Станислав Нарутович: Литвалық саясаткер және тәуелсіздік күрескері
Stanisław Narutowicz
Станислав Нарутович (1862-1932) – литовский политик, юрист, подписант Акта Независимости Литвы. Брат первого президента Польши. Биография и вклад в историю.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Литвалық саясаткер 1862–1932
Lithuanian politician 1862–1932
Станислав Нарутович (2 қыркүйек 1862 – 31 желтоқсан 1932) – заңгер және саясаткер, Литваның Тәуелсіздік актісіне қол қойған 20 адамның бірі. Оның ағасы Польшаның тұңғыш президенті Габриэль Нарутович болды. Литвалық ақсүйектер отбасында туған Нарутович Киев университетінде заң білімін алды. Оқу кезінде социалистік топтарға қосылып, поляк тіліндегі жұмысшылар газетін – «Tygodnik Powszechny» басылымын шығаруды ұйымдастырды, бірақ көп ұзамай белсенді саяси қызметтен бас тартты. 1905 жылғы Ресей революциясы кезінде ол земствоға (жергілікті басқару органы) сайланды, Вильнюстің Ұлы Сейміне қатысты және Альседежидегі патшаға қарсы қызметі үшін қысқа мерзімге қамауға алынды. Әйелі Жоаннамен бірге Нарутович 1907 жылы Тельшияда қыздарға арналған прогимназия, ал 1909 жылы ұлдарға арналған гимназия ашты. 1917 жылы Вильнюс конференциясын ұйымдастыруға көмектесті және Литваның 20 мүшеден тұратын Кеңесіне сайланды. Ол Кеңестегі жалғыз поляк-литвалық мүше болды. Кеңес Литваның тәуелсіздігін жариялаған, бірақ Германиямен «берік және тұрақты одақта» екенін айтқан актіні қабылдаған кезде, Нарутович және Кеңестің тағы үш мүшесі наразылық білдіріп, отставкаға кетті. Бұл Кеңесті Литваның Тәуелсіздік актісін қайта қарауға және 16 ақпан 1918 жылы оны бірауыздан қабылдауға мәжбүр етті. Бұл соңғы Тәуелсіздік актісі Германияға ешқандай саяси міндеттеме бермеді. Нарутович конституциялық монархияға да қарсы болды және 1918 жылдың шілде айында Литваның королі ретінде Урах герцогы Вильгельм Карл таңдалғанда Литва Кеңесінен кетіп қалды. 1919 жылдың жазында Польша әскери ұйымы Литва үкіметіне қарсы төңкеріс ұйымдастырды. Нарутович жаңа полякшыл үкіметтің премьер-министрі болып сайланды. Алайда төңкеріс ашылып, Нарутович қоғамдық өмірден шеттеді. Ол өзінің Брейвикиу дворларында шаруашылық мәселелерімен айналысты. Бірақ ол қаржылық қиындықтарға, әлеуметтік оқшаулануға және отбасылық мәселелерге тап болды. 1932 жылдың 31 желтоқсанында өзін-өзі өлтірді.
Stanisław Narutowicz ( ; 2 September 1862 – 31 December 1932) was a lawyer and politician, one of the 20 signatories of the Act of Independence of Lithuania. His brother was the first president of Poland Gabriel Narutowicz. Born into a family of Lithuanian nobility, Narutowicz studied law at Kiev University. As a student he joined socialist groups and organized publication of the Polish language workers' newspaper lt=Tygodnik Powszechny, but soon withdrew from more active political work. During the Russian Revolution of 1905, he was elected to a zemstvo (an institution of local self government), participated in the Great Seimas of Vilnius, and was briefly arrested for his involvement in the anti Tsarist activities in Alsėdžiai. Together with his wife Joanna, Narutowicz established a progymnasium for girls and gymnasium for boys in Telšiai in 1907 and 1909, respectively. In 1917, he helped organize the Vilnius Conference and was elected to the 20 member Council of Lithuania. He was the only Polish–Lithuanian member of the council. When the council adopted an act declaring independent Lithuania but in "a firm and permanent alliance" with Germany, Narutowicz and three other members of the council resigned in protest. This forced the council to reconsider and unanimously adopt the Act of Independence of Lithuania on 16 February 1918. This final Act of Independence made no political promises to Germany. Narutowicz was also staunchly against constitutional monarchy and resigned from the Council of Lithuania when it selected Wilhelm Karl, Duke of Urach as the King of Lithuania in July 1918. In summer 1919, the Polish Military Organisation organized a coup d'état against he government of Lithuania. Narutowicz was selected to become the Prime Minister of the new pro Polish government. However, the coup was discovered and Narutowicz retired from public life. He returned to agricultural matters at his Brėvikių dvaras. However, he faced financial difficulties, social alienation, family troubles. He died by suicide on 31 December 1932.
