Кіріспе
Life in the Undergrowth - Дэвид Аттенбороу жазған және ұсынған BBC табиғат деректі фильмдер сериясы, алғаш рет Ұлыбританияда 2005 жылдың 23 қарашасында көрсетілді. Омыртқасыздардың эволюциясы мен мінез-құлқына арналған зерттеу жұмысы, бұл Аттенбороның "Жер бетіндегі өмір" атты ірі трилогиясынан кейінгі бесінші мамандандырылған зерттеуі. Әрбір 50 минуттық бөлімде жаңашыл фотосурет техникасын пайдалана отырып, жандардың бір тобына (немесе бір қырына) тоқталып өтеді. Сериал Animal Planet телеарнасымен бірлесіп түсірілді. Атқарушы продюсер - Майк Гунтон, сериал продюсері - Майк Солсбери, ал музыкасын Бен Солсбери мен Дэвид Пур жазды. Бас ғылыми консультанты - доктор Джордж МакГэвин.
Өмірбаян
Бұрын омыртқасыздарды түсіру қиын болғандықтан, кино түсірушілер оларды көптеген жылдар бойы елемеді, бірақ линзалар мен камера технологиясының жетістіктері фильм жасаушыларға оларды өз деңгейінде түсіруге мүмкіндік берді. Серияда Еуропаның кең таралған омыртқасыздары, мысалы, қасқыр жәндігі мен үй шыбығы, сондай-ақ Австралияның қызыл жәндігі және Амазонканың улы жүз аяқтылары сияқты экзотикалық түрлер де бар. Бұл жануарлар алғаш рет теледидар үшін осындай егжей-тегжейлі түсірілді (кейбір түсірілімдер жоғары сапада жасалды), бұл ғалымдармен қатар, қарапайым көрермендерге де белгілі бір түрлердің мінез-құлқын жаңаша түсінуге мүмкіндік берді. Сериалдың түсірілімі шамамен екі жылға созылды, осы уақыт ішінде түсірілімдер әлемнің түкпір-түкпірінде – Амазонканың тропикалық ормандарынан бастап Коста-Рика, Австралия, Малайзия, Венгрия, Швейцария және тіпті Ұлыбританияда өтті. Сериалда қарастырылған түрлерді жақсырақ түсіну үшін, түсіру тобы омыртқасыздар туралы білімімен танымал сарапшылармен кеңесті. Көптеген жағдайларда олардың көмегі бағалы болды, әсіресе қауіпті түрлерге немесе қоғамдық өмірге кездескенде. Кейде мамандар өздерінің соңғы жаңалықтарымен бөлісті, бұл фильм жасаушыларға омыртқасыздардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын, сондай-ақ барлық жануарларға тән процестерді – жұптасу ритуалдарын және азық табуды егжей-тегжейлі көрсетуге мүмкіндік берді. Көптеген жануарлардың өзара әрекеттері алғаш рет түсірілді және олардың маңыздылығын арттыру үшін өте жоғары үлкейтумен жазылды, бұл ғалымдарға бұрын көзге көрінбейтін сұрақтарға жауап беруге мүмкіндік берді. Әдеттегідей, уақыт пен қаржы шектеулері маңызды рөл атқарды. Түсірілім кестесі Солтүстік Америкадағы цикадалардың пайда болуы немесе Венгрияда майшаның жаппай көтерілуі сияқты маңызды оқиғалардың күтілетін мерзіміне сәйкес келуі керек еді. Табиғат туралы деректі фильмді дайындау кезінде болжауға болмайтын жағдайларға байланысты жоспарланғандай болмаған жағдайлар да болды. Бірнеше жылға созылған түсірілімдерге қарамастан, уақыт шектеулері кейбір көріністердің түсірілмеуіне, ал кейбіреулері мүлдем іске аспауына себеп болды. Мысалы, Венгрияда майшаның жаппай көтерілуі Дэвид Аттенбороудың келесі күні Швейцарияда ағаш құмырсқаларының жұптасуын түсіруге баруы керек болғандықтан, түсірілімнің соңғы күніне дейін болған жоқ. Сарапшылардың кеңесіне сүйене отырып, топ жыл сайынғы көтерілу кезінде түсіруге келді, бірақ осы жылы жауған көп жаңбыр оқиғаны кейінге жылдырды. Ақыры, соңғы күні ауа райы қолайлы болды және майшалар