Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Максим Зализняк (Максим Зализняк) (1740 жылдардың басында Чигирин қаласының жанындағы Медведивкада туған, қайтыс болған күні мен орны белгісіз, 1768 жылдан кейін) – украин қазағы және Кольевщина көтерілісінің жетекшісі.
Ukrainian Cossack and leader of the Koliivshchyna rebellion
Maksym Zalizniak (Максим Залізняк), (born early 1740s in Medvedivka near Chyhyryn date and place of death unknown, after 1768) was a Ukrainian Cossack and leader of the Koliivshchyna rebellion.
Тарих
Зализняк 1740 жылы Польшаның оң жағалауындағы Украинаның Корольдік жерінде православиелік христиандардың кедей шаруа отбасында дүниеге келген. Ол жас кезінде 1753 жылы Сечьтегі Запорожский Хостқа ауыл шаруашылығы қызметкері, кейін балық шаруашылығы қызметкері болып кірді. 1767 жылы ол Сич пен оның асхана саудасынан зейнеткерлікке шығып, Чихюринге жақын Мотронинский монастырында лайықты бауыр болды. Ол монастырда және Украинаның көптеген жерлерінде Бар конфедерациясына қарсы көтерілісті қаржыландыру үшін көптеген орыс ақшасы (жалған голландтық дукаттар) бар екенін білді. Украинаның оң жағалауындағы украин шаруаларын қанаудың куәсі болған Зализняк дукаттарды қарапайым украиндықтар арасында бөлуді шешті, монастырды тастап, 1000-нан астам казактардың және басқа көптеген Украинаның оң жағалауындағы көтерілісіне басшылық етті. Ол өзін Запорожский Сич полковнигі деп атаса да, халық оны жиі Отаман деп атаған. Ол тұңғыш рет Запорожье казактарының қызметкері, кейін түрік Очаков қаласындағы асхананың иесі болды. Бұл оған өте қауіпті болды, өйткені ол түрмеден кейін Ресей әскерімен Түркияға өзінің асханалық қызметін тексеру үшін жіберілуі мүмкін еді. Бірақ 1768 жылы шілдеде өзінің полкінің османы Василий Корж орыс прокурорларына мәлімдегендей, Максим қызметкер ретінде қызмет етуден басқа, артиллерияда әскери дайындықты алған және 1762 жылға дейін Сичтегі Тимашевский куренінің (полк) субканонері болған және осылайша 1768 жылдың шілдесінде Ресейдің азаматы болған. Оның отоманы Очаковтағы Максим асханасының адал қызметінен, оның монах болу туралы шешімінен ештеңе білмеді және оған көп жылдар бойы ешқандай байланыс жасамады. Көтерілістің негізгі себептері - поляк ақсүйектері (szlachta) Бар конфедерациясы кезінде жүзеге асырған жаңа діни және әлеуметтік-экономикалық заңдарды қатыгездікпен қолдану, ол православие христиандығы мен тіпті Шығыс католиктеріне қатысты өте жағымсыз болды. Бар конфедерациясының мүшелері униаттық дін қызметкері, яһуди және итті бір ағашта іліп, униаттық дін мен православие дінінің (дін қызметкерлері бірдей киім киген) иттер мен яһудилердің діндерімен бірдей екенін атап көрсетті. Зализняк тұрғындары рим-католик дін қызметкерлерін / ақсүйектерді яһудилер мен иттермен бірге жазалау үшін асып тастады. Ресей императоршасы Екатерина II Бар конфедерациясына және оның жақтастарына қарсы қарулы көтерілісті қолдауға арналған "Алтын бұқа" туралы хабар болды, оның пікірінше, Зализняк барлық ескі діндарларды, армяндарды, гректерді, мұсылмандарды, басқа азшылықтарды қамтыды, румыниялықтардан басқа, олар хаидамака қозғалысының белсенді қатысушылары, көптеген рим-католик поляктар, еврейлер және тіпті кейбір украиндық діндарлар православиеге өткісі келмеген. Ол поляктар мен еврейлерді