Ерте өмір және білім
Нарутович литвалық ақсүйектер отбасында дүниеге келген. Олардың бастапқы литвалық тегі Нарутис поляк тілінде Narutowicz деп өзгертілген. Ол өзін самогит, литвалық және поляк деп жариялаған. Ол самогит диалектінде сөйлей білген. Оның әжесі Анна Коссаковская 1813 жылы Алседежайға жақын орналасқан Бревикиу имениесін сатып алып, оны Нарутовичтер отбасына қалыңдық ретінде әкелді. Оның әкесі Ян Нарутович имениеді жалға беріп, Тельшияға көшіп, онда судья болып жұмыс істеді және Станислав Нарутович 1862 жылдың 2 қыркүйегінде (ескі стиль бойынша 1862 жылдың 21 тамызында) дүниеге келді. Оның екі үлкен жартылай бауыры және кіші інісі Габриэль (болашақта Польша президенті) болды. Олардың әкесі 1863 жылғы қаңтар көтерілісінде Антанас Маккевичустың отрядына қосылып, бір жыл түрмеде отырды. Ол 1866 жылы қайтыс болып, отбасын қиын қаржылық жағдайда қалдырды. Нарутовичтің анасы Виктория Щепковская және оның екі ұлы Реновас имениесінің иесі Антон Рённеге бағынды. 1868 жылдың жазында Рённе литвалық ұлттық жаңарудың белсендісі Лоринас Ивинскисті балаларға тәрбиеші ретінде шақырды. 1873 жылы Щепковская Лиепаяға (Либау) көшіп, ұлдары неміс тіліндегі Лиепая гимназиясына оқуға баруы үшін жағдай жасады. Ол жерде Нарутович либералдық және социалистік идеяларға қызығушылық танытып, Тадеуш Рехниевскиймен жақын дос болды. Оның ұстаздарының бірі Эдмунд Веккенштедт болды, ол студенттерін литвалық фольклордың мысалдарымен жинауға ынталандырды. 1882 жылы Нарутович гимназияны бітіріп, Санкт-Петербург университетіне заңгерлік мамандықты оқуға түсті. Алайда, ол студенттік патшалыққа қарсы қозғалысқа қатысып, сол жылы университеттен қуылды. Лиепаяда полиция бақылауында бір жыл өмір сүргеннен кейін, Нарутович Киев университетінде заңгерлік білімін жалғастыруға шешім қабылдады. Ол жерде ол революциялық көзқарастағы студенттер тобына қосылды, ол Польша социалистерінің коммунасы (Gmina Polskich Socjalistów) ретінде белгілі болды және олардың жетекшілерінің біріне айналды. Топ Польша социалистік партиясының алдағысы және жер астындағы социалистік-революциялық партия Екінші Пролетариатпен байланыс сақтап тұрды. Нарутович Тадеуш Рехниевскийдің түрмеден қашуына көмектесуге тиіс болды. Алайда, шамамен 1886 жылы Нарутович социалистік идеяларды күмәндана бастап, саяси жұмыстан бас тартты.
Narutowicz was born into a family of Lithuanian nobility. Their original Lithuanian surname Narutis was Polonized as Narutowicz. He was a self declared Samogitian, Lithuanian and a Pole. He could speak the Samogitian dialect. His grandmother Anna Kossakowska acquired Brėvikių dvaras near Alsėdžiai in 1813 and brought it to the Narutowicz family as her dowry. His father Jan Narutowicz rented out the manor and moved to Telšiai where he worked as a judge and where Stanisław Narutowicz was born on 2 September 1862 [O. S. 21 August 1862]. He had two older half siblings and younger brother Gabriel (future President of Poland). Their father joined the unit of Antanas Mackevičius during the anti Tsarist January Uprising of 1863 and served a year in prison. He died in 1866 leaving the family in a difficult financial situation. Narutowicz's mother Wiktoria Szczepkowska and her two sons were taken in by Anton Rönne, owner of the Renavas Manor. In summer 1868, Rönne hired Laurynas Ivinskis, an activist of the Lithuanian National Revival, as tutor for the children. In 1873, Szczepkowska moved to Liepāja (Libau) so that her sons could attend the German Liepāja Gymnasium. There Narutowicz became interested in liberal and socialist ideas and became good friends with Tadeusz Rechniewski. One of his teachers was Edmund Veckenstedt who encouraged his students to collect examples of Lithuanian folklore. In 1882, Narutowicz graduated from the gymnasium and enrolled at St. Petersburg University to study law. However, he became involved in the student anti Tsarist movement and was expelled from the university the same year. After living for a year in Liepāja under police supervision, Narutowicz decided to continue his law studies at Kiev University. There he joined a group of revolutionary minded students, known as the Commune of Polish Socialists (Gmina Polskich Socjalistów), and became one of their leaders. The group maintained contacts with the Second Proletariat, an underground socialist revolutionary party and the predecessor of the Polish Socialist Party. Narutowicz was supposed to help Tadeusz Rechniewski escape imprisonment. However, around 1886, Narutowicz started questioning socialist ideas and withdrew from political work.