көтерілді – соңғы жылдардағы ең әсерлі көріністердің бірі. Мұндай құбылыстар температура мен ылғал сияқты қоршаған орта факторларына байланысты болғандықтан, олардың қашан болатынын болжау өте қиын болды. Сондықтан өндірушілер сарапшылардың болжамдарына сүйенуге мәжбүр болды, бірақ олар да әрқашан дұрыс болмады. Майшаның пайда болуы түсірілсе де, Аризонадағы бір түрлі көбелектің пайда болуы сияқты басқаларына үлкерілмеді (камера тобы екі рет, әр ретінде екі аптадан аймақта кемпинг жасағанға қарамастан). Кейде нысандар өте кішкентай болғандықтан, оларды табиғатта түсіру мүмкін емес еді. Студияда толыққанды орта құру олардың іс-әрекеттерін оңай бақылауға мүмкіндік берді, камераға күні бойы түсіруге мүмкіндік берді. Бұл әдіс, мысалы, қасқыр жәндігі үшін қолданылды, нәтижесінде 200 сағаттан астам фильм түсірілді, оның ішінде оның жұптасу ритуалы да бар. Ересек жәндіктің денесінің ұзындығы 1 см-ден аспаса да, жаңа туған жәндіктер де анасының арқасына көтерілгенде жақыннан түсірілді. Түсірілімдер кезінде қауіпті орталарға да баруға тура келді. Үлкен жүз аяқтыны түсіру үшін топ қараңғы үңгірге түсуге мәжбүр болды, оның едені гуано, қоңыздар мен тарақандармен жабылған еді.
Эпизодтар
Бір көз басқа әлемнен, иіс іздеуші, алдағы жолды зерттейді. Шағалайды осылай көру сирек, себебі бізде қазір ғана осы кішкентай әлемді зерттеуге қажетті кішкентай линзалар мен электрондық камералар пайда болды. Бірақ олардың тұрғындарымен бетпе-бет кездескенде, олардың мінез-құлқы бізге, өз мөлшеріміздегі жануарлардың мінез-құлқынан гөрі де маңызды екенін жақсы түсінеміз. Егер біз және қалған омыртқалы жануарлар бір түндік жоғалып кетсек, әлем қалғаны жақсы жағдайға келер еді. Бірақ [омыртқасыздар] жойылып кетсе, жер экожүйелері құлдырап түсер еді. Топырақ құнарлылығын жояды. Көптеген өсімдіктер тозаңдана алмайды. Көптеген жануарлар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер тамақтана алмайды. Ал егістіктеріміз бен жайылымдарымыз тыңайғыш пен өліктерге толып кетер еді. Осы кішкентай жандар біздің қадамымызда, құрлықта қайда болсақ та, бірақ көбінесе назардан тыс қалады. Оларды есімізде сақтағанымыз абзал. | Дэвид Аттенбороның қорытынды сөзі.
"If we and the rest of the backboned animals were to disappear overnight, the rest of the world would get on pretty well. But if [the invertebrates] were to disappear, the land's ecosystems would collapse. The soil would lose its fertility. Many of the plants would no longer be pollinated. Lots of animals, amphibians, reptiles, birds, mammals would have nothing to eat. And our fields and pastures would be covered with dung and carrion. These small creatures are within a few inches of our feet, wherever we go on land – but often, they're disregarded. We would do very well to remember them. "| David Attenborough, in closing
DVD және кітап
Серия Ұлыбританияда 2-ші және 4-ші аймақтарда 2 дискілік DVD-де (BBCDVD1737, 2005 жылдың 5 желтоқсанында шығарылды) және "The Life Collection" жинағының бір бөлігі ретінде қолжетімді. Оның қосымша мүмкіндіктері сериал продюсері Майк Солсберимен жасалған сұхбат және түпнұсқа музыкалық қосымшаны қамтиды. Дэвид Аттенбороудың "Жер астындағы өмір" атты 320 беттік кітабы 2005 жылдың 10 қазанында BBC Books баспасынан жарық көрді.