өлтіруді ешқашан жоспарламағанын, бірақ олардың православие мәсіхшілігіне айналуына, басқа азшылықтардың өз діндеріне қарамастан, балалар мен әйелдермен бірге тазартылуына қарсы тұрғанын ант етті. Бар конфедерациясына қарсы қарулы көтеріліске шақыруды Мотрьнский монастырының иесі Мәліксейдек Значко Яворский шыңдаған болуы мүмкін, онда Зализняк 1766 жылдан бері Украинада болмаған және 1766 жылы монастырға келген Зализнякпен ешқашан кездеспеген. Украинаның барлық аймақтарында мыңдаған адам Зализняктың шақыруына және дукаттарға жауап берді. 1768 жылы сәуірде Зализняк Мотронинский орманыннан шығып, Уманға қарай алға жылжи бастады. Уман мен Лисянка Кольевщина тұсында ең зорлық-зомбылық болған жерлерге айналды. Уман қаласында Зализняк Бара конфедерациясы бастамашылықпен Зализнякке шабуыл жасауға бұйрық берген Иван Гонтамен күш біріктірді. Гонта мен оның адамдары Кольевщинаға қосылған жалғыз үй қожалықтары болды. Басқа да үй қожалықтары Польшаның Корольдігіне немесе Бар конфедерациясына адал болып қалды. Уман құлағаннан кейін (Уман қырғыны) Зализняк Украинаның оң жағалауындағы Гетман мемлекетінің қалпына келтірілуін және өзін жаңа оң жағалауындағы Гетман деп жариялады. Кольевщина қозғалысы поляктарды басып, олар Ресейден көмек сұрады. Көтеріліс Түркиямен соғысқа әкеледі деп қорқып, Екатерина көтерілісшілерді (хаидамаки деп аталады) талқандады. Зализняк пен Гонтаны орыс полковнигі Гуриев тұтқынға алды. Ресей империясының азаматы ретінде Зализняк, Иван Гонта сияқты, поляктерге сотталу үшін тапсырылып, кейін жазаға тартылды. 1768 жылы 8 шілдеде Зализняк пен 73 көтерілісші Киев Печерск бекінісіне қамалды. Ай соңында сот ісін Киев облыстық соты қарауына жіберді. Зализняк Ресей империясында бейбіт уақытта әрекет еткендіктен, ол және оның серіктері Елизавета I-нің бейбіт уақытта өлім жазасын болдырмау туралы бұйрығына сәйкес өлім жазасынан құтылды, бірақ қамшының тым күшті соққысынан өлуі мүмкін еді (мысалы, Пугачевтің әскерлері, Кольевщинаның бұрынғы қатысушыларын қоса, соғыс заманында әрекет етті). Олар қатты қамшыланып, түрік үкіметінің өкілдерінің қатысуымен Түркия шекарасында өртеліп белгіленді. Өлім болған жоқ, бірақ көптеген орыстар, Запорожье казактары болмағандықтан, мұндай қамшылаудан кейін қайтыс болды. 1768 жылдың 1 қарашасына дейін Зализняк Білгородқа жер аударылды. Охтырка маңында ол және 51 серігі күзетшілерді қаруын алып, қашуға үкім шығарды. Қашқандардың көп бөлігі, Зализняк қоса, бірақ тез ұсталды. Соңғысы тұтқындарға қарулы еңбекке өмір бойы сотталған орнына, Түркиямен соғыс басталғандықтан және Осман империясының Зализняк отрядының Балта, Голта және Дубоссарыға шабуылдары болмаса да Ресейге соғыс жариялайтыны белгілі болғандықтан, алыс Шығысқа немесе Сібірге жер аударылды. Жер аударылу олардың қашуына кедеріс келтірмеді. Оның кейінгі тағдыры белгісіз, бірақ оның және оның күштерінің және Бар конфедерациясының көптеген жер аударылған мүшелері Пугачевке қосылған деген қауесет болды. Екатерина II оның қызметінің нәтижесінде Польша және Литваның Ұлттық Республикасындағы көптеген поляктар, әсіресе еврейлер және басқа азшылықтар Ресейді қолдауға көшкен. Каетан Сольтик Польшада Бар конфедерациясының басты қоздырушысы ретінде есінен шығып қалған деп есептелді, Зализняк қызметінің себебі болды.
