Кіріспе
Еврей музыка жанры. Мизрахи музыкасы (музыка мизрахит, "Шығыс музыкасы / Орталық Азия музыкасы") – Израильде Еуропа, Таяу Шығыс және Солтүстік Африка элементтерін үйлестіретін музыка жанры. Оны көбінесе Мизрахи еврей тегінен шыққан израильдіктер орындайды. Әдетте бұл музыка қазіргі еврей тілінде немесе әдеби еврей тілінде орындалады.
Mizrahi music ( muzika mizrachit , "Eastern music/Oriental music") refers to a music genre in Israel that combines elements from Europe, the Middle East and North Africa; and is mostly performed by Israelis of Mizrahi Jewish descent. It is usually sung in Modern Hebrew, or literary Hebrew.
Өмірбаян
Араб елдерінен көшіп келген мизрахи яһудилері соңғы 50 жыл ішінде араб, түрік және грек музыкасының элементтерін біріктіретін ерекше музыкалық стильді жасады. Бұл жаңа еврей стилімен шатастырылмауы керек, себебі мизрахи стилі спонтандырақ. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген еврей отбасылары 1948 жылы құрылған Израиль мемлекетіне көшті. Музика Мизрахит қозғалысы 1950 жылдары араб елдерінен келген еврейлер көп шоғырланған аудандардағы жергілікті орындаушылармен басталды. Олар тойларда және басқа да шараларда ойнайтын. Олар әндерін еврей тілінде, бірақ араб стилінде, дәстүрлі араб аспаптарында – ауд, канун және дарбукада орындады. 1960 жылдары олар дыбысына акустикалық және электрлі гитара қосып, оның дыбысы көбірек эклектикалық болды. Әншілер әдетте әндерін трельдермен безендіріп, орындау жиі мұрынды немесе тамақтан шығатын дыбыспен ерекшеленді. Дегенмен, интонация көбінесе батысқа тән болды; әншілер араб музыкасына тән ширек тонды шкалаларды қолданбады. 1980 жылдары синтезаторлар мен электронды аспаптар мизрахи музыкасында пайда болды. Бұл дәуірдегі алғашқы мизрахи әртісі – марокколық Джо Амар болды, ол 1950-1960 жылдары бірнеше альбомдар мен әндер шығарды, олар көбінесе марокколық музыканың ықпалымен жанрға үлес қосты. Жас жанрға үлес қосуға көмектескен тағы бір белгілі шетелдік әртіс – Арис Сан болды, ол 1960 және 1970 жылдары Израильде грек музыкасын танымал етуге, дәстүрлі грек әндеріндегі өзінің ерекше рок стилімен көмектесті. Әннің мәтіндері бастапқыда еврей әдебиетінің классикасынан алынған, соның ішінде ортағасырлық еврей ақындарының өлеңдерінен. Кейіннен олар Израиль ақындарының мәтіндерін қосты және түпнұсқа мәтіндерді де жаза бастады. Мысалы, Йизхар Коэн орындаған "Ханале Хитбалбела" ("Ханнале шатасқан") әнін келтіруге болады. Әннің сөзі қазіргі заманғы израильдік ақын және лирик Натан Альтерманға тиесілі, ол дәстүрлі мелодияға жазылған. Әншілер сонымен қатар араб тілінен еврей тіліне аударған балалық шақтағы сүйікті әндерін электронды эффектілермен және жылдам темппен орындады.