Қожалық иесі
1887 жылы заңгерлік білімімен бітірген Нарутович Варшаваға көшіп, шамамен бір жыл сот кеңсесінде қызметкер болып жұмыс істеді. Людвик Кживицкиймен бірге Виктор Гомулицкий редакциялаған поляк тіліндегі жұмысшылар газетін құруға бел буды. Нарутович газетке аз ғана материал жазды, бірақ оның басылымын ұйымдастырды, соның ішінде граф Владимир Зубовтан және лейтенанттың бауырынан қаржылық қолдау алды. Алайда, ол газеттен тез көңілі қалды – ресейлік цензурамен кездесу, қаржылық қиындықтар мен жеке қарыздар, саяси қарсыластардың шабуылдары және тағы басқалары. 1889 жылы Нарутович Жоанна Билевичке Цюрихте азаматтық неке рәсімі арқылы үйленді, онда Жоанна философияны оқыған. Ол Самогитияның ескі ақсүйектер әулетінен шыққан және Юзеф Пилсудскийдің туысы еді. 1900 жылдың мамыр айында олар Вильнюсте діни рәсім бойынша қайтадан үйленді. Нарутовичтің Варшавалық белсенділерге көңілі толуы және Жоаннаның жұмыс таба алмауы оларды Нарутовичтің туған жері – Брейвикию дварасына оралуға мәжбүр етті. Мүлік шамамен жерді құрады, бірақ жалға алушылар оны қиын жағдайда қалдырды. Нарутович ауыл шаруашылығы мәселелеріне ден қойды. Отбасы литва ұлттық қайта жандануын литва кітаптарын контрабандамен тасымалдауға және шаруа балаларын жасырын оқыту арқылы қолдады. Нарутович қаржылық қиындықтармен күресін жалғастырды. Балаларының білімі үшін ақша табу мақсатында Нарутович 1899–1904 жылдары Калиш қаласына көшіп, «Vereinigte Gaswerke» (Біріккен газ зауыттары) директоры болып жұмыс істеді. Содан кейін ол Литваға оралып, 1904–1908 жылдары Тельшийде адвокат болып жұмыс істеді.
Narutowicz graduated with a law degree in 1887 and moved to Warsaw where for about a year he worked as a court clerk. Together with Ludwik Krzywicki, he decided to establish Polish language workers' newspaper lt=Tygodnik Powszechny edited by Wiktor Gomulicki. Narutowicz wrote very little for the newspaper, but organized its publishing matters, including obtaining financial support from graf Vladimir Zubov and brother of lt. However, he quickly became disillusioned with the newspaper – encounters with Russian censors, financial difficulties and personal debts, attacks by political opponents, etc. In 1889, Narutowicz married Joanna née Billewicz in a civil ceremony in Zürich where Joanna studied philosophy. She was from an old family of Samogitian nobles and a cousin of Józef Piłsudski. In May 1900, they married again in a religious ceremony in Vilnius. Narutowicz's disappointment with Warsaw activists and Joanna's inability to find employment led the couple to return of Narutowicz's native Brėvikių dvaras. The manor had about of land, but renters left it in a deplorable state. Narutowicz became preoccupied with agricultural matters. The family continued to support the Lithuanian National Revival by supporting Lithuanian book smugglers and by secretly educating peasant children. Narutowicz continued to struggle financially. To earn some money for children's education, Narutowicz moved to Kalisz where he was director of Vereinigte Gaswerke (United Gasworks) in 1899–1904. He then returned to Lithuania where he worked as an attorney in Telšiai in 1904–1908.
1905 жылғы Ресей төңкерісі
1905 жылғы Ресей революциясы кезінде Вильня генерал-губернаторлығына земство (жергілікті өзін-өзі басқару институты) құруға рұқсат берілді және әр уездтен бір өкіл сайланды. Нарутович Тельшия уезінің өкілі болып сайланды. 1905 жылдың тамызында генерал-губернатор Фрезе Александр Александровичпен болған алғашқы кездесуде Нарутович комиссияға патшалық шенеуніктердің кіруіне қарсылық білдіріп, наразылық таныту үшін кездесуді қалдырды. 1905 жылдың желтоқсанында Вильнюстің Ұлы Сейміне дайындық жүргізіліп жатқанда, Нарутович Альседежи волосының тұрғындарын конгресске өкілдер жіберуге шақырып, үгіт жүргізді. Ол Сеймде жерді толық мемлекеттік меншікке беруді қолдады, бұл жер иесі үшін өте радикалды ұстаным болды. Сеймнен шабыттанған Альседежи тұрғындары өздерінің "республикасын" құруға бейімделді (патша шенеуніктерін қуу, салық төлеуді тоқтату, өздерінің полиция және сотын құру, жергілікті мектепте литва тілін енгізу және т.б.). Осы "республикаға" қатысқандығы үшін Нарутович патша полициясымен тұтқындалды. Бірақ ол көп ұзамай босатылып, революция кезінде патшаға қарсы әрекеттері үшін тұтқындалған көптеген адамдарды қорғаған адвокат болды.
