Кіріспе
Құқық қорғау органдарының тергеу техникасы
[[File:Drthomasbond.jpg|thumb|231x231px|Томас Бонд (1841–1901), қылмыскерлердің психологиялық бейнесін жасаудың алғашқы дамушыларының бірі. Қазіргі заманғы бейнелеудің атасы, ФБР-дің Р. Ресслері бейнелеуді жеке тұлғаның барлық психологиялық ерекшеліктерін анықтау процесі деп қарастырды, оның жасаған қылмыстарын талдау негізінде жекеліктің жалпы сипаттамасын құру.
[[File:Drthomasbond. jpg|thumb|231x231px|Thomas Bond (1841–1901), one of the precursors of offender profiling The ancestor of modern profiling, R. Ressler of the FBI, considered profiling as a process of identifying all the psychological characteristics of an individual, forming a general description of the personality, based on the analysis of the crimes committed by him or her.
Тарих
Р. С. Фельдманның айтуынша, профильдеуді қолдану туралы ең алғашқы сілтеме – Квинтилианның "Сөйлеушіге нұсқау" атты эссесі, ол біздің заманымыздың 1-ші ғасырында жазылған. Онда сол кездегі адамдардың қол-жестің тілі туралы ақпарат бар. М. Вудворт пен С. Портердің пікірінше, профильдеу тақырыбындағы алғашқы дамуды 15-ші ғасырда жазылған танымал "Солқындардың балғасы" (Malleus Maleficarum) деп қарастыру керек, себебі онда күдікті әйелдердің психологиялық сипаттамалары келтірілген. Сондай-ақ, алғашқы "кәсіптік профильдеуші" – Эдгар Аллан Поның 1841 жылы жарық көрген "Ру Моргтағы кісі өлтіру" атты әңгімесінің әдеби кейіпкері болды, ол кісі өлтірушінің психологиялық портретін құру әдісін қолданды. Ғылыми тұрғыдан (19 ғасыр деңгейінде) жасалған алғашқы еңбек – Чарльз Дарвиннің "Адамдар мен жануарлардың эмоцияларын білдіруі" (1872) кітабы. Онда тек сыртқы белгілер сипатталған, бірақ ол мәселе бойынша ғылыми зерттеудің бастауы болды. Алғашқы қылмыскердің профилін 1880 жылдары бірнеше әйелдерді өлтірген сериялық кісі өлтіруші Джек Жетірушінің тұлғасына қатысты Лондон полициясы құрастырды. Полиция хирургы Томас Бондтан кісі өлтірушінің хирургиялық дағдысы мен білімі туралы пікір сұралды. 1888 жылғы 10 қарашадағы жазбаларында Бонд кісі өлтірудің сексуалдық сипатын және оған қатысты жек көрушілік пен ашу-ыза сезімдерін атап өтті. Бонд сондай-ақ, кісі өлтіруді қайта құруға және қылмыскердің мінез-құлқын түсіндіруге тырысты.