1970-ші жылдардан бастап
Алғашқы мейнстрим музыканттар Зохар Аргов пен Авиху Медина болды. Аргов Ришон Ле-Ционда өсті, синагогта өте ерекше Таяу Шығыстың мелизмімен ән шырқады. Оның ең танымал хиті (הפרח בגני) Mizrahi музыка фестивалінде жеңіс алып, жанрдың негізгі ағымына жол ашты. Өзін-өзі өлтіргеннен кейін, ол Израильде қоғамның алдауынан зардап шеккен адамның символына айналды. Оның өмірбаянына арналған " (המלך) " атты пьеса жазылды, онда оның есірткіге тәуелділігі мен заңмен арадағы мәселелері көрсетілді. Бұл пьеса өте танымал болды, ал 1993 жылы оның өмірінен жасалған "Зохар" атты көркем фильмі (biopic) көп мақтауға ие болды. Авиху Медина әнші және композитор болды. Ол Аргов үшін, сондай-ақ Шими Тавори, Даклон және Хаим Моше сияқты басқа да әртістер үшін көптеген танымал хиттер жазды. Сондай-ақ, әйелдер де Mizrahi халықтық музыкасында маңызды рөл атқара бастады. Зехава Бен – сол кездегі танымал әртіс. Оның Марокко және Таяу Шығыспен байланысы болғандықтан, мансабын Умм Күлтхум әнін орындаудан бастады. Тағы бір белгілі әйел әртіс – Маргалит Цанани, ол кейіннен танымал телеарна тұлғасына айналды. Израильдің жерімен шектес аймақтағы Израиль музыкасы, Мизрахи еврей қауымдастықтарында өте танымал болғандықтан, олар Израиль халқының үлкен бөлігін құрады, ол жергілікті радиостанцияларда үнемі ойнатылды. Алайда, ұлттық үкімет Mizrahi музыкасын ойнатуды шектеді, себебі ол "нағыз израильдік" деп есептелмеді. Әлеуметтік зерттеуші Сами Шалом Четрит: "Білім беру және мәдени орталықтар шығыс иммигранттарының екінші буынын осы музыкадан ажырату үшін мектептерде және БАҚ-та қарқынды әлеуметтендіру арқылы барлық күшін салды", – деп жазды. Muzika Mizrahit-тің Израильдің негізгі ағымына енуі Авиху Медина сияқты Mizrahi композиторлары мен продюсерлерінің қысымы, стильдің айқын танымалдылығы және Muzika Mizrahit элементтерін Израильдің танымал әртістерінің біртіндеп қабылдауының нәтижесінде болды. Израильдің ең танымал жұлдыздарының бірі Ярдана Арази 1989 жылы "Димион Мизрахи" (Шығыс қиялы) атты жазба жасады, онда түпнұсқа материалдар мен кейбір классикалық израильдік әндер кірді. Muzika Mizrahit-тің 1990-шы жылдардағы қабылдануы Сефард және Мизрахи тегіндес израильдіктердің әлеуметтік және мәдени қабылдануға қол жеткізу үшін күресіне ұқсас. "Бүгін Muzika Mizrahit рок музыкасынан айырмашылықты жоя бастады, және көптеген әртістер негізгі ағымға бет бұрып жатыр. Бұл негізгі мәдениетке көшу мәдени ассимиляцияны қамтиды", – деп жазады әдебиет зерттеушісі және сыншы Мати Шмуэлов. Қазіргі кезде Philips компаниясының кассеталық магнитофонды ойлап табуы және Тель-Авив теміржол вокзалындағы кассеталарды таратудың коммерциялық желісі Жерорта теңізінің Израиль музыкасының танымалдылығына үлкен әсер еткені бұрыннан мәлім. Кассеталар Мизрахи халқына өздерінің музыкасын өз қауымдастықтарында жасауға және таратуға мүмкіндік берді. Олар музыкалық интеграцияны да арттырды. Бір үйдің ішінде Умм Култум мен жаңадан шығып келе жатқан әншінің әндерін тыңдауға болар еді. Касетталар 1970-ші жылдары Жерорта теңізінің Израиль музыкасының өсуіне ықпал еткен маңызды фактор болды. Алғашында үйлену тойлары, туған күндер және бар-митвалар сияқты қоғамдық мерекелерде сүйікті болғаннан кейін, бір үйлену тойының жазбасы Мизрахи ма'абаротында ("көшпенді лагерде") ізделіс тауарға айналды. Осы кассеталар этномузыколог Эми Хоровицке осы гүлденген жаңа музыка стилін зерттеуді бастауға себеп болды. Кассеталар Мизрахи әртістеріне "кассета әншілері" (זמרי קסטה) деген жаңа лақап ат беруге де мүмкіндік берді. Реувенидің достары мен көршілері кассеталарды сатып алуға ұсыныс жасағанда, ол өзінің қолында үлкен мүмкіндік бар екенін түсінді. Кейіннен ол ағасымен бірге Израильдегі ірі Мизрахи кассеталық компанияларының бірі – The Brothers Revueni-ді құрды, олар Зохар Аргов, Хаим Моше, Маргалит Цанани және басқалар сияқты көптеген табысты әртістермен келісім шарттарына қол қойды.
Бірлескен жанрлар
Уақыт өте келе, Мизрахи музыкасы басқа жанрлармен қосылып, жаңа үлгілер пайда болды, олардың ішінде шығыс рок, хип-хоп және поп музыкасы бар.
Тас және металл
Rock Mizrahi ("шығыс рок") – Израильдің әртүрлі музыкалық стильдерін қамтитын кең термин. Ол рок музыкасын орта шығыс аспаптарымен, композицияларымен және ән салу тәсілдерімен үйлестіру арқылы анықталады. Орта Шығыс шкалалары мен ырғақтары батыс стандарттарынан өзгеше болғандықтан, оны прогрессивті рокпен салыстыруға болады. Мысалдарға Orphaned Land, Knesiyat Hasekhel, Algeir және жетекші әншілер Aviv Guedj, Yosi Sassi және Dudu Tassa жатады. Тағы бір маңызды мысал – Рами Фортис пен Берри Сахарофтан құралған Fortisakharof шығармашылық дуэті. Фортис пен Сахаровтың екеуінің де Mizrachi (түрік және ирак) тегі бар. Олардың музыкасындағы шығыс элементтері кейде өте нәзік, ал кейде айқын байқалады. Бұл дуэт 1989 жылы Minimal Compact постпанк тобының тарауынан кейін құрылды. Екі топтың да музыкасында Таяу Шығыс тақырыптары жиі кездеседі, соның ішінде дебюттік LP Foreign Affair альбомынан "Sandanya" әні араб тілінің диалектісінде орындалған. Mizrahi және металл музыкасының қосылуы oriental metal деп аталады. Роктың басқа жанрлары шығыс ықпалын сирек бөліп көрсетеді.
Аға
1990 жылдардың ортасына қарай Mizrahi Pop лейблдері Мизрахи қауымдастығында кассеталар таратқан жасырын операциялардан әлдеқайда ресми және стандартталған музыка индустриясына айнала бастады. Сол кездегі музыканттар мен продюсерлер рок, техно, электрондық би музыкасы, европоп және R&B элементтерін жиі қолдана бастады, бірақ грек, түрік және араб мәдениетіне қатысты түбірлерін сақтап қалды. Офра Хаза және Ethnix сияқты бұрынғы мысалдармен қатар, кейіннен Зехава Бен, Эяль Голан, Сарит Хадад және басқалар жанрды жаңартты және оны одан да көп көрермендерге жеткізді. Осы кезеңдегі кейбір әндер көрші елдерде, соның ішінде Грекия мен араб елдерінде танымал болды. Mizrahi Pop сол кездегі Израильдің бағытты поп-мәдениеті тарапынан сықаққа түсіріліп, көбінесе назардан тыс қалды. Демографиялық көрсеткіштер бойынша олардың танымал болуы шамалас болғанымен, көптеген радиостанциялар американдық және еуропалық поп пен рокқа басымдық беріп, Mizrahi Pop-ты ойнаудан бас тартты. Mizrahi Pop пен бағытты музыка арасындағы айырмашылық анық болды. Көптеген Mizrahi Pop хит-синглдары әлі де төмен бюджетпен жасалғандықтан, бағытты сыншылар мен БАҚ жанрды елемеді, Mizrahi Pop-та көркемдік тереңдік жетіспейді деген сылтаумен. Әндердің көпшілігі махаббат туралы, грек/Жерорта теңізі әндерінің аудармалары немесе еврей тақырыбындағы әндер болды, және әндер жазу белгілі бір үлгіге сәйкес келді. Сондықтан, басқа жаһандық «контрмәдениеттен бағытты мәдениетке айналған» қозғалыстармен салыстырулар орынсыз, себебі хип-хоп және регги музыкасы өте инновациялық, сондай-ақ саяси және наразылыққа бағытталған. Дегенмен, көптеген Mizrahi Pop әндерінде бірінші көзқараста қарағанда көбірек мазмұн бар екендігі жиі мойындалады, сондықтан олардың кейбіреулері өз уақытынан озық болғандықтан дұрыс түсініксіздікке ұшыраған болуы мүмкін. Израиль поп-музыкасында екі қозғалыстың өзара әсерлесуінің көптеген мысалдары 1985 жылға дейін болды, кейбір танымал ашкенази әншілер Mizrahi дыбысына қызығушылық танытты. 2000-2010 жылдары Mizrahi Pop Израильдегі ең танымал поп-музыка түріне айналды. 2019 жылы әнші Омер Адам Хаяркон саябағында 50 000 билет сатты, бұл 2013 жылы сол жерде Kaveret тобының 51 000 билет сату рекордын бұзу үшін 1000 билеттен кем болды.