Нестор Махно (1888-1934) – украинский анархист, командир повстанческой армии. Создатель движения «Махновщина», боровшегося за анархо-коммунизм в Украине.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Украиналық анархист-революционер (1888–1934)
Ukrainian anarchist revolutionary (1888–1934)
Нестор Иванович Махно (Нестор Іванович Махно; 7 қараша 1888 – 25 шілде 1934), сондай-ақ Батко Махно (батько Махно), украин анархист-революционері және Украина Тәуелсіздік соғысы кезінде Украинаның Революциялық көтерілісші армиясының қолбасшысы болды. Ол 1918–1921 жылдар аралығында елде анархистік коммунизмді орнату үшін украин шаруаларының жаппай қозғалысы – Махновщинаны (фактылық түрде «Махно қозғалысы» деп аударылады) құрды. Бастапқыда Махноның туған облысы – Катеринослав және туған қаласы – Хуляйполе айналасында орналасқан, ол оңтүстік Украинаның үлкен аймақтарына, әсіресе қазіргі Украинаның Запорожье облысына күшті ықпал етті. Шаруа отбасында өсіп, 1905 жылғы революцияның ықыласында ер жеткен Махно жергілікті анархистік топқа қатысып, оның іс-әрекеттері үшін жеті жыл түрмеде отырды. 1917 жылғы революция кезінде босатылғаннан кейін Махно туған қаласындағы жергілікті революциялық көшбасшы болды және шаруаларға ірі меншіктерді иемдену мен қайта бөлуді ұйымдастырды. Украинадағы Азамат соғысында Махно украин ұлтшылдары мен Ақ қозғалысқа қарсы кеңестік орыс большевиктерінің жағында болды, бірақ оның большевиктермен одақтастығы ұзаққа созылмады. Ол большевиктердің қолдауына ие болып, көтеріліске басшылық етті, Дибривка шайқасында Орталық державалардың оккупациялық күштерін жеңіп, Махновщинаны құрды. Махно әскерлері 1919 жылы Украинаға совет әскерлерінің басып кіруі кезінде қысқа мерзімге большевиктердің Қызыл Армиясымен бірікті, бірақ қозғалыстың автономиясы туралы келіспеушіліктер туды. Махно Батыс Украинадағы Никифор Григоровтың әскерінің қалдықтарынан әскерін қайта құрды, Перегоновка шайқасында Ақ армияны талқандап, оңтүстік және шығыс Украинаның көп бөлігін басып алды, онда олар қайтадан анархистік коммунизмді орнатуға тырысты. Махноның әскері 1920 жылы Украинаға большевиктердің қайта басып кіруіне қарсы күресті, бірақ Ақ армияның шабуылы қысқа өмір сүрген большевик-махновшылар одағын құрды, ол ақтарды Қырымнан ығыстырып, Ресей Азамат соғысының оңтүстік майданына нүкте қойды. Большевиктер дереу Махноға қарсы шығып, оны жарақаттап, 1921 жылдың тамызында батысқа қарай Румыниядағы концлагерлерге, Польшаға және Еуропаға қуды. Махно Парижде әйелі мен қызымен бірге қоныстанды, радикалдық газеттерде естеліктер мен мақалалар жазып, платформалық көзқарасты дамытуға үлес қосты. Ол синтездік анархизмге қатысты даулар мен жеке антисемитизм айыптауларынан кейін француз анархистік қозғалысынан шеттеді. Оның отбасы оның туберкулезден 45 жасында қайтыс болғаннан кейін ондаған жылдар бойы қуғынға ұшырады. Анархистік топтар оның есімін шабыт көзі ретінде пайдаланады.