Zalizniak was born in a poor peasant family of Orthodox Christians in the Crown land in Polish Right bank Ukraine about 1740. At a very young age he joined the Zaporozhian Host of Sich in 1753 as an agricultural employee, then a fishery one. By 1767 he had retired both from Sich and his canteen trade and became a lay brother at Мотронинський монастир near Chyhyryn. He learnt that there was a lot of Russian money (false Dutch ducats) in the monastery and in many parts of Ukraine to fund an uprising against Bar confederation. Witnessing Bar confederation oppression of Ukrainian peasants in right bank Ukraine Zalizniak decided to divide ducats among rank and file Ukrainians, left the monastery and led an uprising of over 1,000 cossacks and of many others throughout right bank Ukraine. He called himself a colonel of Zaporozhian Sich although the people often called him an Otaman. In fact he was the employee of Zaporozhian Cossacks and then the owner of a canteen in Turkish Ochakov. This was very dangerous for him because he could be sent to Turkey by the Russian army after his imprisonment to investigate his canteen activities. But as reported the otoman of his regiment Vasily Korzh in July 1768 to Russian prosecutors Maxim apart from his service as an employee had had military training in artillery and was a subcannoneer of Tymashevsky kouren (regiment) in Sich up to 1762 and thus a Russian subject by July 1768. His otoman knew nothing about the honesty of activities of the Maxim's canteen in Ochakov and about his decision to become a monk and had no connection to him for many years. The main reasons for the uprising were the brutal enforcement of new religious and social economic laws implemented by the Polish nobility (szlachta) during the Bar Confederation which was very negative regarding Orthodox Christianity and even Eastern Catholics. Bar confederation members were used to hang a Uniate clergyman, a Jew and a dog on a single tree to emphasize that the Uniate faith and Orthodox one (the clergymen had the same clothes) were the same with the faith of dogs and Jews. People of Zalizniak were used to hang Roman Catholic clergymen/noblemen together with Jews and dogs in the same way as retaliation. There was a report of a "Golden bull" issued by the Russian Empress Catherine II in support of armed insurrection against Bar Confederation and its supporters, which in opinion of Zalizniak included all Old Believers, Armenians, Greeks, Muslims, other minorities most probably for exception of Romanians as the active participants of haidamaka movement, many Roman Catholic Poles, Jews and even some Ukrainian clergy of Uniates who did not want to convert to Orthodoxy. He swore that he had never planned any massacres of Poles and Jews but planned to insist on their conversion into Orthodox Christianity contrary to other minorities to be cleansed together with children and women irrespective of their religion. The call to armed insurrection against Bar confederation could be inspired by father Melkhysedek Znachko Yavorsky the abbot of the Motrynsky Monastery where Zalizniak had become a dutiful novice though Melkhysedek had been absent in Ukraine since 1766 and had never met Zalizniak who came to monastery in 1766. Thousands of people throughout Ukraine responded to the Zalizniak’s call and to ducats. In April 1768 Zalizniak emerged from Motroninsky Forest and started to advance toward Uman. Uman and Lysianka became the places of the most violent conflict during Koliivshchyna. At Uman Zalizniak joined forces with Ivan Gonta, who was initially ordered by Bar confederation to attack Zalizniak. Gonta and his men were the only household Cossacks joining Koliivshchyna. Other household Cossacks remained loyal to either the Polish Crown or Bar confederation. After Uman fell (see Massacre of Uman), Zalizniak declared the reinstatement of Hetman State of Right bank Ukraine and himself the new right bank Hetman. The Koliivshchyna movement overwhelmed the Poles, and they appealed to Russia for help. Fearing that the rebellion would ignite a war with Turkey, Catherine crushed the rebels (known as "haydamaky" – see Haidamaka). Zalizniak and Gonta were captured by Russian colonel Guriev. As a subject of Russian Empire, Zalizniak was kept under arrest by the Russians, unlike Ivan Gonta, who was turned over to the Poles for trial and then was executed. On July 8, 1768 Zalizniak and 73 rebels were imprisoned in Kyiv Pechersk Fortress At the end of the month the case was ordered to trial by Kyiv Provincial Court. As Zalizniak operated in peace time in the Russian empire he and his cohorts were spared the death sentence because of the order of Elizabeth I to spare death sentences in peacetime though deaths could be because of too severe whipping (unlike Pugachev, for example, whose troops including former participants of Koliivschina operated during the martial law). They were severely whipped and branded in the presence of the representatives of the Turkish government on the border with Turkey. There were no deaths, though many Russians not being Zaporozhians used to die after such whippings. By November 1, 1768 Zalizniak was deported to Bilhorod. In the vicinity Ohtyrka he and 51 comrades were able to escape by disarming the guards. Most of the fugitives, including Zalizniak, however were quickly captured. Finally the captives were sentenced to exile to Far East or Siberia instead of life imprisonment for hard labor there because the war with Turkey had begun and it became clear that the Ottoman empire would declare a war on Russia even without the raids of Zalizniak's detachments on Balta, Golta and Dubossary. The exile could not prevent them to run away. His further whereabouts are unknown, though rumors were that he and many exiled members of both his force and Bar confederation joined Pugachev. Catherine II became the beneficiary of his activities because many Poles and especially Jews and other minorities in the Commonwealth of Poland and Lithuania began to support Russia. Kajetan Soltyk was considered insane in Poland as the main instigator of Bar confederation being the cause of Zalizniak's activities .