During the Russian Revolution of 1905, the Vilna Governorate General was allowed to organize a zemstvo (an institution of local self government) and each uezd elected one representative. Narutowicz was elected as a representative of the Telšiai Uezd. In August 1905, during the first meeting with Governor General Фрезе, Александр Александрович, Narutowicz objected to the inclusion of Tsarist officials in the commission and left the meeting in protest. In preparation for the Great Seimas of Vilnius in December 1905, Narutowicz agitated residents of Alsėdžiai Volost to send representatives to the congress. He spoke at the Seimas in support of total nationalization of land which was a radical position for a landowner. Inspired by the Seimas, residents of Alsėdžiai decided to establish their own "republic" (oust Tsarist officials, stop paying taxes, organize their own police and court, introduce Lithuanian language at the local school, etc.). For his involvement with this "republic", Narutowicz was arrested by the Tsarist police. He was released shortly and as an attorney he defended many others arrested for their anti Tsarist actions during the revolution.
Тельшиядағы мектептер
1907 жылғы тамызда Нарутовичтің әйелі Жоанна Тельшиайда қыздарға арналған жеке прогимназия ашуға рұқсат алды. Бұл Литвада поляк және литва тілдерінде оқытқан алғашқы қыздар мектебі болды. 1913 жылдың көктемінде мектепте барлығы 114 оқушы (32 литвалық, 42 еврей, 32 поляк және 8 орыс) болды. 1909 жылы Нарутович Тельшиайда жеке ұлдар гимназиясын құру үшін жұмыс істеген қоғамның алғашқы төрағасы болды (кейін граф Александр Тышкевич оның орнына келді, бірақ Нарутович қоғамның вице-төрағасы қызметінде қалды). Мектеп 1909 жылғы қазан айында ашылды. 1909 жылы 50 оқушы болса, 1912/1913 оқу жылында 103 оқушыға жетті. Гимназияның оқушыларының бірі, болашақ жазушы Бутку Юзе, қызба жұқпалы ауру мен пневмонияға шалдығып, сал болып қалды және сөйлей алмады. Нарутович Бутку Юзені қабылдап, оны емдеп, денсаулығын қалпына келтірді. Нарутович 1907 жылғы тамызда құрылған Литва ғылыми қоғамына қосылды. Ол сондай-ақ Литва өнер қоғамының мүшесі болды. 1912 жылы Нарутович Ресейдің Мемлекеттік Думасына сайлауға түсуге ниет білдірді. Бірақ дін қызметкерлері социалистке дауыс беруге құштар болмады, нәтижесінде Нарутович Варняйдағы пастор Антанас Юозапавичуске жеңіліп қалды, ал ол өз кезегінде аристократия ұсынған үміткерге есе жіберді.
In August 1907, Narutowicz's wife Joanna received a permit to establish a private progymnasium for girls in Telšiai. It was the first girls' school in Lithuania to teach Polish and Lithuanian. In spring 1913, the school had a total of 114 students (32 Lithuanians, 42 Jews, 32 Poles, and 8 Russians). In 1909, Narutowicz became the first chairman of a society that worked to establish a private boys' gymnasium in Telšiai (he was soon replaced by graf lt=Aleksander Tyszkiewicz, but remained society's vice chairman). The school opened in October 1909. The number of students grew from 50 in 1909 to 103 in the 1912/1913 school year. One of gymnasium students, the future writer Butkų Juzė, became severely ill with typhoid fever and pneumonia which left him paralyzed and unable to speak. Narutowicz took in Butkų Juzė and nursed him back to health. Narutowicz joined the Lithuanian Scientific Society when it was first organized in August 1907. He was also a member of the Lithuanian Art Society. In 1912, Narutowicz was a candidate in the Russian election to the State Duma. However, priests did not want to vote for a socialist and Narutowicz lost to Antanas Juozapavičius, pastor in Varniai, who in turn lost to a candidate put forth by the nobility.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Нарутович өзінің имениесінде жұмыс істеуді және Тельшиядағы гимназияларды күтіп-ұстауды жалғастырды. 1915 жылдың көктемінде, неміс императорлық әскері Тельшиайға қарай жылжып келе жатқанда, оның әйелі мен балалары асығыс түрде Ресейге эвакуацияланды, ал ол Брейвикайда имениеге қарау үшін қалды. Неміс оккупациясы кезінде адвокат ретінде Нарутович жергілікті тұрғындарды неміс Ober Ost шенеуніктерінен қорғады. Ол тіпті Германияның қанаушылық және пайдаланушылық саясатына қарсы наразылық білдіріп, меморандум жазды. Дегенмен, ол неміс билігіне де көмектесті. Мысалы, ол сот отырыстарында хатшы және аудармашы болып жұмыс істеді, сондай-ақ 1916 жылдың қаңтар айында Тельшия тұрғындарын санауда көмектесті.
