Кіріспе

1910–1926 жылдар аралығында Оңтүстік-Батыс Еуропадағы республика. Бірінші Португалия Республикасы (Primeira República Portuguesa; ресми түрде: República Portuguesa, Португалия Республикасы) – Португалия тарихындағы конституциялық монархия кезеңінің 5 қазан 1910 жылғы революциямен аяқталуы мен 28 мамыр 1926 жылғы мемлекеттік төңкеріс арасындағы күрделі 16 жылдық кезеңді қамтиды. Бұл төңкеріс нәтижесінде «Ditaдура Nacional» (ұлттық диктатура) деп аталатын әскери диктатура орнатылды, одан кейін Антониу де Оливейра Салазардың корпоративтік «Estado Novo» (жаңа мемлекет) режимі құрылды. Бірінші Республиканың он алты жылында сегіз президент және 45 министрлік болды. Бұл кезең Португалия Корольдігі мен «Estado Novo» арасындағы ауысу кезеңі болды, бірізді басқару кезеңі емес.

Республиканың алғашқы жылдары

1910 жылы 5 қазанда король Мануэль II-ді құлатып жіберген республикалық көтерілістен кейін 1911 жылы республикалық конституция бекітілді, бұл президенттің өкілеттігі шектеулі парламенттік режимді және екі палаталы жүйені орнатып, енгізді. Республика португал қоғамында маңызды жіктер тудырды, әсіресе монархиялық көзқарасты ауыл тұрғындары, кәсіподақтар мен католик шіркеуі арасында. Республикалық партияның өзі де екіге бөлінді. Ең консервативті бөлігі Эволюционисттік партия мен Республикалық одақ партиясын құру үшін жекеленді. Осы бөліністерге қарамастан, Афонсу Коста басқарған Португалия Республикалық партиясы (республика жарияланғанға дейін бұрынғы Португалия Республикалық партиясынан өзгеше, осы бөліністен кейін Демократиялық партия деп аталды) Республиканың басты саяси күші болып қала берді. Оппозициялық күштер билікке жақындау үшін зорлық-зомбылықты пайдалана бастады, себебі нағыз демократиялық саяси және парламенттік дәстүр болған жоқ, ал барлық саяси топтар Браганса үйінің тұрақсыздығын аяқтау үшін радикалды өзгерістерге ұмтылып жатты. Демократиялық партия (ресми түрде Португалия Республикалық партиясы) Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Испанияның басып кіруі және колониялардың шетелдік оккупациясы қаупін жою, сондай-ақ ішкі жағынан режим және партия төңірегінде ұлттық келісім құру үшін бірегей мүмкіндік деп қарады. Алайда, бұл ішкі мақсаттарға қол жеткізілмеді, өйткені 1917 жылы жарияланған соғысқа қатысу ұлттық келісімге ие болған жоқ және халықты жұмылдыру мүмкін болмады, тіпті Португалия Францияға шамамен 12 000 сарбаздық контингент жібергенде және Германияның отарлаушы әскерлері Португалияның Мозамбик колониясына шабуыл жасағанда соғысқа қатысуға наразылық болды. Керісінше, Португалияның қаржылық қиындықтары соғысқа лайықты контингент жинауға кедергі келтірді, ал қарулы күштер еуропалық масштабтағы шайқасқа дайын болған жоқ, сондықтан Португалияның соғысқа қатысуына қатысты ішкі сын идеологиялық айырмашылықтарды күшейтті. Португалияның соғысқа қатысуына келісімнің болмауы екі диктатураның пайда болуына жағдай жасады, оларды Пиммента де Кастро (қаңтар – мамыр 1915 ж.) және Сидониу Паис (1917–1918 ж.) басқарды, олар «Президент-король» деп аталды. Сидонизм, сондай-ақ дезэмбризм (испанша Diciembrism) деп те аталады, жаңғырудың белгілі бір элементтерін қамтыды, бірақ бұл режим 1920 және 1930 жылдардағы тоталитарлық және фашистік диктатуралар қолданған кейбір саяси шешімдерді уағыздады. Сидониу Паис дәстүрлі құндылықтарды, әсіресе Отанды қайта жаңғыртуға тырысты және харизматикалық басшылықпен басқаруға ұмтылды. Парламенттегі ұлттық өкілдіктің қолданыстағы моделін өзгертуге, дәстүрлі партияларды таратуға тырысты (бұл Отан ішіндегі жіктерді күшейтеді), корпоративтік сенат құру және «Ұлттық Республикалық партия» сияқты жалғыз партия құру арқылы, сондай-ақ оның басшысына өкілеттік беру арқылы. Мемлекет кәсіподақтар мен еңбек қозғалыстарын қуғындап, экономикалық саясатты белсенді түрде жүзеге асырды. Сидониу Паис сонымен қатар қоғамдық тәртіпті қалпына келтіруге тырысты, республиканы монархистер мен католиктер үшін қабылданатын модельге айналдырды, олар әлі де саяси күшке ие болды. Сидониу Паистің 1918 жылдың 14 желтоқсанындағы қазасынан кейін туған билік вакуумы елде қысқа мерзімді азаматтық соғысқа әкелді. Солтүстік Португалияда монархияны қалпына келтіру 1919 жылдың 9 қаңтарында жарияланды, ал төрт күннен кейін Лиссабонда монархиялық көтеріліс болды. Жозе Рельвас басқарған республикалық коалиция режиміне адал әскери қызметкерлер мен қарулы азаматтарды пайдалана отырып, көтерілістерді басып тастады. Монархистермен бірнеше қақтығыстан кейін, олар 1919 жылдың 13 ақпанында Портода толығымен жеңіліске ұшырады. Бұл әскери жеңіс Португалия Республикалық партиясына үкіметке оралуға және сол жылы өткен сайлауда абсолютті көпшілік дауыспен жеңіске ие болуға мүмкіндік берді.