Көрмеге арналған нұсқаулық
2008 жылы BBC онлайн режимінде, көрермендерге белгілі бір ғылыми немесе географиялық сабақтың қызықты фрагментін табуға көмектесу үшін арнайы жасалған «Жер астындағы өмір» атты көрермендер нұсқаулығын жариялады. Тақырыбы Ішкі тақырыбы Түр Эпизодтың сипаттамасы Бейімделу Тамақтану стратегиясы Көбелек, құйрық көбелек 2 Ауаға қалықтап ұшу Әртүрлі көбелектердің ағаш шырынымен және нектармен қоректенуі, соның ішінде құйрық көбелек. Мінез-құлқы Жасыру Таяқша жәндік 4 Тығыз қарым-қатынастар Жасыру арқылы құрғақ жапыраққа ұқсайтын таяқша жәндіктің ерекшелігі. Мінез-құлқы Әлеуметтік топтар Ара, былдырық 5 Суперқоғамдар Аралар мен былдырықтардың колониялық өсіп-өнуі және суперқоғамды ұйымдастыруы. Коммуникация Феромондар Alcon көбелегі 4 Тығыз қарым-қатынастар Alcon көбелектерінің құмырсқалардың ұясына жасырыну үшін феромондарды пайдаланып, құмырсқа тәрізді болуы. Бәсеке Жануарлар Тұқымдық құмырсқа, Ұзынаяқты құмырсқа 5 Суперқоғамдар Тұқымдық құмырсқа мен Ұзынаяқты құмырсқа арасындағы тұқымдар үшін бәсеке. Ынтымақтастық Армиялық құмырсқа 5 Суперқоғамдар Бір миллионнан астам армиялық құмырсқалардың аң аулау және ұя салуда ынтымақтастығы. Декомпозиторлар Декомпозиторлар Жер құрттары, Гиппстлендтің алып жер құрттары 1 Құрлыққа басып кіру Жер құрттарының және оның топырақ үшін маңыздылығы, сондай-ақ алты футтық алып Гиппстленд жер құрты. Эволюция Омыртқасыздар 1 Құрлыққа басып кіру Құрлықтағы омыртқасыздардың эволюциясы, олардың судан тыс жерде өмір сүруге бейімделуі және жасыл өсімдіктермен байланысы. Орталықтар Шөлдер Скорпион 1 Құрлыққа басып кіру Типикалық шөлдік пейзаж және скорпиондардың осы құрғақ, қатал ортада қалай өмір сүре алатынының түсіндірілуі. Орталықтар Көлдер Суға секіретін қоңыз, жұлдызды былдырық, су құйрығы 4 Тығыз қарым-қатынастар Суға секіретін қоңыздар, жұлдызды былдырықтар және су құйрықтары сияқты әртүрлі көл жаратылыстарын көрсетеді. Орталықтар Бақшалар Афида, құмырсқа, қанатты қоңыз 4 Тығыз қарым-қатынастар Бақшашылар, афидалар, құмырсқалар және қанатты қоңыздар арасындағы достық және жау қарым-қатынастар. Локомоция Ұшу Dragonfly 2 Ауаға қалықтап ұшу Құсбақаның ұшу механизмін түсіндіреді, олардың таңғажайып жылдамдығы мен маневрлеу қабілетін көрсетеді. Локомоция Ұшу Құс, 2-ұш Құс пен құстардың ұшу механизмі және қанат конструкциясы. Ауадағы тамаша басқару еркек құстарды ұрғашылар үшін тартымды етеді. Паразиттер Паразиттер Қалқан, кәбіз ақ көбелек 2 Ауаға қалықтап ұшу Қалқандардың кәбіз ақ көбелек кеміргіштерін паразиттік етуі. Паразиттер Паразиттер Бүлдір қоңыз, қазғыш ара 4 Тығыз қарым-қатынастар Бүлдір қоңыздардың личинкаларының қазғыш ара ұяларын паразиттеу үшін алдауы. Паразиттер Паразиттер Бот-жауындар 4 Тығыз қарым-қатынастар Бот-жауындардың