At the outbreak of World War I in 1914, Narutowicz continued to work at his manor and care for the gymnasiums in Telšiai. In spring 1915, just as the German Imperial Army pushed towards Telšiai, his wife and children hastily evacuated to Russia while he remained in Brėvikiai to look after the manor. During the German occupation, as an attorney, Narutowicz often defended local residents against the German Ober Ost officials. He even wrote a memorandum protesting oppressive and exploitative German policies. However, he also assisted German authorities. For example, he acted as a secretary and interpreter during legal proceedings and assisted with the census count of Telšiai residents in January 1916.
Вильнюс конференциясы
Неміс әскери алға жылжуы тоқталған кезде, неміс басшылығы Литваға қатысты стратегиясын қайта қарастырды. Ашық аннексия саясаты, Германияның ықпалындағы формальды түрде тәуелсіз мемлекеттер желісін құрудың (әділге сай Mitteleuropa) одан да ұсынысқа ие стратегиясымен ауыстырылды. Осы мақсатта немістер литвалықтардан кеңесші кеңес (Vertrauensrat) құруды сұрады. Нарутович Вильнюс конференциясын ұйымдастырған 21 мүшеден тұратын ұйымдастыру комитетінің мүшесі болды, ол өз кезегінде Литва Кеңесінің сайлануына әкелді. Ұйымдастыру комитеті 1917 жылдың 1-4 тамызында Вильнюсте өтті. Осы жиын кезінде Нарутович түпкі мақсат – этнографиялық шекарадағы тәуелсіз Литва екендігі туралы резолюция ұсынды. Осы жиындардан кейін Нарутович Самогитияны аралап, 1917 жылдың 18-22 қыркүйегінде өткен Вильнюс конференциясына делегаттарды агитациялап, іріктеді. Конференция ашылғанда Нарутович делегаттарды тіркеу және олардың құқықтылығын тексеру үшін төрт адамнан тұратын комиссия мүшесі болды. Вильнюс конференциясы Литваның 20 мүшеден тұратын Кеңесін сайлады. Нарутович бастапқыда сайланбады (оның пайдасына 94 дауыс, қарсы 108 дауыс берілді). Алайда, социал-демократтар кеңестің құрамына наразы болды, себебі оған алты Рим-католик дін қызметкері және бар болғаны екі социал-демократ (Степонас Кайрис және Миколас Биржишка) кірді. Екі социал-демократ кеңестен кетуге қауіптенген кезде, екі дін қызметкері (Юозас Станкевичус (1866) және басқалары) Нарутович пен Йонас Вилейшистің пайдасына отставкаға келісті (Нарутович ешқандай саяси партияға жатпаса да). 56 жасында Нарутович кеңестегі екінші ең үлкен мүше болды (Йонас Басанавичустан кейін).
As German military advances stalled, German leadership rethought their strategy for occupied Lithuania. The policy of open annexation was replaced by a more subtle strategy of creating a network of formally independent states under German influence (the so called Mitteleuropa). To that end, Germans asked Lithuanians to establish an advisory council (Vertrauensrat). Narutowicz became a member of the 21 member organizing committee which organized the Vilnius Conference which in turn elected the Council of Lithuania. The organizing committee met in Vilnius on 1–4 August 1917. Already at this meeting, Narutowicz proposed a resolution that the ultimate goal is an independent Lithuania in its ethnographic border. After these meetings, Narutowicz traveled across Samogitia agitating and selecting delegates to the Vilnius Conference which was held on 18–22 September 1917. At the opening of the conference, Narutowicz was a member of four person commission to register and check eligibility of the delegates. The Vilnius Conference voted to elect the 20 member Council of Lithuania. Narutowicz was not initially elected (he received 94 votes for, and 108 votes against). However, the social democrats were dissatisfied with the composition of this council since it included six Roman Catholic priests and only two social democrats (Steponas Kairys and Mykolas Biržiška). When the two social democrats threatened to resign from the council, two priests (Juozas Stankevičius (1866) and lt) agreed to resign in favor of Narutowicz and Jonas Vileišis (even thought Narutowicz did not belong to any political party). At the age of 56, Narutowicz was the second eldest (after Jonas Basanavičius) member of the council.