Nestor Ivanovych Makhno (Нестор Івaнович Махно, ; 7 November 1888 – 25 July 1934), also known as Batko Makhno (батько Махно, ), was a Ukrainian anarchist revolutionary and the commander of the Revolutionary Insurgent Army of Ukraine during the Ukrainian War of Independence. He established the Makhnovshchina (loosely translated as "Makhno movement"), a mass movement by the Ukrainian peasantry to establish anarchist communism in the country between 1918 and 1921. Initially centered around Makhno's home province of Katerynoslav and hometown of Huliaipole, it came to exert a strong influence over large areas of southern Ukraine, specifically in what is now the Zaporizhzhia Oblast of Ukraine. Raised by a peasant family and coming of age amid the fervor around the 1905 Revolution, Makhno participated in a local anarchist group and spent seven years imprisoned for his involvement. With his release during the 1917 Revolution, Makhno became a local revolutionary leader in his hometown and oversaw the expropriation and redistribution of large estates to the peasantry. In the Ukrainian Civil War, Makhno sided with the Soviet Russian Bolsheviks against the Ukrainian nationalists and White movement, but his alliances with the Bolsheviks did not last. He rallied Bolshevik support to lead an insurgency, defeating the Central Powers's occupation forces at the Battle of Dibrivka and establishing the Makhnovshchina. Makhno's troops briefly integrated with the Bolshevik Red Army in the 1919 Soviet invasion of Ukraine, but split over differences on the movement's autonomy. Makhno rebuilt his army from the remains of Nykyfor Hryhoriv's forces in western Ukraine, routed the White Army at the Battle of Perehonivka, and captured most of southern and eastern Ukraine, where they again attempted to establish anarchist communism. Makhno's army fought the Bolshevik re invasion of Ukraine in 1920 until a White Army offensive forced a short lived Bolshevik–Makhnovist alliance that drove the Whites out of Crimea and ended the Southern Front of the Russian Civil War. The Bolsheviks immediately turned on Makhno, wounding him and driving him westward in August 1921 to Romanian concentration camps, Poland, and Europe, before he settled in Paris with his wife and daughter. Makhno wrote memoirs and articles for radical newspapers, playing a role in the development of platformism. He became alienated from the French anarchist movement after disputes over synthesis anarchism and personal allegations of antisemitism. His family continued to be persecuted in the decades following his death of tuberculosis at the age of 45. Anarchist groups continue to draw on his name for inspiration.
Ерте өмір
Нестор Махно 1888 жылғы 7 қарашада (ескі стиль бойынша 26 қазан) Ресей империясының Катеринослав губернаторлығындағы (қазіргі Украинаның Запорожье облысы) Хуляйполе қаласында кедей шаруа отбасында дүниеге келді. Ол 1861 жылы босатылған бұрынғы крепостной Иван мен Евдокия Михненконың бес баласының ең кішісі болды. Нестор туғаннан кейін әкесі бай өнеркәсіпшіге ко́чма́н болып жұмысқа орналасты, себебі Махнолардың шағын жері отбасын асырауға жеткіліксіз болды. Нестордың әкесі оның он айлық кезінде қайтыс болып, отбасын жандаусыз қалдырды. Махноны біраз уақытқа жақсы жағдайдағы шаруалар тәрбиеледі, бірақ ол олармен бақытты болмады және туған отбасына қайтып оралды. Жеті жасында ол мал бағуға кірісті. Махно сегіз жасқа келгенде жергілікті діни емес мектепке бармая бастады. Алғашқыда ол жақсы оқушы болды, бірақ кейін ойын-сауық пен мұзға сырғанау үшін мектепке баруды жиі жіберіп алатын болды. Бірінші оқу жылынан кейін ол жазда жергілікті поместьеде жұмыс істеді. Оның ағалары да отбасын асырау үшін шаруалар болып жұмыс істеді. Махно отбасының өте кедейлігі салдарынан он жасар бала толық уақыт егістікте жұмыс істеуге мәжбүр болды, бұл Махнода "бай жер иесіне деген ашу, наразылық, тіпті жек көру" сезімін қалыптастырды. Оның помещиктерге деген қарсылығы анасының құлдықта өткен кезіндегі әңгімелерімен күшейді. 1902 жылы ол ферма бастығы мен жер иесінің ұлдарының жас шаруаға физикалық зорлық көрсеткенін көрді. Ол дереу ескі атқора қызметкері Батко Иванға хабарлап, ол шабуылдаушыларға шабуыл жасап, жұмысшылардың жер иесіне қарсы спонтанды көтерілісін бастады. Оқиға аяқталғаннан кейін Иван Махноға: "Егер сенің қожайындарыңның бірі ұрса, қолыңа тиген алғашқы шанышқыны алып, оған тиіссің" деген сөздерді айтып, кетіп қалды. Келесі жылы Махно егістікте жұмыс істеуді тоқтатып, қорыту зауытында жұмыс табады. Осы кезде ағаларының көпшілігі үйден шығып, өз отбасын құрған еді. Махно жұмыстарын жиі ауыстырып, көбінесе анасының жерімен айналысты, ал кейде ағаларын көмектесу үшін жұмысқа оралатын.
Nestor Makhno was born on 7 November 1888 [O. S. 26 October 1888], into a poor peasant family in Huliaipole, a town in the Katerynoslav Governorate of the Russian Empire (now Zaporizhzhia Oblast, Ukraine). He was the youngest of five children born to Ivan and Evdokia Mikhnenko, former serfs who had been emancipated in 1861. After Nestor's birth, his father went to work as a coachman for a wealthy industralist when the Makhnos' small plot of land could not feed the family. His father died when Nestor was only ten months old, leaving behind his impoverished family. Makhno was briefly fostered by a more well off peasant couple, but he was unhappy with them and returned to his family of birth. At only seven years old, he was put to work tending livestock. Makhno started to attend a local secular school when he turned eight years old. He was a good student at first but grew to skip school to play games and ice skate. He worked at a local estate in the summer after his first school year. His brothers also worked as farmhands to support the family. Makhno attended one more year of school before his family's extreme poverty forced the ten year old to work the fields full time, which led Makhno to develop a "sort of rage, resentment, even hatred for the wealthy property owner". His aversion to the landlords grew, nurtured by his mother's stories of her time in serfdom. In 1902, he observed a farm manager and the landlord's sons physically beating a young farmhand. He quickly alerted an older stable hand Bat'ko Ivan, who attacked the assailants and led a spontaneous workers' revolt against the landlord. After the affair was settled, Ivan left Makhno with words that would inspire a rebellious spirit within him: "if one of your masters should ever strike you, pick up the first pitchfork you lay hands on and let him have it " The following year, Makhno quit working in the fields and found a job in a foundry. By this time, most of his older brothers had left home and started their own families. Makhno rapidly moved between jobs, focusing most of his work on his mother's land, while occasionally returning to employment to help provide for his brothers.
Революциялық іс-әрекет
1905 жылы революция басталғанда, он алты жасар Махно дереу революциялық қозғалысқа қосылды. Ол Социал-демократиялық Еңбек партиясының үгіт-насихаттарын таратқаннан кейін, туған қаласындағы Кедей шаруалар одағына мүше болды. Революционерлерге қарсы саяси қуғын-сүргіннің күшейгеніне қарамастан, Одақ апта сайын жинала берді және Махноны революцияға адануға шабыттандырды. Махноның ішімдікке құмарлығы мен ұрысқақ мінезіне байланысты топтың басқа мүшелері бастапқыда оған сенімсіздікпен қарады. Кедей шаруалар одағында алты ай өткен соң, Махно либертариандық коммунизмнің қағидаларын толыққанды меңгеріп, ресми мүше атанды. Аграрлық реформалар сериясы дәстүрлі шаруалар коммундарының ықпалын әлсіретіп, бай жер иелерінің класын және жеке меншікті кеңейтті. Бұған жауап ретінде Кедей шаруалар одағы ірі жер иелері мен жергілікті патша полициясына қарсы "Қара террор" науқанын бастады. Топ жергілікті кәсіпкерлерден мүлікті тартып алып, ұрланған ақшаны соңғы реформаларды сынаған үгіт-насихат материалдарын басып шығаруға жұмсады. Назарий Зуйченко оны пошта фургонына жасалған шабуылға қатысқан деп айыптағандықтан, Махно 1907 жылдың қыркүйегінде тұтқындалды, бірақ дәлелдердің жетіспеуіне байланысты айыптаусыз босатылды. Одақтың қалған мүшелері патша үкіметімен заңсыз деп жарияланғандықтан, Махно көрші ауылда тағы бір анархистік оқу тобын құрды, онда екі ондаған мүше апта сайын анархистік теорияны талқылайтын. Бірақ Кедей шаруалар одағы полиция хабаршысын өлтіргеннен кейін, полиция топқа қарсы кең ауқымды шабуыл ұйымдастырып, Махноны қоса алғанда көптеген мүшелерін 1909 жылдың тамызында тұтқындады.
When the 1905 revolution broke out, the sixteen year old Makhno quickly joined the revolutionary movement. He distributed propaganda for the Social Democratic Labor Party before affiliating with his home town's local anarchist communist group, the Union of Poor Peasants. Despite increased political repression against revolutionaries, the Union continued to meet weekly and inspired Makhno to devote himself to the revolution. Makhno was initially distrusted by other members of the group due to his apparent penchant for drinking and getting into fights. After six months in the Union of Poor Peasants, Makhno had thoroughly educated himself on the principles of libertarian communism and became a formal member. A series of agrarian reforms disempowered the traditional peasant communes by creating a wealthier land owning class and growing private estates. In response, the Union of Poor Peasants initiated a campaign of "Black Terror" against the large landowners and the local Tsarist police. The group carried out a series of expropriations against local businessmen, using the money they stole to print propaganda that attacked the recent reforms. Suspected of being involved in these attacks, with Nazarii Zuichenko naming him as a participant in an attack on a post office cart, Makhno was arrested in September 1907 but was eventually released without charges due to a lack of evidence. As the rest of the group's members had been declared outlaws by the Tsarist authorities, Makhno founded another anarchist study group in a neighboring village, where two dozen members gathered on a weekly basis to discuss anarchist theory. But after the assassination of a police informant by the Union of Poor Peasants, the police launched a crackdown against the group and arrested many of its members, including Makhno in August 1909.
Түрмеге қамау
1910 жылы 26 наурызда Катеринослав аудандық әскери соты Махноны асылуға үкім шығарды. Ол шағымданудан бас тартса да, Махноның жас болғандықтан, өмір бойына қатаң еңбекпен жазалану жазасына ауыстырылды. Түрмеде ол сал ауруына шалдығып, бірақ ақырында сауығып кетті. Ол бірнеше рет ауыстырылды: Луганск түрмесіне, онда отбасысы қысқа уақытқа оны көріп келді, Катеринослав түрмесіне, ал 1911 жылдың тамызында 3000-нан астам саяси тұтқын ұсталған Мәскеудегі Бутырка түрмесіне. Сол тұтқындар арқылы ол Ресей тарихы мен саяси теорияны оқыды, әсіресе Ресей анархистік-коммунистік теоретігі Петр Кропоткиннің «Өзара көмек: эволюция факторы» (1902) еңбегіне ерекше қызығушылық танытты. Түрмеде жиі мақтанып сөйлегендіктен Махноға «Кімшіл» деген лақап қойылды. Кейде ол күзетшілерге қарсы шығып, жекелеу изоляцияға алынды. Түрме жағдайларына байланысты Махно қайтадан ауырып, туберкулез диагнозы қойылды. Ол жаза мерзімі ішінде түрме ауруханасында көп уақыт өткізді. Бутырка түрмесінде Махно анархистік-коммунистік саясаткер Петр Аршиновпен танысты, ол жас анархисті шәкірт ретінде қабылдады. Осы кезде Махно түрме күзетшілерінің түрлі әлеуметтік топтағы тұтқындарға қатысты көзқарасын көргеннен кейін интеллектуалдыққа деген ықыласы суыды. Жылдар өте келе Махно өзінің туындыларын жазып, оларды түрмедегі әріптестері арасында тарата бастады, алғашқысы «Шақыру» атты өлең болды, ол либертариандық-коммунистік революцияға шақырды. Түрме оның революциялық құштарлығын басаңдатпады, себебі Махно «өз елінің еркін жаңғыртуға үлес қосамын» деп серт берді. Түрмеде украин ұлтшылдығы идеяларымен танысқанмен, Махно ұлтшылдықтың барлық түрлеріне қарсы болды, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде интернационалистік позицияны қабылдады және тіпті түрмеде соғысқа қарсы петиция таратуға тырысты. 1917 жылғы ақпан революциясы кезінде саяси тұтқындар босатылғанда, Махноның кілті сегіз жылдан кейін алғаш рет ашылды. Ол шынжырлардың салмағынан босағаннан кейін физикалық тепе-теңдігін жоғалтты және жылдар бойы қараңғы түрме камераларында болғаннан кейін күннен қорғану үшін көзілдірік киюге мәжбүр болды. Ол үш апта бойы Мәскеуде болды, наурыздың соңына дейін Мәскеудің Лефортово ауданындағы анархистік топқа қысқа ғана уақытқа қосылды, содан кейін анасы мен бұрынғы анархистік-коммунистік серіктері оны Гуляйполеға қайтаруға көндірді.
On 26 March 1910, a Katerynoslav district court martial sentenced Makhno to be hanged. Although he had refused to appeal, Makhno's sentence was commuted to a life sentence of hard labor, due to his young age. While in prison, Makhno contracted a near fatal bout of typhoid fever but eventually recovered. He was moved several times: to the Luhansk prison, where family briefly visited him, to the Katerynoslav prison, and in August 1911, to Butyrka prison in Moscow, where over 3,000 political prisoners were being held. Through the other prisoners he learned Russian history and political theory, taking a particular interest in Mutual Aid: A Factor of Evolution (1902) by the Russian anarchist communist theorist Peter Kropotkin. Makhno's frequent boasting in prison earned him the nickname "Modest". He sometimes even antagonized the guards, which landed him in solitary confinement. Due to prison conditions, Makhno quickly fell sick again and was diagnosed with tuberculosis. He spent many periods in the prison hospital throughout his sentence. In Butyrka prison, Makhno met the anarchist communist politician Peter Arshinov, who took the young anarchist on as a student. Makhno also became disillusioned with intellectualism during this time after seeing the prejudice with which guards treated prisoners of different social classes. As the years passed, Makhno began to write his own works and to distribute them among his fellow prisoners, starting off with a poem titled "Summons" that called for a libertarian communist revolution. Prison did not break his desire for revolution, as Makhno swore that he would "contribute to the free re birth of his country". Although exposed to the ideas of Ukrainian nationalism in prison, Makhno nevertheless remained hostile to all forms of nationalism, adopting an internationalist position during World War I and even circulating an anti war petition around the prison. When political prisoners were released during the February Revolution of 1917, Makhno's shackles were removed for the first time in eight years. He found himself physically off balance without the chains weighing him down and in need of sunglasses after years in dark prison cells. He remained in Moscow for three weeks, briefly joining an anarchist group in Moscow's Lefortovo District until late March, when his mother and his old anarchist communist comrades convinced him to return to Huliaipole.
