Кіріспе

Максим Зализняк (Максим Зализняк) (1740 жылдардың басында Чигирин қаласының жанындағы Медведивкада туған, қайтыс болған күні мен орны белгісіз, 1768 жылдан кейін) – украин қазағы және Кольевщина көтерілісінің жетекшісі.

Тарих

Зализняк 1740 жылы Польшаның оң жағалауындағы Украинаның Корольдік жерінде православиелік христиандардың кедей шаруа отбасында дүниеге келген. Ол жас кезінде 1753 жылы Сечьтегі Запорожский Хостқа ауыл шаруашылығы қызметкері, кейін балық шаруашылығы қызметкері болып кірді. 1767 жылы ол Сич пен оның асхана саудасынан зейнеткерлікке шығып, Чихюринге жақын Мотронинский монастырында лайықты бауыр болды. Ол монастырда және Украинаның көптеген жерлерінде Бар конфедерациясына қарсы көтерілісті қаржыландыру үшін көптеген орыс ақшасы (жалған голландтық дукаттар) бар екенін білді. Украинаның оң жағалауындағы украин шаруаларын қанаудың куәсі болған Зализняк дукаттарды қарапайым украиндықтар арасында бөлуді шешті, монастырды тастап, 1000-нан астам казактардың және басқа көптеген Украинаның оң жағалауындағы көтерілісіне басшылық етті. Ол өзін Запорожский Сич полковнигі деп атаса да, халық оны жиі Отаман деп атаған. Ол тұңғыш рет Запорожье казактарының қызметкері, кейін түрік Очаков қаласындағы асхананың иесі болды. Бұл оған өте қауіпті болды, өйткені ол түрмеден кейін Ресей әскерімен Түркияға өзінің асханалық қызметін тексеру үшін жіберілуі мүмкін еді. Бірақ 1768 жылы шілдеде өзінің полкінің османы Василий Корж орыс прокурорларына мәлімдегендей, Максим қызметкер ретінде қызмет етуден басқа, артиллерияда әскери дайындықты алған және 1762 жылға дейін Сичтегі Тимашевский куренінің (полк) субканонері болған және осылайша 1768 жылдың шілдесінде Ресейдің азаматы болған. Оның отоманы Очаковтағы Максим асханасының адал қызметінен, оның монах болу туралы шешімінен ештеңе білмеді және оған көп жылдар бойы ешқандай байланыс жасамады. Көтерілістің негізгі себептері - поляк ақсүйектері (szlachta) Бар конфедерациясы кезінде жүзеге асырған жаңа діни және әлеуметтік-экономикалық заңдарды қатыгездікпен қолдану, ол православие христиандығы мен тіпті Шығыс католиктеріне қатысты өте жағымсыз болды. Бар конфедерациясының мүшелері униаттық дін қызметкері, яһуди және итті бір ағашта іліп, униаттық дін мен православие дінінің (дін қызметкерлері бірдей киім киген) иттер мен яһудилердің діндерімен бірдей екенін атап көрсетті. Зализняк тұрғындары рим-католик дін қызметкерлерін / ақсүйектерді яһудилер мен иттермен бірге жазалау үшін асып тастады. Ресей императоршасы Екатерина II Бар конфедерациясына және оның жақтастарына қарсы қарулы көтерілісті қолдауға арналған "Алтын бұқа" туралы хабар болды, оның пікірінше, Зализняк барлық ескі діндарларды, армяндарды, гректерді, мұсылмандарды, басқа азшылықтарды қамтыды, румыниялықтардан басқа, олар хаидамака қозғалысының белсенді қатысушылары, көптеген рим-католик поляктар, еврейлер және тіпті кейбір украиндық діндарлар православиеге өткісі келмеген. Ол поляктар мен еврейлерді өлтіруді ешқашан жоспарламағанын, бірақ олардың православие мәсіхшілігіне айналуына, басқа азшылықтардың өз діндеріне қарамастан, балалар мен әйелдермен бірге тазартылуына қарсы тұрғанын ант етті. Бар конфедерациясына қарсы қарулы көтеріліске шақыруды Мотрьнский монастырының иесі Мәліксейдек Значко Яворский шыңдаған болуы мүмкін, онда Зализняк 1766 жылдан бері Украинада болмаған және 1766 жылы монастырға келген Зализнякпен ешқашан кездеспеген. Украинаның барлық аймақтарында мыңдаған адам Зализняктың шақыруына және дукаттарға жауап берді. 1768 жылы сәуірде Зализняк Мотронинский орманыннан шығып, Уманға қарай алға жылжи бастады. Уман мен Лисянка Кольевщина тұсында ең зорлық-зомбылық болған жерлерге айналды. Уман қаласында Зализняк Бара конфедерациясы бастамашылықпен Зализнякке шабуыл жасауға бұйрық берген Иван Гонтамен күш біріктірді. Гонта мен оның адамдары Кольевщинаға қосылған жалғыз үй қожалықтары болды. Басқа да үй қожалықтары Польшаның Корольдігіне немесе Бар конфедерациясына адал болып қалды. Уман құлағаннан кейін (Уман қырғыны) Зализняк Украинаның оң жағалауындағы Гетман мемлекетінің қалпына келтірілуін және өзін жаңа оң жағалауындағы Гетман деп жариялады. Кольевщина қозғалысы поляктарды басып, олар Ресейден көмек сұрады. Көтеріліс Түркиямен соғысқа әкеледі деп қорқып, Екатерина көтерілісшілерді (хаидамаки деп аталады) талқандады. Зализняк пен Гонтаны орыс полковнигі Гуриев тұтқынға алды. Ресей империясының азаматы ретінде Зализняк, Иван Гонта сияқты, поляктерге сотталу үшін тапсырылып, кейін жазаға тартылды. 1768 жылы 8 шілдеде Зализняк пен 73 көтерілісші Киев Печерск бекінісіне қамалды. Ай соңында сот ісін Киев облыстық соты қарауына жіберді. Зализняк Ресей империясында бейбіт уақытта әрекет еткендіктен, ол және оның серіктері Елизавета I-нің бейбіт уақытта өлім жазасын болдырмау туралы бұйрығына сәйкес өлім жазасынан құтылды, бірақ қамшының тым күшті соққысынан өлуі мүмкін еді (мысалы, Пугачевтің әскерлері, Кольевщинаның бұрынғы қатысушыларын қоса, соғыс заманында әрекет етті). Олар қатты қамшыланып, түрік үкіметінің өкілдерінің қатысуымен Түркия шекарасында өртеліп белгіленді. Өлім болған жоқ, бірақ көптеген орыстар, Запорожье казактары болмағандықтан, мұндай қамшылаудан кейін қайтыс болды. 1768 жылдың 1 қарашасына дейін Зализняк Білгородқа жер аударылды. Охтырка маңында ол және 51 серігі күзетшілерді қаруын алып, қашуға үкім шығарды. Қашқандардың көп бөлігі, Зализняк қоса, бірақ тез ұсталды. Соңғысы тұтқындарға қарулы еңбекке өмір бойы сотталған орнына, Түркиямен соғыс басталғандықтан және Осман империясының Зализняк отрядының Балта, Голта және Дубоссарыға шабуылдары болмаса да Ресейге соғыс жариялайтыны белгілі болғандықтан, алыс Шығысқа немесе Сібірге жер аударылды. Жер аударылу олардың қашуына кедеріс келтірмеді. Оның кейінгі тағдыры белгісіз, бірақ оның және оның күштерінің және Бар конфедерациясының көптеген жер аударылған мүшелері Пугачевке қосылған деген қауесет болды. Екатерина II оның қызметінің нәтижесінде Польша және Литваның Ұлттық Республикасындағы көптеген поляктар, әсіресе еврейлер және басқа азшылықтар Ресейді қолдауға көшкен. Каетан Сольтик Польшада Бар конфедерациясының басты қоздырушысы ретінде есінен шығып қалған деп есептелді, Зализняк қызметінің себебі болды.