тіршілік циклы, оның ішінде үй және сиырдағы паразиттер. Жыртқыштар Омыртқасыздар Бархат құрт, алып жүзқаяқ 1 Құрлыққа басып кіру Ең қатыгез омыртқасыздар аңшылары: желім жіптерін атып, олжасын ұстап алатын бархат құрт және үңгірлерде жарғақ аң аулайтын алып жүзқаяқ. Жыртқыштар Омыртқасыздар Жарқыраған құрт, майқұрт 3 Жібек тоқушылар Жаңа Зеландия үңгірінде майқұрттарды ұстап жатқан жарқыраған құрттардың көркем көрінісі. Жыртқыштар Омыртқасыздар Бола жәндіктері 3 Жібек тоқушылар Бола жәндіктері көбелектерді аулауға тұншықты феромонды пайдаланады. Жыртқыштар Омыртқасыздар Ақ краб жәндіктері, қастандық құрттар 4 Тығыз қарым-қатынастар Ақ краб жәндіктері мен қастандық құрттар жемін тырнақтарына тарту үшін феромондарды қолданады. Көбею Жұптасу Springtail 1 Құрлыққа басып кіру Кішкентай springtail-дердің бас соққыларымен жұптасу биі. Көбею Мохаве құм шаяны 1 Құрлыққа басып кіру Мохаве құм шаянының қауіпті жұптасу рәсімі. Көбею Гермафродиттер Леопард шымшық 1 Құрлыққа басып кіру Еркек және әйел мүшелері бар леопард шымшықтарының ерекше жұптасу мінез-құлқы. Көбею Ата-аналық қамқорлық Қағаз былдырық 5 Суперқоғамдар Қағаз былдырықтардың колониялық ұялар қалай салып, ата-аналық міндеттерді қалай бөлісетінін көрсетеді, бұл оларға көп жастарды өсіруге мүмкіндік береді. Көбею Омыртқасыздар Қасқыр жәндік 3 Жібек тоқушылар Қасқыр жәндіктерінде жұптасу, жұмыртқа салу және ата-анасының қамқорлығы. Көбею Омыртқасыздар Кабақ ақ көбелек 2 Кабақ ақ көбелектің өмірлік циклы. Көбею Омыртқасыздар Қағаз былдырық, шошқа 5 Суперқоғамдар Қағаз былдырықтар мен шошқалардың колониялық көбею стратегиялары. Паналар Термит 5 Суперқоғамдар Термиттердің қорғаныш құрылғыларымен жабдықталған алып үйінді құрастыруы. Симбиоз Өсімдіктер мен жәндіктер Duroia ағашы 4 Тығыз қарым-қатынастар Құмырсқалардың Duroia ағашына ұя салу орыны үшін тәуелділігі және оның орнына ағашты өсімдіктердің зиянкестерінен және бәсекелес өсімдіктерден қорғауы. Симбиоз Өсімдіктер мен жәндіктер Құмырсқа, афида 4 Тығыз қарым-қатынастар Құмырсқалардың афидаларды қанатты қоңыздардан қорғауы және оларға қантты нектармен қуат беруі. Балалардың сүйіктілері Кішкентай жаратылыстар 1 Құрлыққа басып кіру Кішкентай жаратылыстардың өте жақыннан түсірілген монтажы. Балалардың сүйіктілері Кішкентай жаратылыстар Шырыш 1 Құрлыққа басып кіру Қараңғы, ылғалды жағдайда гүлдеп өсетін шырыш. Балалардың сүйіктілері Кішкентай жаратылыстар Өрмекші 3 Жібек тоқушылар Өрмекшінің шеберлікпен торын құратындығы. Оқуға үйрену Командалық жұмыс Ара 5 Суперқоғамдар Аралардың отарларын табысты етуге көмектесу үшін бірлесіп жұмыс істеуі. Оқуға үйрену Командалық жұмыс Армиялық құмырсқа 5 Суперқоғамдар Бір миллионнан астам армиялық құмырсқалардың жаңа ұя салу орынын құру үшін бірлесіп жұмыс істеуі.