Литваның тәуелсіздік актісі
Ұйымдастыру комитетінің отырыстарынан бастап Нарутович кеңес төрағасы және болашақ Литва президенті Антанас Сметонамен көбінесе келіспейтін. Сметонамен келіспеушіліктер жалғасып, Нарутовичтің саяси карьерасына ұзақ мерзімді әсер етті. Ең басты келіспеушіліктер Литваның Германиямен қарым-қатынасына және үкімет түріне қатысты болды. Нарутович Германияға ешқандай уәде беруге қарсы болды, ал Сметона Германияның талаптарына келісуден, сондай-ақ Германиямен болашақтағы ерекше (бірақ белгісіз) байланыстарға келісуден басқа жол таппады. Нарутович Германиямен "берік және тұрақты одақ" құруды көздейтін 1917 жылғы 11 желтоқсандағы актіге қарсы дауыс берген үш адамның бірі болды. Кеңес мұндай ұсыныстарға қанағаттанбады және 1918 жылғы 8 қаңтарда жаңа акт әзірледі, ол мәні жағынан Литваның тәуелсіздігі туралы соңғы актімен бірдей болды. Немістер бұл өзгерістерді қабылдамағанда және кеңес 11 желтоқсандағы актіге қайта оралуға тырысқанда, төрт солшыл мүше – Нарутович, Миколас Биржишка, Степонас Кайрис және Йонас Вилейшис наразылық танытып кеңестен шығып кетті. Қызу пікірсайыстардан кейін төрт мүше 1918 жылғы 16 ақпанда Тәуелсіздік актісін қабылдаған кеңеске оралуға келісті. Соңғы акт Германияға жасалған барлық ұсыныстардан бас тартып, Вильнюс конференциясында қабылданған демократиялық принциптерге қайта оралды.
Starting with the meetings of the organizing committee, Narutowicz often disagreed with Antanas Smetona, the chairman of the council and the future President of Lithuania. Disagreements with Smetona persisted and had a lasting impact on Narutowicz's political career. More fundamental disagreements were regarding Lithuania's relationship with Germany and form of government. Narutowicz spoke against making any promises to Germany, while Smetona saw no option but to agree to the German demands and agree to the future special (albeit undefined) ties to Germany. Narutowicz was one of the three votes against the Act of 11 December 1917 which called for "a firm and permanent alliance" with Germany. The council was dissatisfied with such concessions and drafted a new act on 8 January 1918 which in its essence was the same as the ultimate Act of Independence of Lithuania. When the Germans rejected these changes and the council attempted to revert to the Act of 11 December, the four leftist members – Narutowicz, Mykolas Biržiška, Steponas Kairys, and Jonas Vileišis – resigned from the council in protest. After heated debates, the four members agreed to return to the council which adopted the Act of Independence on 16 February 1918. The final act dropped any concessions to Germany and returned to the democratic principles as decided at the Vilnius Conference.
Конституциялық монархия
Тәуелсіздік актісінен кейін Литва мен Германия арасындағы қарым-қатынас мәселесі шешілмей қалды. Германиядан тәуелсіз Литваны мойындау мақсатымен, кеңестің бес мүшесі (оның ішінде Нарутович) 1918 жылдың наурыз айында Берлинге сапар жасады. 1918 жылдың 23 наурызында неміс императоры Вильгельм II тәуелсіз Литваны мойындады, бірақ тек 11 желтоқсандағы акт негізінде. Мойындалғанмен қатар, кеңес неміс әскерлерінің әскери оккупациясы тоқтамағандықтан үкіметті және басқа да мемлекеттік институттарды құра алмады. Тіпті кеңес мүшелері Литва қалалары арасында саяхаттау үшін неміс рұқсатын алуға мәжбүр болды. Неміс баспасөзі Литва мен Пруссия Корольдігі немесе Саксония Корольдігі арасындағы жеке одақ идеясын насихаттауды жалғастырды. Мұндай одақтың алдын алу үшін кеңес президиумы конституциялық монархия құруды және Урах герцогы Вильгельм Карлді Литва патшасы етіп тағайындауды шешті. 1917 жылдың желтоқсанындағы алғашқы талқылаулардан бастап Нарутович монархияға қарсы болды және демократиялық республиканы қолдады. 1918 жылдың 11 шілдесінде кеңес монархияны ресми түрде мақұлдады (13 дауыс «жақтады», 5 дауыс «қарсы» және 2 дауыс «тартыну»). Төрт солшыл кеңес мүшесі – Нарутович, Биржишка, Каирьс және Вилейшис – кеңеске наразылық хат жолдады, кеңес мүшелері бұл хатты олардың отставкаға кеткені деп қабылдады. 1918 жылдың қазан айындағы саяси өзгерістер Литва Кеңесін монархия жоспарларын қайта қарауға мәжбүр етті, ал төрт солшыл мүше кеңеске қайта оралуға шақырылды, бірақ тек Вилейшис келісім білдірді.
