Кіріспе

1960 және 1970 жылдардағы Эритреядағы тәуелсіздік қозғалысы

Эритрея Азаттық майданы (ELF; ; جبهة التحرير الإريترية; ), көбінесе Джебха деп аталады, 1960 және 1970 жылдардың басында Эритреяның Ефиопиядан тәуелсіздік алуын көздеген Эритреядағы басты тәуелсіздік қозғалысы болды. Ол 1960 жылы Эфиопия императоры Хайле Селассие Эритреяның автономиялық үкімет құру құқығын кепілдеген 1952 жылғы БҰҰ қарарына қайшылық келтіргеннен кейін құрылды. Идрис Мұхаммед Адам және басқа эритреялық зиялылар Каирде ELF-ті басты пан-араб қозғалысы ретінде құрды, бірақ алғашқы шабуылды 1961 жылы Хамид Идрис Авате бастады. 1960 жылдары ELF Мысыр және Судан сияқты араб елдерінен қолдау алды. Дегенмен, ELF ішінде мұсылмандар мен христиандар арасындағы шиеленістер, сондай-ақ ELF-тің 1967-1968 жылдардағы Ефиопияның қарсы шабуылына тойтарыс бере алмауы ELF-тің ішкі жікке бөлінуіне алып келді. 1970 жылдардың ортасына қарай ELF және Эритрея халықтық азаттық майданы (ЭНАМ), идеологиялық тұрғыдан маоистік азаттық қозғалысы, Эритреядағы ең маңызды азаттық қозғалыстар болды. 1977 жылға қарай ЭНАМ ELF-тің орнын басып, Эритреяның басты тәуелсіздік қозғалысы болды, ал ELF 1981 жылы жеңіліске ұшырады.

Шығуы (19481959)

Италия Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін Эфиопия мен Эритреяның тағдыры Біріккен Ұлттар Ұйымына қалдырылды. 1948 жылы БҰҰ комиссиясы Эритреяның тәуелсіздігі мәселесінде келісімге келе алмады. 1952 жылы Эритрея БҰҰ Қаулысы 390 А бойынша ресми түрде Эфиопияның бір бөлігіне айналды, бұл қаулы 1950 жылдың 2 желтоқсанында қабылданды. Алайда, Эритрея автономиялы үкімет статусын сақтап қалды, яғни елдің өз үкіметтік құрылымдары, туы және ресми тілі болуы мүмкін еді. Эфиопияға Эритреяның ішкі істеріне күштеп араласуға тыйым салынды. Дегенмен, кейбір эритреялықтар БҰҰ-ның Эритреяны эфиопиялық басқаруға беру туралы шешіміне наразы болды. Тәуелсіздік қозғалысының бастаулары 1949 жылға дейін жетеді, осы жылы Эритреяда тұратын бір топ мұсылман Эритрея Азаттық фронтына (ЭАФ) айналатын ұйым құрды. Алайда, 1950 жылдардың басында бұл ұйым салыстырмалы түрде белсенді болған жоқ. Эфиопия үкіметіне наразылық император Хайле Селассидің Эритреяның автономиялық үкіметін тұрақсыздандыруға бағытталған әрекеттерінен туындады. Эфиопия Эритреядан гөрі авторитарлық болғандықтан, Селасси Эритреядағы еркіндіктің артуы Эфиопияны тұрақсыздандырады деп санайтын. Келесі жылдары Эфиопияға қарсы көтеріліс қозғалыстары басып жанылды, эфиопиялық тәжге қарсы сөйлеген газет редакторлары тұтқындалды, эритреялық жеке кәсіпорындар тәркіленді және эритрея туы алынып тасталды. 1960 жылдың шілдесінде Идрис Мұхаммед Адам және басқа да эритреялық зиялылар мен студенттер Каирде ЭАФ-ты ашық түрде құрды. ЭАФ негізінен мұсылмандардан құралғандықтан, қозғалыс панарабтық идеологияны қабылдады. Мысыр ЭАФ-қа араб елдерінің қолдауын ұйымдастыруға көмектесті. 1962 жылдың сәуір айында Сирия, Ирак, Ливия, Кувейт және Йемен сияқты Араб Лигасы елдері ЭАФ-ты қолдауға уәде берді. Олар христиан эфиопиялықтардан тәуелсіздік алу үшін өздерінің мұсылман бауырларына көмектесуге міндетті деп санайтын. Сонымен қатар, Судан мен Мысыр эфиопиялықтардың Ніл өзеніне қол жеткізуіне кедергі келтіруге тырысты. Осының салдарынан Судан ЭАФ-қа қару-жарақ тасымалдауға және әскери операцияларды ұйымдастыруға өз жерін пайдалануға рұқсат берді. Жауап ретінде Авате "Эритреяның туы мен отаны үшін" соғысып жатқанын мәлімдеп, одан әрі әскери қимылдарға шақырды. Селасси: "Эритрея халқының патриотизм мен бірлік сезімімен жетекшілік ете отырып, осы жетістікке қол жеткізу үшін тырысқандары үшін оларға алғыс айтамыз. Біз Құдайға уәде береміз, бұрын да айтқандай, халқымыздың бақыты мен өркендеуін қамтамасыз ету үшін бар күшімізді саламыз" деді. 1963 жылы ЭАФ-та 250 мүше болды. Осы жылы Қытай, Ирак және Сириядан қару-жарақ түрінде әскери көмек күшейді. Екінші аймақ Эритреяның солтүстік таулы аймағынан тұрды, онда мұсылман көшпелілері тұрды және оған Омер Хамед Эзаз жетекшілік етті.