Мұра

Украина халқының дәстүрлі мәдениетінде Зализняк украиндық ұлттық ерекшелікті және православиелік христиандық дінді қорғау үшін күресі үшін халық батыры ретінде сақталып қалған. Украинада барлық православиелік гректер, оның ішінде әйелдер мен балалар жойылғанға тиіс болды. Оның жақтастары көптеген православиелік украиндықтарды да өлтірді. Ол еврейлер мен поляктарды ғана өлтіруді талап еткен жоқ, оның этникалық тазалауы Украинаның дерлік барлық аз ұлттағы өкілдеріне бағытталған. Ол өзінің әскерінің көп бөлігін әйелдер мен балалар құрағанын, олар оның бұйрықтарысыз еврейлер мен поляктарды қырғынға ұшыратқанын түсіндірді. Көптеген еврей және поляк балалары оның көтерілісінен кейін украиндықтарға айналды, ал ескі нанымдылар, гректер, армяндар, мұсылмандар және басқалары балаларымен бірге қаза тапты. Оның қадірленген бейнесі көптеген халық әндеріне, аңызға және жырларға арналған. Мысалы, Максим Рыльский Умандағы униат академиясының поляк студентінің ұрпағы болды, ол академияда орыс (украин) тілін оқыды және өлімі алдында православиелік/униаттық діни ән шырқады. Бірақ ол өлмеді. Заңды емес балалар тек униат дін қызметкерлері ғана бола алатын, Рим-католик емес. Кейін ол жер иесі, ықпалды поляк ақсүйекі және Зализняк пен Хмельницкийдің есімін сақтаған Максим Рыльскийдің атасы болды.

Танымал мәдениетте

Тарас Шевченконың хайдамақтарға арналған, Зализняк туралы "Хайдамақтар" дастаны бар эпикалық поэмасы.