Теория
Психологиялық профильдеу – қылмыс орнында жасалған немесе қалдырылған заттарға негізделген күдіктінің психикалық, эмоционалдық және жеке ерекшеліктерін анықтауға бағытталған әдіс. Қылмыскердің профилін жасау кезінде екі негізгі тұжырым бар: мінез-құлықтың тұрақтылығы және гомология. Мінез-құлықтың тұрақтылығы – қылмыскердің жасаған қылмыстарының бір-біріне ұқсас болатындығы туралы идея. Гомология – ұқсас қылмыстарды ұқсас қылмыскерлердің жасады деген пікір. Қылмыскердің профилін құруға негіз болатын негізгі тұжырымдар, мысалы гомология тұжырымы, психология және мінез-құлық ғылымының дамуымен байланысты ескірген болып шықты. Сыншылар полиция тергеуінде ұсынылатын қылмыстық профильдердің сенімділігіне, жарамдылығына және тиімділігіне күмән келтіреді. Тіпті жылдар өте келе, жалпы қылмыстық профильдеу әдістері өзгеріп, қылмыскердің мінез-құлқы, болжамдары және оның психодинамикалық процесін ажырататын нашар анықтамаларға байланысты сынға ұшырады. Басқаша айтқанда, бұл қылмыскерлер туралы нашар және қате профильдерге әкеледі, өйткені олар қылмыскер туралы зерттеу жүргізген бір профильдеушінің пікірлері мен шешімдеріне негізделген. 2007-2008 жылдардағы профильдеудің тиімділігіне қатысты зерттеулер зерттеушілерді осы тәжірибені псевдонауылдық деп сипаттауға итермеледі. Сол кезде "The New Yorker" журналының журналисі Малкольм Гладуэлл профильдеуді астрологиямен және салқын оқумен салыстырды. Басқа сыншылар қылмыстық профильдеуді ғылыми дәлелдер мен қолдаудың жетіспеушілігіне тығырылған тергеу құралы деп сипаттады. Қылмыстық профильдеуші кімнің білікті екенін және кімнің білікті емес екенін анықтайтын басқарушы орган жоқ, сондықтан өзін қылмыстық профильдеуші деп таныстыратындардың тәжірибесі қылмыстық тергеу саласында минимал болғаннан бастап кең ауқымды тәжірибеге дейін жетеді. Қылмыстық профильдеуге қатысты көптеген анекдоттық қолдау бар, оның көп бөлігі полиция қызметкерлері мен тергеушілердің қылмыстық профильдеушілердің жұмысы туралы есептерінен туындайды. Полиция қызметкерлері бір профильдің екіншісінен гөрі толықтығырақ екенін анықтай алмады және барлық профильдер қылмыскерді дәл сипаттайды деп ойлады. Олар қараған әрбір профильде шындықты тапты, олардың қылмыскерді дәл сипаттады деп сенді, бұл Барнум әсерінің болуын көрсетеді. Сонымен қатар, тергеушінің профильдің дұрыстығына қатысты бағасы ақпарат көзіне байланысты: егер офицер профильді "сарапшы" немесе "кәсіби" жазған деп есептесе, оны консультант ретінде танылған адамның профилінен гөрі дәл деп қабылдауы мүмкін. Бұл шын мәнінде қиындық тудырады, өйткені "кәсіби" қылмыстық профильдеуші деп кімді есептеуге болатынын анықтайтын нақты критерийлер жоқ және қылмыстық профильдеуге қолдау көбінесе полиция қызметкерлерінің пікіріне негізделген. Роберт Кеппель мен Ричард Уолтер ұсынған сериялық жыныстық кісі өлтірулердің типологиясы оларды күш көрсетуге, күшті сезінуге, ашу-ызаға, кек алуға немесе ашу-ызаға бөледі.
Қадамдар