Аграрлық белсенділік
1917 жылдың наурыз айында 28 жастағы Махно Хуляйполеге оралды, онда анасымен және ағаларымен қайта қосылды. Бейісте оны қаланың шаруаларының көпшілігі күтіп алды, олар танымал саяси қуғын-сүргіннен оралғанды көруге қызығушылық танытты, сондай-ақ бұрын таратылған кедей шаруалар одағының аман қалған мүшелері де болды. Ұранына назар аударуды қалаған топтың бұрынғы мүшелерімен қақтығысқан Махно анархистердің шаруалардың жаппай қимылын қозғау үшін халыққа нақты басшылық етуді ұсынды. Хуляйполь анархистері осы пікірге келіспеді. Оның орнына 29 наурызда жергілікті шаруалар одағының құрылуына жетекшілік етті және төраға болып сайланды. Одақ тез арада Хуляйполь шаруаларының көпшілігін және айналасындағы аймақтың тұрғындарын да білдірді. Ағаш шеберлері мен металл өңдеушілер де өздерінің кәсіби одақтарын құрып, Махноны төраға етіп сайлады. Сәуір айында Хуляйпольдің қоғамдық комитеті, Уақытша үкіметтің жергілікті органы, қала шаруалары мен анархистік коммунистік белсенділердің бақылауына көшті. Махно осы кезеңде өзінің бірінші әйелі болатын Настя Васецкаямен танысты, бірақ оның белсенділігі некеге уақыт қалдырмады. Махно тез арада Хуляйполь революциялық қозғалысының жетекші тұлғасына айналды, жұмысшылар ұйымдарын бақылауға тырысқан кез келген саяси партияларды ығыстырды. Ол өзінің басшылығын уақытша жауапкершілік деп түсіндірді. Одақ басшысы ретінде Махно жұмысшыларды жұмыс берушілерге қарсы ереуілге шығарды, жалақыны екі есеге көтеруді талап етті және бас тартқан жағдайда жұмыс тоқтатуды жалғастыратынын уәделеді. Бұл Хуляйполь өндірісінің толық жұмысшылар бақылауына өтуіне әкелді. Ол Олександровскіде өткен облыстық шаруалар съезінде Хуляйполь делегаты ретінде жер иелерінен ірі жерлерді иемденіп, оларды жұмыс істеген шаруалардың коммуналдық меншігіне беруді талап етті. Ол тез арада съездің ұзақ пікірталастары мен партиялық саясатынан көңілі қалды, Хуляйпольдің "съездерде тек қана сөйленіп жатқан нәрседен асып кеткенін, тұрақты дау-дамайсыз және лауазым үшін күреспей" есептеді. Махно мен оның жақтастары кейіннен жергілікті құқық қорғау органдарының өкілеттіктерін шектеді және қаруын алып қойды, содан кейін жергілікті жер иелерінен мүлікті тартып алып, жерді шаруаларға тең бөліп берді, Орыс Уақытша үкіметінің және Олександровскідегі оның лауазымды тұлғаларының ашық қарсылығына қарамастан. Жергілікті шаруалар оны көтерілісші казак басшылары Стенка Разин мен Емельян Пугачевпен салыстырды. Хуляйполь "Жер және бостандық" ұраны астында бірікті. Махноның үйдегі табысына қарамастан, анархистік қозғалыстың жалпы ұйымдаспауы оны көңілсіздікке түсірді. Анархистік қозғалыстың өсіп келе жатқан санына қарамастан, ол революциялық қозғалыста жетекші рөл атқара алатын үйлестірілген ұйым құруға қабілетсіз болды, сондықтан ол қалыптасқан саяси партиялармен бәсекелесе алмады. Махно қозғалысты негізінен үгіт-насихат жұмысына арнағаны үшін сынады. Лавр Корниловтың Уақытша үкіметке қарсы төңкеріс әрекеті туралы хабардан кейін Махно "Революцияны қорғау комитетін" құрды, ол Хуляйпольдегі жер иелеріне, буржуазияға және кулактарға қарсы қарулы шаруа отрядтарын ұйымдастырды. Ол жергілікті буржуазияны қарусыздандыруға, олардың меншігін иемденуге және барлық жеке кәсіпкерлікті жұмысшылардың бақылауына алуға шақырды. Шаруалар жерді жалға алуын тоқтатты және өздері жұмыс істейтін жерлерді иеленді; ірі иеліктер коллективтендіріліп, аграрлық коммуналарға айналдырылды. Махно жеке өзі бұрынғы меннониттердің иеліктерінде коммуналар ұйымдастырды. Ол Настямен бірге коммунада өмір сүрді және Махно аптасына екі күн жұмыс істеді, егіншілікке көмектесті және кейде машиналарды жөндеді. 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Махно украин ұлтшылдары мен большевиктер арасындағы қақтығыстың күшеюіне куә болды. Кеңес-Украина соғысы басталғанда Махно анархистерге қызыл гвардиямен бірге украин ұлтшылдары мен ақ қозғалысқа қарсы қару алуға кеңес берді. Махно өзінің ағасы Савелийді Олександровскіге қарулы анархист отрядының басында большевиктерге қаланы ұлтшылдардан қайтарып алуға көмектесу үшін жіберді. Қала басып алынып, Махно Олександровск революциялық комитетіне анархистердің өкілі болып сайланды. Сонымен қатар, ол контрреволюциялық әскери тұтқындардың ісін қараған және әлі де тұтқындалған жұмысшылар мен шаруаларды босатуды бақылаған комиссияның төрағасы болып сайланды. Осы кезеңде Махно Олександровскінің Дон және Кубань казактарының шабуылына қарсы сәтті қорғанысына қатысты. Махно кейін Хуляйпольге оралды, онда қалалық банкты иемденіп, жергілікті анархистік қозғалыстың революциялық қызметін қаржыландырды.