Мұра
Украина халқының дәстүрлі мәдениетінде Зализняк украиндық ұлттық ерекшелікті және православиелік христиандық дінді қорғау үшін күресі үшін халық батыры ретінде сақталып қалған. Украинада барлық православиелік гректер, оның ішінде әйелдер мен балалар жойылғанға тиіс болды. Оның жақтастары көптеген православиелік украиндықтарды да өлтірді. Ол еврейлер мен поляктарды ғана өлтіруді талап еткен жоқ, оның этникалық тазалауы Украинаның дерлік барлық аз ұлттағы өкілдеріне бағытталған. Ол өзінің әскерінің көп бөлігін әйелдер мен балалар құрағанын, олар оның бұйрықтарысыз еврейлер мен поляктарды қырғынға ұшыратқанын түсіндірді. Көптеген еврей және поляк балалары оның көтерілісінен кейін украиндықтарға айналды, ал ескі нанымдылар, гректер, армяндар, мұсылмандар және басқалары балаларымен бірге қаза тапты. Оның қадірленген бейнесі көптеген халық әндеріне, аңызға және жырларға арналған. Мысалы, Максим Рыльский Умандағы униат академиясының поляк студентінің ұрпағы болды, ол академияда орыс (украин) тілін оқыды және өлімі алдында православиелік/униаттық діни ән шырқады. Бірақ ол өлмеді. Заңды емес балалар тек униат дін қызметкерлері ғана бола алатын, Рим-католик емес. Кейін ол жер иесі, ықпалды поляк ақсүйекі және Зализняк пен Хмельницкийдің есімін сақтаған Максим Рыльскийдің атасы болды.
In traditional culture of the Ukrainian people Zalizniak lives on as a folk hero for his struggle to protect Ukrainian identity and Orthodox Christian faith though all Orthodox Christian Greeks including women and children were to be assassinated in Ukraine. A lot of Orthodox Christian Ukrainians were killed by his people as well. He had never insisted on the assassination of just Jews and Poles, his ethnic cleansing was targeted on just almost all other minorities of Ukraine. He explained that women and children being the vast majority of his army massacred Jews and Poles without any his orders. Many Jewish and Polish children became Ukrainians after his uprising while Old believers, Greeks, Armenians, Moslems and others died together with their children. His idealized image is a subject of numerous folk songs, legends and lore. For example, Maksym Rylsky was the descendant of the Polish student of the Uniate academy in Uman, who studied Russian (Ukrainian) in the academy and sang an Orthodox/Uniate religious song before his would be assassination. He was not killed as the result. Illegitimate children could become only Uniate clergymen, not Roman Catholic ones. He then became a landlord, an influential Polish nobleman and the ancestor of Maksym Rylsky, who protected the memory of Zalizniak and Khmelnitzky.
Танымал мәдениетте
Тарас Шевченконың хайдамақтарға арналған, Зализняк туралы "Хайдамақтар" дастаны бар эпикалық поэмасы.
Taras Shevchenko's dedicated to haidamaks including Zalizniak his epic poem «Haidamaky».