After the Act of Independence, the issue of the relationship between Lithuanian and Germany remained open. In an attempt to gain recognition of independent Lithuania from Germany, five members of the council (including Narutowicz) traveled to Berlin in March 1918. On 23 March 1918, Wilhelm II, German Emperor, recognized independent Lithuania but only on the basis of the Act of 11 December. Despite the recognition, the council could not organize the government or other state institutions due to the continued military occupation by the German troops. Even council members had to obtain German permits to travel between cities in Lithuania. German press continued to promote the idea of a personal union between Lithuania and the Kingdom of Prussia or the Kingdom of Saxony. In attempt to block such a union, the presidium of the council decided to establish a constitutional monarchy and select Wilhelm Karl, Duke of Urach as the King of Lithuania. From the early discussions in December 1917, Narutowicz opposed monarchy and advocated for a democratic republic. On 11 July 1918, the council officially voted for the monarchy (13 for, 5 against, and 2 abstentions). The four leftist council members – Narutowicz, Biržiška, Kairys, and Vileišis – sent a protest letter to the council which the council interpreted as their resignation. In October 1918, changing political situation forced the Council of Lithuania to rescind its plans for the monarchy and the four leftist members were invited to rejoin the council, but only Vileišis agreed.
Төңкеріс жасауға әрекеттену
1918 жылы мамыр айында Нарутович отбасын Брейвикияға әкелу үшін Рославлға сапарлады. Оның үлкен ұлы Ян Литва Тәуелсіздік соғысы кезінде Литва армиясына ерікті болып қосылды. Нарутович Алседежде жергілікті өкіметтік кеңесті ұйымдастыру жұмыстарын жүргізді. 1919 жылы Тельшия аймақтық кеңесіне сайланды және оның төрағасы болып тағайындалды. 1919 жылдың басында Тельшияда жергілікті полиция қызметін ұйымдастырды. Ол 42 ерікті полиция қызметкерін жұмысқа алды және жабдықтарды (киім, қару-жарақ, азық-түлік) қамтамасыз етті. 1919 жылдың көктемі мен жазында Нарутович Вильнюске және Варшаваға барып, Леон Василевскиймен және Юзеф Пилсудскиймен (оның құдасы) кездесті, олар Литва үкіметіне қарсы төңкеріс ұйымдастырып жатқан, оны Польша әскери ұйымы (ПӘҰ) іске асыруға тиіс болған. Нарутович төңкеріске қатысуға келісті. 1919 жылы 20-22 тамызда Василевский, Тадеуш Касприцкий, Валери Славек және Юргис Аукстуолаитиспен бірге төңкеріс егжей-тегжейін жоспарлады. Нарутович Миколас Слежевичустың кабинетін алмастыратын жаңа Польшаға бағытталған үкіметтің премьер-министрі болуға ниеттенген еді. Алайда төңкеріс ашылып, шамамен 200 Польша белсендісі тұтқындалды. Ол кезде Нарутович Варшавада болғандықтан тұтқындалудан құтылды.
In May 1918, Narutowicz traveled to Roslavl to bring back his family to Brėvikiai. His eldest son Jan volunteered for the Lithuanian Army during the Lithuanian Wars of Independence. Narutowicz worked on organizing local government council in Alsėdžiai. In 1919, he was elected to the regional council in Telšiai and was selected as its chairman. In early 1919, he organized local police in Telšiai. He recruited 42 volunteer policemen and organized supplies (clothing, weapons, food). In spring and summer 1919, Narutowicz visited Vilnius and Warsaw and met with Leon Wasilewski and Józef Piłsudski (his cousin in law) who were organizing a coup d'état against the government of Lithuania to be carried out by the Polish Military Organisation (PMO). Narutowicz agreed to participate in the coup. On 20–22 August 1919, he planned coup details with Wasilewski, Tadeusz Kasprzycki, Walery Sławek, and Jurgis Aukštuolaitis. Narutowicz was slated to become the Prime Minister of the new pro Polish government which would replace the cabinet of Mykolas Sleževičius. However, the coup was discovered and around 200 Polish activists were arrested. At the time, Narutowicz was in Warsaw and avoided the arrests.
