Кіріспе

Эфиопияның саясаты – Эфиопияны басқарумен байланысты қызметтер. Үкімет президенті мен премьер-министрі бар федеративтік парламенттік республика ретінде құрылған. Заң шығарушы органы көппалаталы, оған өкілдер палатасы және кеңес кіреді. «Эфиопия саясаты» термині көбінесе елде демократия орнаған 20-шы ғасырдың соңынан бергі Эфиопиядағы саяси қызметке қатысты. Эфиопияның қазіргі саяси құрылымы 1991 жылы Тиграй халықтық азаттық фронты (ТХАФ) диктатор президент Менгисту Хайле Мариамды құлатудан кейін қалыптасты. 1994 жылдың маусымында жалпы сайлау өтті және Эфиопия бүгінгі күнге дейін көп партиялық саяси ортаны сақтап келеді.

Эфиопия Үкіметі

Эфиопия үкіметі федеративтік парламенттік республика нысанында құрылған, онда премьер-министр үкімет басшысы болып табылады. Атқарушы билікті үкімет жүзеге асырады, ал заң шығарушы билікті парламент жүзеге асырады. Сот жүйесі атқарушы және заң шығарушы биліктен көбінесе тәуелсіз. Этникалық негізде 12 әкімшілік аймақ және екі өзін-өзі басқаруға ие әкімшілік бірлік бар: астана Аддис-Абеба және Дире-Дава қалалары. Эфиопия президенті алты жыл мерзімге Халық өкілдерінің палатасы тарапынан сайланады. Премьер-министрді парламент таңдайды. Премьер-министрді заң шығарушы сайлаудан кейін биліктегі партия тағайындайды. 1995 жылғы Конституцияға сәйкес, Министрлер кеңесі Премьер-министр, Премьер-министрдің орынбасарлары, түрлі министрлер және Халық өкілдерінің палатасы белгілеген және бекіткен басқа да мүшелерден құралады. Қазіргі уақытта бұл кеңеске 20 мүше кіреді. Федералды парламенттік ассамблея екі палатадан тұрады: 547 мүшелі Халық өкілдерінің кеңесі (Yehizbtewekayoch Mekir Bet), олар бес жылға бір мандаттық округтерде сайланады; және 110 мүшелі Федерация кеңесі (Yefedereshn Mekir Bet), әр ұлттан бір өкіл және әр миллион халқына бір қосымша өкілден, аймақтық кеңестер тағайындайды, олар оларды өзі сайлауға немесе халық сайлауы арқылы сайлауға құқылы. Федералды Жоғарғы Соттың төрағасы мен төраға орынбасары премьер-министр ұсынады және Халық өкілдерінің палатасы тағайындайды; ал басқа федералды судьялар үшін премьер-министр Федералды сот әкімшілік кеңесі іріктеген үміткерлерді Халық өкілдеріне тағайындау үшін ұсынады.

Жақында болған тарих

1991 жылдың мамыр айында Тиграй халықтық азаттық фронты (ТХАФ) деп аталған көтерілісші күштер коалициясы президент Менгисту Хайле Мариамның диктатурасын құлатты. 1991 жылдың шілдесінде ТХАФ, Оромо азаттық фронты (ОАФ), Огаден ұлттық азаттық фронты, Батыс Сомали азаттық фронты, Оромо халықтық демократиялық ұйымы (ОХДҰ), Амхара ұлттық демократиялық қозғалысы (АҰДҚ) және басқалар Эфиопияның Кеңесімдік үкіметін (ЭКҮ) құрды, ол ұлттық хартаға негіделген 87 мүшеден тұратын Өкілдер кеңесінен құралды және өтпелі конституция ретінде жұмыс істеді. 1991 жылдан бері Эфиопия АҚШ және Батыс Еуропамен қарым-қатынасын жақсартты және Батыс елдерінен және Әлемдік банкіден маңызды экономикалық көмек сұрады. 1992 жылдың маусым айында ОАФ үкіметтен шықты; 1993 жылдың наурызында Оңтүстік Эфиопия халықтарының демократиялық коалициясының мүшелері үкіметтен кетті. Менгисту режиміне қарсы күрестегі одақтасы Эритрея халықтық азаттық фронты (ЭХАФ) Эритреяны бақылауына алып, уақытша үкімет құрды. 1993 жылдың 24 мамырында Эритрея толық тәуелсіздік алды. Президент Мелес Зенауи және ЭКҮ мүшелері көп партиялық демократия құруға қадағалауға міндеттенді. Эфиопияның 547 мүшеден тұратын Конституциялық жиналысының алғашқы сайлауы 1994 жылдың маусым айында өтті. Бұл жиналыс 1994 жылдың желтоқсан айында Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасының Конституциясын қабылдады. 1995 жылдың мамыр және маусым айларында Эфиопияның халық таңдаған алғашқы ұлттық парламенті мен аймақтық заң шығарушы органдарына сайлаулар өтті. Оппозициялық партиялардың көпшілігі бұл сайлауды бойкоттады. Эфиопия халықтық революциялық демократиялық фронты (ЭХРДФ) жеңіске жетті. Халықаралық және үкіметтік емес бақылаушылар оппозициялық партиялар қалаған жағдайда қатыса алатын еді деген қорытындыға келді. 1995 жылдың тамызында Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасының Үкіметі құрылды. Бірінші президент Негасо Гидада болды. Премьер-министр Мелес басқарған ЭХРДФ үкіметі этникалық федерализм саясатын іске қосты, көрінеу аймақтық, этникалық негіздегі билік органдарына маңызды өкілеттіктер берді. Бүгінде Эфиопияда өз кірісін жинап, жұмсауға қабілетті тоғыз жартылай тәуелсіз аймақ бар. 2004 жылы үкімет екі миллионнан астам адамды шығыстағы құрғақ таулы аймақтардан көшіруді бастады, бұл көші-қон азық-түлік тапшылығын азайтады деп күтілді. Биліктегі партия, ЭХРДФ 2000 жылы, содан кейін 2005 жылы көптеген эфиопиялықтардың өліміне әкелген наразылықтар мен тәртіпсіздіктер кезінде сайлау комиссиясы жеңімпаз деп жариялады. Осы наразылықтарға байланысты жүздеген саяси көшбасшылар, олардың кейбіреулері парламенттік лауазымдарға сайланды, тұтқындалды. 2013 жылы биліктегі президент Мулату Тешоме 2018 жылы отставкаға кетті. 2006 жылдың ақпан айына қарай жүздеген саясаткерлер қамауда қалды және наурыз айында сотқа тартылды. Қазіргі уақытта 119 адам сотталуда, оның ішінде журналистер жамандау үшін, оппозициялық партия басшылары мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен. Адам құқықтары жөніндегі ұйымдар кейбір тұтқындардың жағдайына алаңдаушылық білдірді. Алайда 8000 тұтқын босатылды. Сондай-ақ, бұл сот процестерінің баспасөз бостандығына тигізетін әсері туралы да алаңдаушылықтар айтылды. АҚШ Мемлекеттік департаментінің 2009 жылғы адам құқықтары жөніндегі есебінде Эфиопияда жүздеген саяси тұтқындар бар екені көрсетілген. Олардың арасында "Демократия және әділдік үшін біріккен" партиясының жетекшісі Биртукан Мидекса бар. Негізгі бостандықтар, соның ішінде баспасөз бостандығы іс жүзінде шектеледі. 2016 жылдың 5 тамызында ел бойынша наразылық акциялары басталды және келесі күндері полиция ондаған наразылық білдірушілерді атып өлтірді. Наразылық білдірушілер адам құқықтарын бұзуды тоқтатуды, биліктегі партия мүшелері мен жоғары лауазымды шенеуніктердің туыстарының жерді тартып алуын, Аддис-Абебаны Оромия аймағының айналасындағы аймақтарға кеңейтуді көздеген бас жоспарды, оның ішінде Оромо халқының егістік жерлерін (Аддис-Абебаның маңындағы Оромияның арнайы аймақтары), саяси тұтқындарды босатуды, он жылдан астам экономикалық өсімнен алынған байлықты әділ бөлуді және Вулкайт ауданын Амхара аймағына қайтаруды талап етті. Бұл оқиғалар 2015 жылдың қараша және желтоқсан айларында Эфиопияның Оромия аймағында болған наразылықтарда кем дегенде 75 адамның қаза болуына әкелгеннен бергі Сахарадан оңтүстік Африкадағы наразылықтарды басудың ең зорлықты шаралары болды. Көтеріліс күшті болғаннан кейін ТХАФ ЭХРДФ бақылауын жойды, ал премьер-министр Хайлемариам Десален 2018 жылы ЭХРДФ басшысы лауазымынан кетіп қалғанын жариялады. 2018 жылдың сәуір айында ЭХРДФ басшылығы сайлауын ұтып алған Аби Ахмед ЭХРДФ-ты таратып жіберді. Ол оны барлық бұрынғы ЭХРДФ мүшелерін қамтитын, бірақ ТХАФ-ты ерекше алып қойған Гүлдену партиясымен алмастырды. Бұл үкімет пен ТХАФ арасындағы шиеленісті күшейтті, нәтижесінде 2020 жылы басталған Тиграй соғысы болды.