Қылмыскерлердің психологиялық бейнесін құруда үш басты тәсіл бар: қылмыстық-тергеу тәсілі, клиникалық тәжірибе тәсілі және ғылыми-статистикалық тәсіл. Қылмыстық-тергеу тәсілі құқық қорғау органдары, әсіресе ФБР-дегі Мінез-құлықты талдау бөлімі (МҚТБ) қолданады. МҚТБ «құқық қорғау органдарына қылмыстық оқиғаны зерделеу және бағалау, қылмыс кезінде қылмыскердің мінез-құлқын, сондай-ақ қылмыс жасалған кезде қылмыскер мен құрбан арасындағы қарым-қатынасты және қылмыс орнындағы мән-жайларды түсіндіру арқылы көмектеседі». Клиникалық тәжірибе тәсілі әрбір жағдайды ерекше деп қарастырады, бұл тәсілді жекелейтіп қарауға мүмкіндік береді. Бір тәжірибелі маман Турко барлық зорлық қылмыстары ана мен бала арасындағы күрестің нәтижесі екеніне сенді, онда әйел құрбандар қылмыскердің анасын бейнелейді. Бұл психодинамикалық тәсіл деп те аталады. Тағы бір маман, Копсон, психологиялық бейнелеу принциптерін белгіледі, оларға арнайы жасалған, өзара әрекеттесетін және рефлексивті болу кіреді. Осы принциптерді сақтау арқылы бейнеде стереотиптік емес, ерекше кеңестер болуы керек, олардың барлық деңгейдегі интеллектке түсінікті болуы керек, ал бейнедегі барлық элементтер бір-біріне әсер етуі керек. Эйнсворт төрт түрді анықтады: клиникалық бейнелеу (диагностикалық бағалаумен ұқсас), типологиялық бейнелеу (қылмыс орнын талдаумен ұқсас), тергеу психологиясы және географиялық бейнелеу. Психологиялық бейнелеудің бес қадамы: Біріншіден, қылмыстық оқиғаны талдап, оны бұрынғы ұқсас қылмыстармен салыстыру. Екіншіден, қылмыс орнының егжей-тегжейлі талдауын жүргізу. Үшіншіден, құрбанның өмірі мен қызметін, ықтимал мотивтер мен байланыстарды қарастыру. Төртіншіден, басқа да ықтимал мотивтерді қарастыру. Бесіншіден, бұрынғы істермен салыстыруға болатын қылмыскердің сипаттамасын жасау. Қылмыстық психологиялық бейнелеудің бір түрі – байланыс талдауы. Жерард Н. Лабушагн байланыс талдауын «бірнеше қылмыстың бір қылмыскер жасаған болу мүмкіндігін анықтау үшін қолданылатын мінез-құлықты талдаудың бір түрі» деп анықтайды. Қылмыскердің қылмыс үлгісінің көптеген аспектілерін, мысалы, әрекет ету тәсілін (ӘТТ), рәсімдік немесе қиялға негізделген мінез-құлықтарын және қылмыскердің «қолындағы белгісін» жинау байланыс талдауының негізін құруға көмектеседі. Қылмыскердің ӘТТ – құрбанды өлтіру кезінде қалыптасқан әдеттер мен бейімділіктері. Қылмыскердің «қолындағы белгісі» – өлтірулердің әрқайсысындағы ерекше ұқсастықтар. Көбінесе байланыс талдауы ДНҚ сияқты физикалық дәлелдерді алу мүмкін болмаған жағдайларда қолданылады. Лабушагн қылмыскердің қылмыс үлгісінің осы аспектілерін жинап, қорыту кезінде тергеушілер бес бағалау процедурасын жүргізуі керектігін айтады: Біріншіден, әртүрлі көздерден дерек алу. Екіншіден, деректерді қарап шығып, сериядағы әрбір қылмыстың маңызды ерекшеліктерін анықтау. Үшіншіден, маңызды белгілерді ӘТТ немесе рәсімдік ретінде жіктеу. Төртіншіден, сериядағы ӘТТ және рәсімдік немесе қиялға негізделген ерекшеліктердің үйлесімін салыстыру, «қолындағы белгінің» бар-жоғын анықтау. Бесіншіден, табылған нәтижелерді көрсететін жазбаша есеп дайындау.
Тарих
Италиялық психолог Чезаре Ломброзо (1835-1909) – қылмыскерлерді жас, жыныс, физикалық ерекшеліктері, білімі және географиялық аймағы бойынша ресми жіктеуге тырысқан криминолог. Осы ұқсас белгілерді салыстыру арқылы ол қылмыстық мінез-құлықтың себептерін жақсырақ түсінді және 1876 жылы «Қылмыскер адам» атты кітабын жариялады. Ломброзо 383 итальяндық сотталғанды зерттеді. Зерттеулерінің нәтижесінде ол қылмыскерлердің үш түрі бар екенін айтты: тумысынан қылмыскерлер (дегенеративтер), психикалық аурудан зардап шеккендер және ақыл-есі дұрыс емес қылмыскерлер. Сонымен қатар, ол нақты физикалық ерекшеліктерді зерттеді және анықтады. Мысалдарға жүздің асимметриясы, көздің кемшіліктері мен ерекшеліктері, қалыпты емес көлемдегі құлақтар және т.б. жатады. 1880 жылдары бірнеше әйелдерді өлтірген сериялық кісі өлтіруші Джек Жетірушінің тұлғасына қатысты Метрополитен полициясының детективтері алғашқы қылмыскер профильдерінің бірін жасады. Полиция хирургы Томас Бондтан кісі өлтірушінің хирургиялық дағдысы мен білімі туралы пікір сұралды. Бондтың бағалауы ең көп зақымдалған құрбанның және бұрынғы төрт канондық кісі өлтірудің мәліметтеріне негізделді. 1912 жылы Нью-Йорк штатының Лаккаванна қаласындағы психолог лекция оқыды, онда ол «Пошта карточкасымен өлтіруші» деп аталған жергілікті Джой Джозеф есімді баланы өлтірген белгісіз кісіні талдады. 1932 жылы доктор Дадли Шонфельд билік органдарына Линдберг сәбиін ұрлаған адамның мінез-құлқы туралы болжамдарын берді. Соғыстан кейін британдық психолог Лионель Хавард, Корольдік әуе күштері полициясында жұмыс істеген кезде, жоғары ранкті соғыс қылмыскерлерінің көрсетуі мүмкін ерекшеліктердің тізімін жасады. Бұл ерекшеліктер тұтқынға алынған әскерилер мен ұшқыштар арасында жоғары ранкті соғыс қылмыскерлерін анықтау үшін қолданылды. Қылмыскер профилін анықтау алғаш рет 1960 жылдары ФБР-ге енгізілді, сол кезде бірнеше курстар қылмыс зертханасы директорларының Американдық қоғамына оқытылды. Телевизияда жарияланғанға дейін қылмыскер профилін анықтау туралы көпшілікке көп мәлім болған жоқ. Кейінірек, автор Томас Харристің «Адам аулаушы» (1986) және «Қойлардың үндемеуі» (1991) сияқты көркем шығармаларына негізделген фильмдер көпшіліктің назарын аударды. ФБР өзінің оқу академиясын, Мінез-құлықты талдау бөлімін Куантикода, Вирджиния штатында ашқанда ең жылдам даму орын алды. Бұл зорлық-зомбылық қылмыстарды талдаудың Ұлттық орталығы мен зорлық-зомбылық қылмыскерлерін ұстау бағдарламасын құруға әкелді. Джеймс Брюссель – 1956 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінде Нью-Йорк қаласының «Ақымақ бомбашысы» Джордж Метескидің профилі жарияланғаннан кейін танымал болған психиатр. БАҚ оны «Дивандағы Шерлок Холмс» деп атады. 1968 жылы жазған «Қылмыстық психиатрдың ісі» кітабында Брюссель бомбалаушы екі қабатты костюм киетінін болжағанын, бірақ профилінде жасаған көптеген дұрыс емес болжамдарды өңдеп, бомбалаушы Коннектикут штатында тұратын славян болады деп сәтті болжағанын, ал шындығында ол «Германияда туып, білім алған және Нью-Йорктегі Уайт-Плейнсте» өмір сүргенін айтады. 1964 жылы Брюссель Бостон полициясына Бостонның қысып өлтірушісінің профилін жасады. ФБР-дің Мінез-құлық ғылымдары бөлімін Патрик Муллани мен Говард Тетен құрды. 1974 жылы сериялық кісі өлтірушілер Тед Банди мен Гэри Риджвейді Роберт Кеппель мен психолог Ричард Уолтер тергеді. Олар зорлық-зомбылық қылмыстарының төрт түрін және зерттеу үшін зорлық-зомбылық қылмыстарының сипаттамаларын жинақтаған Hunter Integrated Telemetry System (HITS) деректер базасын жасады. ФБР-дің BSU-да Роберт Ресслер мен Джон Дуглас 1978 жылдың басында 36 сотталған адаммен бейресми сұхбаттар жүргізді. 1980 жылдың наурыз айында шыққан FBI Law Enforcement Bulletin журналы жергілікті полиция қызметкерлерін ФБР-ден профильдерді сұрауға шақырды. Қылмысты жіктеу нұсқаулығы 1992 жылы жарық көрді және «қылмыстық тергеу талдауы» термині енгізілді. АҚШ-та 1971 және 1981 жылдар аралығында ФБР 192 жағдайда ғана профильдік сараптама жүргізді. 1986 жылы ФБР профильдеушілері бір жылда 600 тергеуден сұралды. 1996 жылы ФБР-дің 12 профильдеушісі жылына шамамен 1000 жағдайға профильдеуді қолданды. BAU мәліметінше, профильдеуші сотта «сарапшы куәгер» ретінде қолданылып, кінәлі деп танылу ықтималдығы 85%-ға жетеді. Сотта куәлік беру және дәлелдеумен байланысты күрделі ғылымдар мен әлеуметтік ғылымдар арасында айырмашылық бар. Кейбір сарапшылар мұндай процестерді сенімді түрде растамайынша, қылмыскердің профилін анықтауды сотта қолдануға болмайды деп санайды, бірақ көрініп тұрғанындай, ол бүгінгі күнге дейін сәтті қолданылуда. АҚШ және Еуропада қылмыстық профильдеудің тарихи тамырлары басқа жерде талқыланды (1). Көптеген еуропалық елдер қазірдің заманғы қылмыстық профильдеуге қатысты өздерінің тәсілдерін жасады және мамандандырылған академиялық зерттеу институттарын және оқытылған полиция бөлімшелерін құрды (1,6), мысалы, Германияның Bundeskriminalamt (7,8), 2003 жылы алғашқы сапа стандарттарын енгізді (9,10), сондай-ақ Австрия (11), Скандинавия (12) және Ұлыбритания (13). Швейцария жақында ғана ViCLAS жүйесін, компьютерлік Зорлық-зомбылық қылмыстарды байланыстыру жүйесін қабылдады және қазір өзінің іс талдау мамандарын оқытуда (1,14,15).
example, the German Bundeskriminalamt (7,8), implementing the first quality standards in 2003 (9,10), as well as Austria (11), Scandinavia (12), and the United Kingdom (13). Switzerland has only recently adopted ViCLAS, the computerized Violent Crime Linkage Analysis System, and is now training its own case analysis specialists (1,14,15)
Зерттеу
Иствуд және басқалардың (2006) әдебиеттерді шолуында, Пинизотто мен Финкелдің (1990) бір зерттеуі, тәжірибелі қылмыстық профильдеушілердің профильдемеушілерге қарағанда дұрыс профиль жасау жағынан артықшылығы жоқ екенін көрсетті. 2000 жылғы зерттеу де профильдеушілердің профиль құруда басқа қатысушы топтардан айтарлықтай жақсы еместігін көрсетті. 1992-2001 жылдар аралығындағы маңызды істер бойынша жасалған қылмыскерлердің профильдеріндегі мәлімдемелерге жасалған сараптамада "72% қылмыстың мән-жайларын қайталауды (полицияға бұрыннан белгілі фактілер), профильдеушінің кәсібилігіне сілтемелерді [ ] немесе материалды тергеуде пайдалану туралы ескертулерді қамтиды" деген қорытындыға келді. Қалған 80% -дан астам мәлімдемелер, қылмыскердің сипаттамалары туралы болған, олардың қорытындыларына ешқандай негіз келтірілмеген. 2002 жылғы Элисон және басқалардың шолуында: "Қысқа мерзімді, өте ауыр жағдайларда болатын нақты мінез-құлықтардың белгілі бір комбинацияларын бағалау арқылы демографиялық ерекшеліктердің белгілі бір комбинацияларын болжау мүмкіндігі тым жоғары талаптар мен ықтимал емес сияқты көрінеді. Сондықтан, мұндай логикалық процестер сенімді түрде расталғанша, мұндай талаптар тергеу кезінде үлкен сақтықпен қарастырылуы керек және сотта қараудан толығымен шығарылуы тиіс" делінген.
Дәйексөздер мен қосымша оқулар
Кантер, Дэвид; Юнгс, Донна (2008). Географиялық қылмыскерлерді бейнелеу қағидалары. Нью-Йорк: "Ашгейт" баспасы. Дуглас, Джон; Олшекер, Марк (1997). "Қараңғылыққа саяхат": ФБР-дің жетекші тергеушісі ең қорқынышты сериялық кісі өлтірушілердің ой-санасына және мотивациясына еніп барады. Лондон: "Арроу Букс".