөздің шығу тегі – канури тіліндегі «кәпір» деген сөз. Канури халқы негізінен мұсылман. Он бірінші ғасырда фулани сияқты адамдар ислам дінін қабылдап, келесі ғасырларда Батыс Африкаға тарады. Олар Камерунға да көшіп келіп, жергілікті халықты исламға өткізуге тырысты. Сондықтан, кирдилердің мәдени және тілдік ерекшеліктерінен гөрі, географиялық таралуындағы ұқсастықтары аз, олар негізінен Камерунның Солтүстік және Қиыр Солтүстік аймақтарындағы шөлейт далалар мен саванналарда қоныстанған.

Кирди деп санауға болатын топтардың саны әртүрлі бағаланады, шамамен 26 (2007 жылғы мәліметтер).

Бата, Фали, Фата, Гемжек, Гидар, Гизига, Хурза, Капсики, Мада, Мафа, Масса, Матакэм, Мофу, Мора, Мусгум, Муянг, Оулдеме, Подоко, Тупури, Ваме және Зульго халықтары ислам дініне қарсы тұрғандықтан, барлығы кирдилер қатарына жатқызылады. Олар чад және адамава тілдерінде сөйлейді. Кирди туралы алғашқы жазба 1826 жылы Денхам жасаған (1985:145), ол «Керди» сөзін «Мұхаммед дінін қабылдамаған негрлер» деп аударған. Жалпы алғанда, кирдилер Камерунның саяси жүйесінде жеткіліксіз өкілдік етілген. CIA World Factbook мәліметтеріне сәйкес, кирдилер Камерун халқының 11 пайызын құрайды, ал мұсылман және мәдени тұрғыдан біртекті фуланилер – 10 пайызын құрайды. Камерунның жоталықтары – 31 пайыз, Экваторлық банту – 19 пайыз, Солтүстік-батыс банту – 8 пайыз, Шығыс нигриттік – 7 пайыз, ал қалған африкалықтар мен африка еместер – 14 пайызды құрайды. Тарихи тұрғыдан жеткіліксіз өкілдік еткендіктен, кирдилер ешқашан біртұтас саяси дауыс беру блогын құрмаған. Кирдилердің дауыстарын алуға тырысқан фуланилер, тарихи тұрғыдан кирдилерді жек көретін болса да, оларды сайлау мүмкіндіктерін арттыруға итермелейді, мысалы, Камерун одағы (UC) сияқты. Олар – чад халқы. Олардың тілі – бата, ол чад тілдер тобына жатады. Бата халқының көп бөлігі ислам дінін қабылдаған, ал тарихи қоныс аумағында қалғандары әлі де кәпірлік амалдарды сақтап келеді.

Фали

Фали халқы Солтүстік Камерунның таулы аймақтарында шоғырланған, ал кейбіреулері Солтүстік-Шығыс Нигерияда тұрады. Нигерияда оларды Бана халқы деп атайды. Олар бір-бірімен байланысы жоқ түрлі тілдерде сөйлейді. Бұл халықтың шығу тегі Нгомма халқынан, олар бір кезде тәуелсіз мемлекет болған жерлерінде Тимпил деген ежелгі астананы құрған. Олар бір Құдайға сенеді және ежелгі дәстүрлерді сақтайды, бірақ кейіннен христиан дініне көшкен. Фали халқы басқа кірдилерден әсем әшекейленген маталары мен киімдерімен ерекшеленеді.

Капсики

Капсики халқы, сондай-ақ Камве халқы 2000–6000 адамға дейін тұратын ауылдарда өмір сүреді және мал шаруашылығы, егіншілікпен айналысады, әсіресе Румсики ауылында туризм есебінен күнкөріс табады. Нигерияда Капсики халқы таудың етектерінде және батыс жазығында қоныстанған. Капсики халқы осы аймақта бес ғасырдан бері тұрып келеді, бұл 19 ғасырдағы ұлы құл сатудан бұрын болған. Бірақ олардың шалғай орналасқандығының арқасында Фулбе халқына қарсы тұра алды. Мандара аймағының басқа халықтары, мысалы Мафа, Мофу, Подоко Гуисига немесе Даба халықтары да шалғай орналасқандықтарының нәтижесінде қорғалып келді.

Мафа

Мафа халқы Камерунның қиыр солтүстік аймағында қоныстанған және көптеген ауыл шаруашылығы технологиялық жетістіктерімен белгілі. Олардың этноинженерлік тәсілдеріне кіреді: шағын масштабты суару, канал салу және дренаж жүйелері. Сонымен қатар, мафа халқы топырақтың құнарлылығын арттырудың кең ауқымды әдістерін қолданады, оның ішінде: егін алмастыру және аралас егін өсіру, агроорман шаруашылығы, биомассаны пайдалану, және қоректік заттарды басқару. Олар шад тілдері отбасынан шыққан мафа тілінде сөйлейді.

Мофу

Мофу халқы негізінен Камерунның Солтүстік провинциясының ең шеткі бөлігінде қоныстанған. Олардың тілдері – чад тілдер отбасының Биу-Мандара тармағына жататын дербес тілдер.

Масгома

Мусгум халқы (Мусгум немесе Мулви) – Камерун мемлекетінде тіршілік ететін шад тайпасы. Көптеген мусгумдар егіншілікпен айналысады, олардың негізгі егістері – жер жаңғағы мен мақта, олар саудаға сатылады.