In March 1917, the 28 year old Makhno returned to Huliaipole, where he was reunited with his mother and elder brothers. At the station, he was greeted by many of the town's peasants, who were curious to see the return of the famous political exile, as well as surviving members from the now defunct Union of Poor Peasants. Clashing with many of the group's former members, who wanted to focus on propaganda, Makhno proposed that anarchists take clear leadership of the masses to ignite peasant mass action. The Huliaipole anarchists did not agree. He instead led the establishment of a local Peasants' Union on 29 March and was elected as its chairman. The union quickly came to represent the majority of Huliaipole's peasantry and even those from the surrounding region. Carpenters and metalworkers also formed their own industrial unions and elected Makhno as their chairman. By April, Huliaipole's Public Committee, the local organ of the Provisional Government, had been brought under the control of the town's peasantry and anarchist communist activists. Makhno met Nastia Vasetskaia, who would become his first wife, during this period but his activism left little time for his marriage. Makhno quickly became a leading figure in Huliaipole's revolutionary movement, sidelining any political parties that sought to control the workers' organizations. He justified his leadership as only a temporary responsibility. As a union leader, Makhno led workers in strike actions against their employers, demanding doubled wages and vowing continued work stoppages if refused. This resulted in full workers' control over all Huliaipole industry. As Huliaipole's delegate to the regional peasant congress in Oleksandrivsk, he called for the expropriation of large estates from landowners and their transfer to communal ownership by the peasants that worked them. He quickly became disillusioned with the long debates and party politics that dominated the congress, considering Huliaipole to have "advanced beyond what the congresses were merely talking about, without the constant wrangling and jockeying for position." Makhno and his supporters subsequently disarmed and minimized the powers of local law enforcement, before seizing property from local landlords and equally redistributing the lands to the peasantry, in open defiance of the Russian Provisional Government and its officials in Oleksandrivsk. Local peasants compared him to the Cossack rebel leaders Stenka Razin and Yemelyan Pugachev. Huliaipole rallied around the slogan, "Land and Liberty". Despite Makhno's success at home, the wider anarchist movement's general disorganization disappointed him. Despite its growing size, the anarchist movement found itself unable to compete with the established political parties, as it had yet to establish a coordinated organization capable of playing a leading role in the revolutionary movement. Makhno criticized the movement for largely dedicating itself to propaganda activities. Following news of Lavr Kornilov's attempted coup against the Provisional Government, Makhno led the establishment of a "Committee for the Defense of the Revolution", which organized armed peasant detachments against the Huliaipole landlords, bourgeoisie, and kulaks. He called for disarming the local bourgeoisie, expropriating their property, and bringing all private enterprise under workers' control. Peasants withheld rent and took control of the lands they worked; large estates were collectivized and transformed into agrarian communes. Makhno personally organized communes on former Mennonite estates. He and Nastia lived together on a commune and Makhno himself worked two days per