Кейінгі өмір және өлім
Нарутович өзінің қожалығына оралып, сүт зауытын құрды; оның кейбір ірімшігі мен майы Лиепая арқылы экспортталды. Ол Англия мен Голландиядан сиыр, қой, шошқаның жаңа тұқымдарын да әкелді. 1922 жылы Олседежайда сүт кооперативін құрып, оған жетекшілік етті. 1920–1921 жылдары шамамен он ай бойы Литваның уақытша астанасы Каунаста аудандық сотты ұйымдастырумен айналысты. Сонымен қатар Тельшияда адвокат болып жұмыс істеді. Дегенмен, Нарутович қаржылық қиындықтарға тап болды. Оның қожалығы банкке кепілге берілген. 1929 жылы 1922 жылғы жер реформасына сәйкес Нарутовичтің жері мемлекеттендірілді, оған тек 80 гектар жер қалды, ал ұлына 80 гектар берілді. Президент Антанас Сметонаға шағымданғаннан кейін Нарутовичке тағы 70 гектар қосымша жер берілді. Ол сондай-ақ жерін екінші рет кепілге беруге рұқсат алды. 1932 жылдың 15 тамызында Брейвикиядағы 200 арба бидай салынған қора өртеніп кетті. Ұбылысының құны 20 000 литқа бағаланды, ал сақтандыру сомасы бар болғаны 3 000 литты құрады. Нарутович жеке де қайғылы оқиғаларға ұшырады. 1920 жылы оның ұлы Ян туберкулезбен ауырып, Швейцарияда қымбат ем алуға мәжбүр болды. Ян 1930 жылдың 15 маусымында қайтыс болды. Нарутовичтің қызы Хелена қудалау маниясына ұшырады. Әртүрлі емдеулер нәтиже бермеген соң, ол Кальвариядағы психиатриялық ауруханаға жатқызылды. Нарутович 1932 жылдың 31 желтоқсанында Каунаста өзін-өзі атып өлтірді. Оның ұлы Казимеж Нарутович 1990 жылы жарық көрген естеліктерінде өзіне қол жұмсау алдында қалдырған хаттан үзінді келтірді. Аталған хатта қаржылық қиындықтар мен Литва мен Польша арасындағы шиеленісті қарым-қатынастар туралы айтылған. Заманауи сарапшылар мен кейінгі тарихшылар оның өзін-өзі өлтіруін Литва-Польша шекарасының екі жағындағы қоғамдық өмірден шеттетілуіне және мүсіркеусіздікке байланысты деп санайды. Ол Польша-Литва одағын қайта жаңғыртудың емес, Литваның тәуелсіздігін қолдады, себебі мұндай одақта халық саны көп Польша басымдыққа ие болады деп қорқыды. Екінші жағынан, ол мемлекеттер арасындағы еркін одақты қолдады, бұл оны Польша мен Литва арасындағы жергілікті поляктардың бөлінген адалдығын татуластыруды қолдайтын Ұлы Литва Герцогтігінің мұрасына адал поляк-литвалықтар тобы болған krajowcy қозғалысының жетекшісіне айналдырды. Оның пікірінше, Литвадағы поляк азшылығы Бельгиядағы валлондықтар сияқты мәртебеге ие болады: бөлек мәдениет пен тілге ие, бірақ литвалықтармен «мемлекеттік патриотизм» деп аталатын ортақ құндылықтармен біріктірілген.
Narutowicz returned to his manor where he established a dairy; some of its cheese and butter was exported via Liepāja. He also imported new breeds of cows, sheep, pigs from England and Holland. In 1922, he established and led a milk cooperative in Alsėdžiai. For about ten months in 1920–1921, he worked organizing a district court in Kaunas, the temporary capital of Lithuania. He also worked as an attorney in Telšiai. However, Narutowicz continued to face financial difficulties. His manor was mortgaged to a bank. In 1929, in accordance with the Land Reform of 1922, Narutowicz's land was nationalized leaving him just – 80 ha for him and 80 ha for his son. After a complaint to President Antanas Smetona, Narutowicz was left an additional 70 ha. At the same time, he received permission to mortgage his land for the second time. On 15 August 1932, fire destroyed a barn with 200 carriages of wheat in Brėvikiai. The losses were valued at 20,000 litas while the insured value was just 3,000 litas. Narutowicz also experienced some personal tragedies. His son Jan contracted tuberculosis in 1920 and required expensive treatments in Switzerland. Jan died on 15 June 1930. Narutowicz's daughter Helena experienced persecutory delusions. After various treatments failed, she was placed in a psychiatric hospital in Kalvarija. Narutowicz shot himself on 31 December 1932 in Kaunas. His son Kazimierz Narutowicz quoted the suicide note in his memoirs published in 1990. The note mentioned financial hardships as well as the hostile Lithuania–Poland relations. Contemporary commentators and later historians variously attribute his suicide to alienation and exclusion from public life on both sides of the Lithuania–Poland border, He was a supporter of independence of Lithuania rather than of restoring the old Polish–Lithuanian Commonwealth, mostly from fear that the far more populous Poland would gain the upper hand in such a union. On the other hand, he supported a loose union between the states, which made him one of the leaders of the krajowcy movement, a group of Polish Lithuanians loyal to the legacy of the Grand Duchy of Lithuania and supporting reconciliation of divided loyalties of local Poles between Poland and Lithuania. In his vision, the Polish minority in Lithuania would gain a status similar to the Walloons in Belgium: with separate culture and language, but united with Lithuanians by what he called "state patriotism".