Тұрақтылықты іздеу

Осы республикалық қайта құру кезеңінде режимді нығайтуға бағытталған реформаларға тырысылды. 1918 жылдың тамызында консервативті президент – Антонио Жозе де Алмейда (оның Эволюционист партиясы соғыс кезінде Португалия Республика партиясымен бірігіп, «Қасиетті одақ» құрды) сайланды және оның үкіметіне парламентті тарату құқығы берілді. Сидонио Паис қайта жаңғыртқан Әулие Тақтың қарым-қатынастары сақталды. Президент өзінің жаңа құқығын 1921 жылғы мамырдағы үкіметтік дағдарысты шешу үшін пайдаланды, келесі сайлауға дайындық үшін Либералдық партияны (Эволюционистер мен Юнионистердің соғыстан кейінгі бірігуінің нәтижесі) тағайындады. Португалия Республика партиясы тағы да абсолютті көпшілікпен жеңіске жетті, бірақ бұл жағдайға наразылық тоқталмады. Саяси жемқорлыққа қатысты көптеген айыптаулар болды және оппозицияның шабуылдары күшейді. Сонымен қатар, барлық саяси партиялар, әсіресе биліктегі партиялар, ішкі кикіреулерге ұшырады. Партиялық жүйе сенімсіздікке ұшырады, себебі сайлау арқылы құрылған Португалия Республика партиясының үкіметі тұрақты болған жоқ. Президенттердің Португалия Республика партиясымен келіспейтін бір партиялық үкіметтерге қарсылығы және баршаның билікті монополиялауға ұмтылуы ел үкіметінде тұрақтылықтың болмауына себеп болды. Бірнеше түрлі формулалар қолданылды, оның ішінде бір партиялық үкіметтер, коалициялар және президенттік басқару, бірақ олардың ешқайсысы нәтиже бермеді, сондықтан оппозиция күш қолдануды «бірден-бір жол» деп санады, егер олар жемістің пайдасын көргісі келсе.