Саяси партиялар мен сайлаулар

2015 жылғы жалпы сайлауда оппозициялық партиялар Халық өкілдері палатасындағы әлі де сақтап қалған жалғыз орыннан айырылды. Эфиопия халықтық революциялық демократиялық фронты және оның одақтастары барлық 547 орынды жеңіп алды. Саяси қысым топтарына Эфиопиядағы бейбітшілік және демократия үшін баламалы күштер кеңесі (CAFPDE) Бейене Петростың және Оңтүстік Эфиопия халықтық демократиялық коалициясы (SEPDC) [Бейене Петрос] кіреді. 2009 жылы құрылған оппозициялық партиялар мен жеке тұлғалардың коалициясы 2010 жылғы жалпы сайлауда 1991 жылдан бері билікте тұрған Мелес Зенави партиясы – ТПЛФ режимін құлату мақсатымен 2009 жылдың 10 қазанында Аддис-Абебада 65 беттік манифест жариялады. Эфиопия демократиялық диалог форумының (амхари тілінде FDD немесе Medrek) сегіз мүше партиясының арасында Оромо Федералистік Конгресі (Оромо Федералистік Демократиялық Қозғалысы және Оромо Халықтық Конгресі ұйымдастырған), Арена Тиграй (үкіметтік партияның бұрынғы мүшелері ұйымдастырған), Демократия және Әділет үшін Бірлік (UDJ, оның басшысы түрмеге қамалған) және Сомали Демократиялық Күштері Коалициясы бар.

2005 жылғы Эфиопиядағы жалпы сайлау

2005 жылғы мамыр айында Эфиопияда үшінші жалпы сайлау өтті, онда сайлаушылардың 90% дауыс берді. Еуропалық Одақтың сайлауды бақылаушылар тобы сайлаудың әділ және еркін сайлаудың халықаралық стандарттарына сай келмейтінін мәлімдесе, басқа топтар басқаша тұжырым жасады. 14 қыркүйекте Африка Одағының баяндамасында «эфиопиялықтардың демократиялық идеалдарға деген шынайы беріктігі» атап көрсетілді; 15 қыркүйекте АҚШ-тың Картер орталығы «15 мамырдағы дауыс беру және санау негізіндегі сайлау округтерінің көпшілігі сенімді және бәсекелестік жағдайды көрсетеді» деген қорытындыға келді. Тіпті 2005 жылғы Еуропалық Одақтың алдын ала мәлімдемесінде «дауыс беру процесі жалпы алғанда жағымды болды. Процесс 64% жағдайда жақсы, ал 24% жағдайда өте жақсы деп бағаланды». Биліктегі партия негізгі оппозициялық партия CUD-тің AEUP тармағының қорқыту әрекеттеріне шағымданды. Барлық айыптаулар Эфиопияның Ұлттық сайлау комиссиясы сайлау бақылаушыларымен бірлесіп тергелді, бұл процесс соңғы нәтижелерді жариялауды кешіктірді. 2005 жылдың маусым айында сайлау нәтижесі әлі де белгісіз болғанда, университет студенттері тобы үкімет тарапынан тыйым салынған наразылықтарға қарамастан, оппозициялық «Бірлік үшін коалиция» партиясының қолдауымен осы келіспеушіліктерге наразылық білдірді. 8 маусымда Адис-Абебадағы тәртіпсіздіктер салдарынан 26 адам қаза тауып, жүздеген наразылық білдірушілер тұтқындалды. 2005 жылдың 5 қыркүйегінде Эфиопияның Ұлттық сайлау комиссиясы сайлаудың соңғы нәтижелерін жариялады, онда биліктегі Эфиопия халықтық революциялық демократиялық майданы үкіметтегі бақылауын сақтап қалғаны расталды, бірақ оппозициялық партиялардың парламенттік орындар үлесі 12-ден 176-ға дейін артқанын көрсетті. «Бірлік және демократия үшін коалиция» Парламент пен қалалық кеңестегі барлық орындарды жеңіп алды. Оппозиция жалпы ереуіл шақырып, жаңа Парламентке бойкот жариялап, сайлау нәтижелерін қабылдамағандықтан көшедегі наразылық қайта жанданды. Полиция күштері тағы да наразылықты тоқтатуға тырысты, бұл жолы Адис-Абебада 42 адам қаза тапты, оның ішінде жеті полицей, ал тағы біреуі қол гранатасының жарылысынан болған жарақаттан кейін қайтыс болды. Мыңдаған адам тұтқындалып, елдегі түрлі қамауға алу орталықтарына жеткізілді. 2006 жылдың ақпан айына дейін алты жүз адам қамауда болып, наурыз айында сотталуы керек болды. 14 қарашада Эфиопия Парламенті 8 маусымдағы және 1-2 қарашадағы оқиғаларды тексеру үшін бейтарап комиссия құру туралы қаулы қабылдады. 2006 жылдың ақпан айында Ұлыбритания Премьер-министрі Блэр ЭЖДМ сайлауда жеңіске жеткенін мойындап, Эфиопияның ішкі мәселелерін шешіп, демократиялық жолмен жүруін қалайтынын айтты. 2010 жылдың мамыр айында Эфиопияда өтетін жалпыұлттық сайлауға жақын қалғанда, кейбір оппозициялық топтар үкімет тарапынан қысым күшейіп жатыр деп айыптап, бойкот жариялауға көшті. Биліктегі партияның «құсау» және «демократиялық емес әрекеттер» туралы наразылықтары көбейгеніне қарамастан, Эфиопияның оппозициялық саяси партияларының ең үлкен альянсы – Демократиялық диалог форумы (FDD) 2009 жылдың қазан айында жоспарланған сайлауға қатысатынын мәлімдеді. Премьер-министр Мелес Зенауидің бұрынғы одақтасы Гебру Асрат партиясының басты мақсаты сайлау алдында «үкіметпен сайлаудың негізгі мәселелері бойынша келіссөздер жүргізу» екенін айтты, бірақ үкімет бұған қарсы екенін мәлімдеді. FDD сайлау алдындағы келіссөздерге 10 негізгі тақырып бойынша қатысуға ниеттенді, олардың ішінде сайлау науқаны үшін БАҚ-қа қол жеткізу, заң үстемдігі, халықаралық бақылаушылардың еркін кіруі, тәуелсіз сайлау комиссиясын құру және оппозиция мүшелеріне қысым көрсетуді тоқтату мәселелері бар.

2010 жылғы Эфиопиядағы жалпы сайлау

2010 жылғы сайлауда ЕҚДР үлкен артықшылықпен жеңіске жетіп, 499 орынды алды, ал одақтас партиялар тағы 35 орынға ие болды. Оппозициялық партиялар бар болғаны екі орынды ғана жеңіп алды. Екі оппозициялық топ та 23 мамырда өткен сайлау кезінде олардың бақылаушыларының сайлау учаскелеріне кіруіне кедергі келтірілгенін, ал кейбір жағдайларда олардың ұрысқанын мәлімдеді. АҚШ және Еуропалық Одақ бұл сайлаудың халықаралық стандарттарға жетпегенін айтып сынға алды. Бұған қоса, ЕҚДР аймақтық сайлауда 1904 кеңес орынының біреуін қоспағанда, барлығын жеңіп алды.

Халықаралық ұйымға қатысу

АӨК, АӨДБ, ЕҚА, ФАО, G 24, G 77, МАГАТЭ, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IFAD, IFC, IFRCS, IGAD, ILO, IMF, IMO, Intelsat, Interpol, IOC, IOM (байқаушы), ISO, ITU, NAM, OAU, OPCW, Біріккен Ұлттар Ұйымы, UNCTAD, ЮНЕСКО, UNHCR, UNIDO, UNU, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WToO. Шей 2010 жылы Эфиопиядағы қауіпсіздік секторын реформалауға донорлардың маңызды ресурстары донорлардың ұлттық мүддесіне байланысты инвестицияланып жатқанын жазды, тіпті елдің басқарушы тобы ССР-дің негізгі принциптеріне идеологиялық тұрғыдан қарсы болса да, сол кезде әділет және қауіпсіздік секторын дамытуға қызығушылық танытпады. The Guardian 2015 жылғы сайлауға дейін "ЭЭДРФ-тың донорлармен қарым-қатынасы оның орнын сақтап қалудың маңызды факторы болып табылады. Эфиопия Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымынан (ЭЫДҰ) жылына 3 миллиардтан астам АҚШ доллары көмек алады. Дегенмен, барлық көрсеткіштер сыртқы қолдау сайлаудың ашықтығына қарамастан, күшті болып қала беретінін көрсетеді. Эфиопия, әсіресе АҚШ, Ұлыбритания және Еуропалық Одақ үшін аймақтағы қауіпсіздік туралы алаңдаушылық тудыратын елдердің маңызды серіктесі болып табылады".

Корольдік және жер аударылған үкімет

Эфиопиялық роялистер тобы Эфиопия Корольдік Кеңесін эмиграциядағы үкімет ретінде қызметін жалғастыруда.