week, helping with the farming and occasionally fixing machines. Following the 1917 October Revolution, Makhno witnessed the rising hostilities between the Ukrainian nationalists and the Bolsheviks. With the outbreak of the Soviet–Ukrainian War, Makhno advised anarchists to take up arms alongside the Red Guards against the forces of the Ukrainian nationalists and the White movement. Makhno dispatched his brother Savelii to Oleksandrivsk at the head of an armed anarchist detachment to assist the Bolsheviks in retaking the city from the Nationalists. The city was taken and Makhno was chosen as the anarchists' representative to the Oleksandrivsk Revolutionary Committee. He was also elected chairman of a commission, which reviewed the cases of accused counter revolutionary military prisoners, and oversaw the release of still imprisoned workers and peasants. During this period Makhno participated in Oleksandrivsk's successful defence against an assault by Don and Kuban Cossacks. Makhno thereafter returned to Huliaipole, where he organized the town bank's expropriation to fund the local anarchist movement's revolutionary activities.
Мәскеуге сапар
1918 жылдың ақпан айында Украина Халық Республикасының өкілдері Орталық державалармен бейбіт келісімге келді, соның нәтижесінде Германия және Аустрия-Мажарстан әскерлері Украинаны басып алуға шақырылды. Жауап ретінде Махно оккупацияға қарсы күресу үшін ерікті отряд құрды. Олар Александровскіде большевиктердің Қызыл гвардиясына қосылды. Махно жеке түрде большевиктердің командирі Александр Егоровтың вагонына шақырылды, бірақ Егоровтың жылдам шегінуіне байланысты онымен байланыса алмады. Махноның болмаған уақытында украин ұлтшылдары Хуляйполе қаласын басып алып, 1918 жылдың сәуір айында қаланы басып алу үшін Аустрия-Мажарстан әскерлерін шақырды. Туған жеріне қайта алмай, Махно Таганрогқа кетіп, онда Хуляйполеден қуылған анархистердің конференциясын өткізді. 1918 жылдың шілдесінде Хуляйполені қайтару мақсатымен Махно украиндық анархистердің ісіне қолдау көрсету үшін Ресейден қолдау іздеуге кетті. Мамыр айының басында Махно Ростов-на-Дону, Тихорецк және Царицын қалаларын аралап, онда Настямен және Хуляйполедегі бірнеше серіктерімен қысқа ғана кездесті. Саяхаты барысында Махно жаңа құрылған большевиктердің құпия полициясы – Чеканың, өз декреттеріне бағынбаған революциялық партизандарды қабылдап, қаруын алып, өлтіретінін көрді, бұл Махноны «институционалды революционерлер» революцияны жоя ала ма деген ойға жетеледі. Астраханда Махно жергілікті советтің үгіт-насихат бөлімінде жұмыс істеп, майданға аттанатын қызыл әскерлерге лекция оқыды. Мамыр айының соңында Мәскеуге пойызбен бара жатып, Махно броньды пойыздың артиллериясын қолданып, Махно мен оның ілесіндегі Қызыл гвардияшыларды қуған Дон казактарының жолын тосқауылдады. Волга аймағынан өтіп, Махно ақыры Мәскеуге жетті. Ол қаланың анархист-интеллектуалдарының іс-қимылдарға қарағанда лозунгдар мен манифесттерге бейімділігіне байланысты оны «қағаз революциясының астанасы» деп атады. Мұнда ол Петр Аршиновпен және басқа да мәскеулік анархистік қозғалыстың өкілдерімен кездесті, олардың көпшілігі большевиктердің бақылауында болды. Сол кезде большевиктерге қарсы көтерілген Солшыл социалистермен де кездесті. Махно Петр Кропоткинмен Украинадағы жағдайды талқылады. Мәскеуде болған уақытынан қанағаттанған Махно украин шекарасын кесіп өту үшін Кремльден жалған құжаттар беруді сұрады. Яков Свердлов дереу Махноны анархизм шаруаларды «бұзды» деп санайтын Владимир Ленинмен кездесуге шақырды және оны жан-жақты сұраққа тоқтатып, тыңдады. Махно украиндық анархистік қозғалысты «контрреволюция» айыптарынан қорғады және қызыл гвардияшыларды шаруа партизандары майдан желісінде күрескенде теміржолға жабысып қалғаны үшін сынады. Ленин Махноға ризашылық білдіріп, Украинадағы революциялық жағдайды талдағанда қателіктер жібергенін мойындады, онда анархистер басым революциялық күшке айналған. Ленин Махноны жалған паспорт беруді өтінген Владимир Затонскийге тапсырды. 1918 жылдың маусым айының соңында Махно «революцияның температурасын» өлшегеніне көңілді болды және шекараға қарай жолға шықты.