Ішкі мәселелер (1966-1971)

1966 жылы ЭФФ қозғалысқа христиандарды қабылдай бастады. Бұл Суданға жақын таулы аймақтарда әскери қақтығыстардың күшеюіне себеп болды. ЭФФ-тің өсіп келе жатқан күшіне алаңдаған Эфиопия, ЭФФ-ке қарсы шабуыл үшін Израиль мен АҚШ-тан әскери көмек алды. Бұл қарсы шабуылдың мақсаты – ЭФФ-ті христиандар мен мұсылмандар арасында іштен бөлу болды, және 1967 жылдың жазында бұл тиімді болып шықты. Нәтижесінде, 1967 жылдың жазында Вулде Кахсайдың христиан жауынгерлері ЭФФ-ті сатып кетті. Хайле Вольденсае басқаратын тағы бір христиандық топ Эфиопия консулдығына тапсырылғаннан кейін ЭФФ мұсылмандары тарапынан өлім жазасына кесілді. Христиандар эфиопиялық тарапқа өтпеген жағдайда да, христиандар мен мұсылмандар арасындағы алауыздық сақталды, мысалы, 1967 жылдың қыркүйегінде төртінші аймақта 50 христианның қырғынға ұшырауы осыны дәлелдейді. Сонымен қатар, осы кезде ЭПЛФ христиандық таулы аймақта тұратын эритреялықтардың қолдауын алды. Дегенмен, Селассидің биліктен құлауы ЭФФ мен ЭПЛФ-ке араздасуларын ұмытып, 1975 жылдың қаңтарында Асмараға бірлесіп шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Бұл шабуыл үлкен табысқа жетті, Эритреяның 95%-ын азат етті. ЭПЛФ 1975 жылы әйелдерге әскери оқудан өтуге рұқсат берді. 1977 жылдың 23-31 қаңтары аралығында ЭПЛФ Сахельде өзінің бірінші съезін өткізді. Съезде Эритреяның тәуелсіз үкіметі үшін жоспар ұсынылды, онда гендерлік теңсіздікті шешу шаралары да қарастырылды. Алайда, Эритреяның алғашқы азаттығы аяқталды, себебі 1977 жылдың желтоқсанында Масава теңіз портының және 1978 жылдың сәуірінде Барентудің түсуінен кейін Эфиопия армиясы 40 000 әскерге дейін жетті.

ЕОФ-тың құлдырауы (1978-1981)

КСРО көмегімен 1978 жылдың ортасына дейін Эфиопия Эритреяның көп бөлігін қайтарып алды. Осының салдарынан, EPLF Сахель мен Накфаға шегінді. Олар сол жерде эфиопиялық бекіністерге үнемі шабуылдар жасады. ELF араб әлемінен қолдау алып, эфиопиялық армияға қарсы шабуылға тырысты. Бірақ шабуыл сәтсіз аяқталды және ELF қарсы шабуылға көмектеспегені үшін EPLF-ті кінәлады. EPLF-тің Эфиопиямен бейбіт келісімге қол жеткізу үшін араб елдерімен жұмыс істегендігіне күдік келтірді. Сондықтан 1980 жылы ELF Сахельден кеткеннен кейін EPLF және ELF арасындағы антагонизм қайта жанданды. 1980 жылы EPLF Эритреяның Солтүстік Қызыл теңіз аймағын қайтарып алды, ал ELF Эфиопиямен және EPLF-пен болған шайқастан кейін Суданға қашты. Суданда ELF қару-жарағын жоғалтып, осының нәтижесінде тарап кетті. Осылайша, 1981 жылы EPLF – жалғыз эритреялық тәуелсіздік қозғалысы болып қалды. Эритреяның Тәуелсіздік соғысы тағы он жылға созылды, EPLF – басты тәуелсіздік қозғалысы болды. Эритрея 1991 жылдың 24 мамырында толық тәуелсіздік алды.