Дін

Бірінші республика діни қызметкерлерге қатысты өте теріс көзқарасқа ие болды. Тарихшы Стэнли Пейн атап көрсеткендей, "Республикалықтардың көпшілігі католицизмді жекеше орта таптың радикализмінің бірінші жауы деп санады және Португалиядағы ықпал ету ошағы ретінде оны толығымен жою қажет деп есептеді". Әділет министрі Афонсу Коста басшылығымен революция бірден католик шіркеуін бағытқа алды; уақытша үкімет, экономикалық жағдайдың нашарлығына қарамастан, барлық күшін дінге қарсы саясатқа жұмсады. 8 қазан күні Португалиядағы діни ордендер қуылды және олардың мүлігі тәркіленді. 10 қазан күні – Республика жарияланғанына бес күн өткен соң – жаңа үкімет барлық монастырларды, шіркеулерді және діни ордендерді тарату туралы декрет шығарды. Діни мекемелерде тұратын барлық адамдар қуылды және олардың мүлігі тәркіленді. Езуиттер португалдық азаматтығынан бас тартуға мәжбүр болды. Антикатолик заңдар мен декреттер тікелей бірінен соң бірі шығарылды. 3 қарашада ажырасуды заңдастыру туралы заң қабылданды, одан кейін некеден тыс туған балалардың заңдылығын мойындау, кремациялауға рұқсат беру, зираттарды секулярландыру, мектептердегі діни білім беруді тоқтату және сотан киюге тыйым салу туралы заңдар қабылданды. Бұған қоса, ғибадат уақытын хабарлайтын шіркеу қоңырауларын соғуға белгілі бір шектеулер қойылды және діни мерекелерді өткізуге тыйым салынды. Үкімет семинариялардың жұмысына да араласып, профессорларды тағайындау және оқу жоспарларын бекіту құқығын өзінде сақтады. Афонсу Костаның авторлық құқығындағы осы заңдар сериясы 1911 жылғы 20 сәуірде қабылданған Шіркеу мен Мемлекеттің бөлінуі туралы заңмен аяқталды. Республикашылдар дінге қарсы болды және француз революциясы, 1917 жылғы Мексика Конституциясы және 1931 жылғы Испания Конституциясы сияқты шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі мәселесіне "жауымдастық" көзқарас танытты. 1911 жылғы 24 мамырда Папа Пий X Iamdudum атты энцикликасын жариялады, онда жаңа республиканың діни азаматтық құқықтарын шектеуі және "Португалияда шіркеуді қысымға салу үшін жасалған теріс әрекеттер мен қылмыстардың сенімсіз сериясы" үшін антиклерикализмді айыптады. Республика 1912 жылы Чавеске жасалған роялистердің шабуылына тойтарыс берді.

Республиканың құлдырауы

1920 жылдардың ортасында ұлттық және халықаралық саяси жағдай авторитарлық шешімнің қалыптасуына жағдай жасады, осы арқылы күшейтілген үкімет қоғамдық тәртіпті орнатып, саяси ахуалды жақсарта алатын болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде саяси ықпалы артып, басшылары Португалия Республикалық партиясы оларды соғысқа жібергенін естен шығармаған қарулы күштер консервативті күштерге жақындады, реакциялық әскерилерді елдегі хаосқа қарсы тәртіптің «соңғы бекінісі» деп санады. Консервативті саясатшылар мен әскери шенеуніктер арасында байланыс орнады, олар ахуалға өздерінің саяси және корпоративтік талаптарын қосты. Соңында, 1926 жылдың 28 мамырында Португалияда 1926 жылғы төңкеріс болды – қарулы күштер жасаған, дерлік барлық саяси партиялар қолдаған төңкеріс. Бұл партиялар тұрақты үкімет құру жоспарларынан бас тартып, осы міндетті әскерге жүктеді. 1917 жылғы Сидонио Паистің төңкерісінде болғандай, Лиссабон халқы Республиканы қорғауға тырыспады, тіпті солшыл партиялар мен олардың кәсіби одақтары да төңкеріске қарсылық көрсетуден бас тартты, нәтижесінде билік әскердің қолына өтті. Осыдан бастап әскери диктатура орнады, ол Республиканың формальды құрылымын сақтап тұрды, бірақ авторитаризмі 1932 жылы «Estado Novo» деп аталған автократиялық режимге ақырындап әкелді. «Estado Novo» 1974 жылға дейін үзіліссіз билікте болды, содан кейін «Гвоздика революциясы» оны құлатып, Португалияның үшінші Республикасы құрылды және елде демократия орнатылды.

Мемлекет және үкімет басшылары

Португалияның бірінші республикасы Португалия тарихындағы тұрақсыз кезең болды. 16 жыл ішінде (1910–1926) Португалия 8 Республика Президентін, 1 Уақытша үкіметті, 45 Премьер-министрді және 1 Конституциялық кеңесті бастан өткерді: