Кіріспе

Құс түрлері

Абиссиниялық жер бұршағы немесе солтүстік жер бұршағы (Bucorvus abyssinicus) – экватордың солтүстігінде кездесетін африкалық құс. Бұл жер бұршақтарының екі түрінің бірі. Ол Африка мүйізқұстарындағы екінші ірі түр, одан тек оңтүстік жер бұршағы ғана сәл үлкен.

Таксономия

Абиссиниялық жерқорабы 1780 жылы француз ғалымы Жорж Луи Леклерк, Буффон графы, өзінің "Құстардың табиғи тарихы" атты еңбегінде сипаттаған. Бұл құс Франсуа Николас Мартинет салған, қолмен боялған пластинкада да бейнеленген, ол Эдме Луи Добентонның бақылауымен Буффонның мәтініне қосымша жасалған "Табиғи тарихтың жарқын суреттерінде" жарияланған. Пластинканың суретінде де, Буффонның сипаттамасында да ғылыми атау болмаған, бірақ 1783 жылы голланд натуралисі Питер Боддарт өзінің "Жарқын суреттер каталогында" Buceros abyssinicus есімді екі атаулы номенклатураны қолданған. Типтік орны – Эфиопия. Абиссиниялық жерқорабы қазір Рене Лессонның 1830 жылы бастапқыда қосымша туыс ретінде енгізген Bucorvus туысына жатқызылған. Бұл түр монотипті.

Сипаттама

Абиссиниялық жер мүйізқұйрығы – ұшқанда көрінетін қара қауырсынды денесі мен ақ негізгі қауырсындары бар ірі, құрлықта тіршілік ететін мүйізқұйрық. Ересектеген аталықтың көзінің айналасында жалаңаш көк терісі және мойны мен тамағында қызыл түсті, тек тамақтың жоғарғы бөлігі көк түсті жалаңаш терісі болады. Мұнығы ұзын және қара, тек төменгі жақшасының тамырында қызғылт түсті дақ бар. Мұнықтың үстінде қысқа, ашық ұшты қара қақпақ бар. Анасы да ұқсас, бірақ кішкентай, ал жалаңаш терісі толығымен қара көк түсті. Жастар қара күйреген қоңыр түсті, кішкентай мұнығы және бастама қақпағы болады. Жастар 3 жылға дейін жетіліп, ересектерінің қауырсыны, терісінің түсі және қақпағына ие болады. Жалпы ұзындығы... Абиссиниялық жер мүйізқұйрығының көзін айналдыратын кірпіктей ұзын қауырсындары бар. Бұл қауырсындар көзді жарақаттан қорғайды. Орташа биіктігі шамамен 60-75 см, салмағы шамамен 6-8 кг. Стивенсон мен Фэншоудың мәліметінше, Абиссиниялық жер мүйізқұйрығы оңтүстік жер мүйізқұйрығынан орташа есеппен ірілеу, бірақ жарияланған салмақтар мен өлшемдер оңтүстік түрінің сәл үлкен екенін көрсетеді.

Дауыс

Күңгір дауыспен, "ұһ-ұһ-ұһ", алысқа естілетін, көбінесе таңертең ағашқа қонған немесе жерден шығарылатын дыбыс. Саванна, шөлдің астындағы бұталар мен жартасты аймақтар сияқты ашық жерлерде кездеседі, көру арқылы азық іздеуге мүмкіндік беретін қысқа өсімдіктерді жақсы көреді. Бұл түрдің қоныстанған жерлері, әдетте, Оңтүстік жер қоралының таңдаған ортасынан құрғақ болады. Бұзылған жерлерге төзімді, бірақ ұя салу үшін үлкен ағаштар қажет. Абиссиниялық жер қоралы Флорида, АҚШ-қа қашып кеткен немесе қасақана босатылған, бірақ популяция көбейіп жатқанына ешқандай дәлел жоқ және ол үнемі босатулар немесе қашулардың нәтижесінде ғана сақталуы мүмкін.

Мінез-құлық

Абиссиниялық жер мүйізқұйрығы ашық шалғынды далаларда, жұптармен немесе шағын отбасылық топтарда өмір сүреді. Олар өз аумағын жаяу аралап бақылайды және көтерілуге құштар емес, әдетте тек қорқыныш сезгенде ғана ұшады. Егер тұтқында ұсталса, 35-40 жылға дейін өмір сүре алады. Табиғатта олардың тамағына түрлі-түрлі ұсақ омыртқалы және омыртқасыз жануарлар кіреді, оның ішінде тасбақалар, кесірткелер, жыландар, құстар, өрмекшілер, қоңыздар және көбелектер; сонымен қатар, олар өлік, кейбір жемістер, тұқымдар және жер жаңғақтарымен де қоректенеді. Жер мүйізқұйрықтарының топтарында белгілі бір аумақтар болады. Олар күндіз белсенді болады.