Тупури

Тупури халқы, сондай-ақ Тупури деп те аталады, тарихи тұрғыдан Каэле қаласының шығысында, Каэле бөлімінде және Қиыр Солтүстік провинциясының Майо Данай бөлімінің Кар Хей кіші бөлімінде қоныс тепкен. Олар – Камерунның солтүстігінен Чадқа дейін созылған кирди этностық тобы және тілі. Бұл тіл чад тілдер отбасынан шыққан. Олар сөйлейтін тіл де Тупури деп аталады.

Зулго

Чад халқы болғанымен, олардың тілі Зульгу Гезмек тобынан шыққан, Чад тілдері отбасынан емес.

Атаулар шығу тегі

"Кирди" атауына қатысты пікір таласы бар, себебі ол қаралап айтуға байланысты қолданылып келеді. Камерун сияқты, кирдилер де көптеген әртүрлі тілдерді біріктіреді, олардың кейбіреулері тілдік отбасылар бойынша толығымен ерекшеленеді. Осы аймақтардың тарихи тұрғындарының кең көші-қоны XIX ғасырдың басында, болашақта Адамуа әмірлігі деп аталатын жерден басталды. Бұл ықпал 1800 жылы британдықтардың келуімен, одан кейін француздықтардың, сосын немістердің келуімен жүзеге асты. Камерунның астанасы Яунде Африкадағы өте дамыған қала болғандықтан, Қытай, Италия және Ресейдің тағамдары Камерунның солтүстік аймағына енген. Кирдилердің өздерінің нақты аймақтарына тән дәстүрлі тағамдары бар, олар Батыс Африкаға тән көптеген негізгі тағамдарды көрсетеді. Әлемдік деңгейдегі бастамалардың көмегімен, аймаққа вакциналар мен батыс медицинасын жеткізу арқасында жағдай біртіндеп жақсарып келеді. Жергілікті қауымдастықтарға көмек көрсету үшін жауапкершілігі жоғары қызметкерлер келді, медицина мамандарына көмектесіп, қажетті құрал-жабдықтармен қамтамасыз етті, соның арқасында дәстүрлі медицина мен батыс медицинасы арасында байланыс орнатылды. Дегенмен, өлім-жітімнің жоғары көрсеткіштері жұқпалы аурулардың маңызды әсерін және жүктілік мен босану кезінде өлімге ұшырау қаупінің жоғары екенін көрсетеді. Тыныс алу жүйесінің аурулары өлімнің негізгі себептерінің бірі болып қала береді.

Рухани іс-әрекеттер

Кирдилер дәстүрлі рәсімдерін сақтап, джихад алдында пұтқа табынушылыққа сенген. Бұл сенімдер монотеистік деп танылды. Фали дінінің жақтастары осы сенімді мыңдаған жылдар бойы сақтап келеді. Олардың нанымында, құдіретті Жаратушы бар. Фали және оған ұқсас бағыттар оны Мұттаф деп атаса, осы ұғымды білдіретін басқа да есімдер қолданылған. Фалилер Жаратушы Мұттафтан өзге, Она деген де бір құдай бар деп сенеді. Она құдайы Жер планетасымен бірдей мағынада қолданылады. Фалилер планета, топырақ, табиғи ресурстар және уақыт туралы сөйлегенде, оларды Онамен байланыстырады. Она мен Мұттаф барлық нәрсенің жаратылуына бірге жауапты. Мұттафқа жатқызылатын жаратылыстар – туыстар, ата-бабалар, жеке тұлға, Жердің табиғи байлықтары, Жердің өзі, аспан және барлық нәрсе. Дегенмен, Мұттаф Ибраһим діндеріндегідей, барлық нәрсенің жалғыз Жаратушысы емес, ол адам санасының қабылдауынан тыс, түсініксіз күш ретінде қарастырылады. Исламдық ойлардың басқа діни ағымдарға әсер ететін аймақта, Мұттаф құдайының суретін салуға тыйым салынған, себебі оның мәні бойынша ол кез келген бейнелеуге қарсы. Мұттафтың суретін салуға тырысқан жағдайларда зорлық-зомбылыққа ұласқан оқиғалар болған. Бұдан өзге, дінде Ислам сияқты діндердің ықпалына қарамастан, ежелгі сенімдерін сақтауға тырысқан адамдар сияқты, табиғаттан тыс күштер де бар. Олар адамдардың мекендейтін әлемі, қасиетті құдайлардың әлемі және олардың арасындағы байланыс құратын үшінші аралық әлемді құрайды. Бұл рухтарды шақырып, Фали жақтастарымен байланысуға болады, осылайша сенушілердің атынан қасиетті құдайлардан кешірім сұрауға болады. Аралық әлемнің табиғаттан тыс құдайларының арасында тілектерді орындайтын жын, құрметтеуге лайық қасиетті крокодилдер және қара жылан бар. 2009 жылға қарай Фали Кирдилерінің көбі христиан дініне ауысты, бірақ олардың көпшілігі әлі де синкретизмді сақтайды. Фали халқының саны 250 000-нан асып, Суринам халқының санымен (2017) шамалас. Қазіргі уақытта Фали халқының 99 пайызы христиан. Камерунның солтүстік-батыс аймағындағы Фали жеріндегі ең танымал шіркеулер – католик, баптист және ЕЙН, соңғы кезде пентикостал шіркеулер де пайда болуда.