Өсіру

Абиссиниялық жер асты мүйізқұйрығының көбейту маусымы таралу аймағында әртүрлі кезеңде болады: Батыс Африкадағы популяциялары маусымнан тамызға дейін көбейеді, Нигерия және Угандадағы популяциялары қаңтар айында, ал Кениядағы құстар қараша айына дейін көбейеді. Олар үлкен ағаштарда, әсіресе баобабтар мен пальма ағаштарының түптерінде ұя салуды ұнатады, ұя қуыста жасалады. Сонымен қатар, тау жыныстарындағы тесіктер, ара ұялары немесе тоқыма себеттер сияқты басқа да қуыстарда ұя салғандары да тіркелген. Жер асты мүйізқұйрықтарында аналықтары саз және өсімдіктер қоспасымен ішінара жабылады. Басқа мүйізқұйрықтарда ұялаған аналықтар бірден барлық ұшу қауырсындарын төгеді, бірақ жер асты мүйізқұйрықтарында мұндай болмайды. Аталық ұяға аналық кірмес бұрын, қуысты құрғақ жапырақтармен төсеу арқылы дайындайды, содан кейін шамамен бес күн ішінде бір немесе екі жұмыртқадан тұратын жұмыртқалайды. Ол бірінші жұмыртқаны салған бойда күтіп бағуды бастайды, осылайша алғашқыдан шыққан балапан бауырынан озады. Әрбір жұмыртқаны күтіп бағу 37 мен 41 күн арасында жүзеге асады, осы уақыт ішінде қуысты тазалауға тырыспайды және аталық аналыққа тамақпен қамтамасыз етуге жауапты. Жаңадан туған балапанның салмағы шамамен ... (мәлімет жоқ) және бірінші шыққан балапан екіншісінің есебінен тез өседі, ол әдетте төрт күнге толмас бұрын ашаршылықтан өледі, сол кезде оның бауырының салмағы ... (мәлімет жоқ) дейін жетеді. Сақталған балапан 21-33 күн болғанда анасы ұядан шығып, тамақпен қамтамасыз етуге көмектеседі, содан кейін 80-90 күннен кейін балапан ұядан ұшып кетеді. Абиссиниялық жер асты мүйізқұйрықтары өз балаларына көп күш жұмсайды және ұшқан жас құстар үш жылға дейін ата-аналарымен бірге қалады. Олардың көбеюі баяу, және әр 9 жыл сайын бір балапан есейіп, жетіледі, сондықтан әрбір жас құсқа жұмсалатын инвестиция өте жоғары.

Тамақтандыру

Абиссиниялық жер мүйізді құстар мүмкіндікті пайдаланушылар, олар тұяқты малдардың еңіреулері мен орман өрттерінің ізінен жүреді, ірі жануарлар немесе жалыннан алаңдаған кішкентай жануарларға азықтана алу үшін. Бір мүйізді құс күніне шамамен дейін жүре алады, кездесетін жануарларға секіріп шабуыл жасап, жейді. Олар сондай-ақ топырақтан бунақденелілерді қазып, бал араларының ұяларына шабуылдайды; олар өсімдіктерді өте сирек жейді. Мықты өсір құйрығы жемді ұстап, жеңіп алу үшін қолданылады.

Жыртқыш жануарлар, паразиттер және аурулар

Абиссиниялық жер мүйізді қосылғыштарын ірі жыртқыштар, мысалы, барыс жейді. Кейбір елдерде, соның ішінде Камерунның солтүстігі мен Буркина-Фасода адамдар тамақ үшін оларды аулайды. Ұяларын кішкентай құрлықтағы жыртқыштар шабуы мүмкін. Абиссиниялық жер мүйізді қосылғышы Bucorvellus docophorus, Bucerophagus productus және Bucerophagus africanus түрлерінің құс бітесіне таңғыш, сондай-ақ Histiocephalus bucorvi нематодасы мен Chapmania unilateralis, Idiogenes bucorvi, Ophryocotyloides pinguis және Paruterina daouensis таспа құрттарының иесі болып табылады. Жабайыда ұсталған, бірақ тұтқында ұсталған бір жеке құс Aeromonas hydrophila бактериясының инфекциясынан өлді, бұл балықтарда кең таралған, бірақ бұрын Абиссиниялық жер мүйізді қосылғыштарында тіркелмеген патоген. Солтүстік Америкада тұтқында ұсталған Абиссиниялық жер мүйізді қосылғыштары Батыс Нил вирусынан да өлгені белгілі.

Мәдени маңызы

Абиссиниялық жер астындағы мүйізділер коммерциялық аңшылардың әдеттегі олжасы емес, бірақ олар зообақтарда тұтқындықта жиі кездеседі. Кейбір аймақтарда бұл түр мәдени маңызы бар, сондықтан аңшылар осы құстардың кесілген басын және мойнын мойнына байлап, оның жабайы тұяқты жануарларды аңдауға көмектеседі деп сенеді. Кейбір ауылдарда олардың дауысын жиі еліктейді, тіпті Абиссиниялық жер астындағы мүйізділердің еркек және әйел құстарындағы дуэтке негізделген әндер де бар.

Қалыптануы мен сақталуы

Абиссиниялық жер асты мүйізқұйрығының қоныс ортасы жойылған және нашарлаған, сондай-ақ ол аңшылардың нысаны болып табылады, бұл оның туысы – Оңтүстік жер асты мүйізқұйрығының жағдайына ұқсас. Осының салдарынан, популяциясы күрт азаюға бастаған болуы мүмкін деп есептеледі. Осы байқалатын азаюға байланысты IUCN оның статусын Көмескі деп санайды.

Тиісті әдебиет

Асефа, Аддису. "Адам мен құстар арасындағы қарым-қатынасты зерттеу: Эфиопиядағы Солтүстік жер мүйізді құсымен байланысты Оромо мақалдары". Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар 4(1) (2021): 100–162.