In February 1918, representatives from the Ukrainian People's Republic (UPR) signed a peace treaty with the Central Powers, inviting the forces of the German Empire and Austria Hungary to invade and occupy Ukraine. In response, Makhno formed a volunteer detachment to resist the occupation. They joined the Bolshevik Red Guards in Oleksandrivsk. Makhno was personally summoned to the train of Bolshevik Commander Alexander Yegorov but failed to link up with Yegorov who was in fast retreat. In Makhno's absence, Ukrainian nationalists seized control of Huliaipole and invited Austro Hungarian Army forces to occupy the town in April 1918. Unable to return home, Makhno retreated to Taganrog, where he held a conference of Huliaipole's exiled anarchists. Makhno left to rally Russian support for the Ukrainian anarchist cause with plans to retake Huliaipole in July 1918. In early May, Makhno visited Rostov on Don, Tikhoretsk, and Tsaritsyn, where he was briefly reunited with Nastia and some of his Huliaipole comrades. On his travels, Makhno witnessed the newly established Bolshevik secret police – the Cheka – confront, disarm, and kill revolutionary partisans who disobeyed their decrees, causing Makhno to question whether "institutional revolutionaries" would extinguish the revolution. In Astrakhan, Makhno found himself working for the local soviet's propaganda department and giving speeches to Red soldiers bound for the front. While traveling by rail to Moscow near the end of May, Makhno used the armored train's artillery to impede the Don Cossacks in pursuit of Makhno and the Red Guards in his company. After passing through the Volga region, Makhno finally arrived in Moscow. He pejoratively dubbed the city "the capital of the paper revolution" after its local anarchist intellectuals, whom Makhno considered more inclined to slogans and manifestos than action. Here he reunited with Peter Arshinov and others in the Muscovite anarchist movement, many of whom were under surveillance by the Bolshevik authorities. He also met the Left Socialist Revolutionaries, who at this time were beginning to turn against the Bolsheviks. Makhno discussed the situation in Ukraine with Peter Kropotkin. Satisfied with his time in Moscow, Makhno applied to the Kremlin for forged identity papers so that he could cross the Ukrainian border. Yakov Sverdlov immediately arranged for Makhno to meet Vladimir Lenin, who believed that anarchism had "contaminated" the peasantry and questioned Makhno extensively. Makhno staunchly defended the Ukrainian anarchist movement from charges of "counter revolution", criticizing the Red Guards for sticking to the railways while peasant partisans fought on the front lines. Lenin expressed his admiration for Makhno and admitted he had made mistakes in his analysis of the revolutionary conditions in Ukraine, where anarchists had already become the predominant revolutionary force. Lenin passed Makhno to Volodymyr Zatonsky, who fulfilled his request for a false passport. Makhno finally departed for the border in late June 1918, content that he had taken "the temperature of the revolution".
Украинаға оралу
Махноның Украинада болмаған кезінде австро-германдық оккупациялық күштер 1918 жылдың сәуір айының соңында Украина Халық Республикасындағы бұрынғы одақтастарына қарсы төңкеріс ұйымдастырды, УНР Орталық Радасын таратып, Павло Скоропадскийді жаңа консервативті клиенттік мемлекеттің гетманы етіп тағайындады. 1918 жылдың шілдесінде жалған паспортпен және украин офицері кейпінде Махно украин шекарасын кешіп өтті. Ол Хуляйполеде оккупациялық күштердің қаладағы көптеген революционерлерді атып, азаптап, тұтқындағанын білді. Оның інісі Савелий тұтқындалған, ал мүгедек соғыс ардагері Омелиан өлімге кесілген. Анасының үйі де оккупациялық күштер тарапынан қиратылған. Махноның өзі де тұтқындалудан қашу үшін сақтық шараларын қабылдауға мәжбүр болды. Толған поездарда танылмау үшін ол Харьков және Синельниковода киім ауыстырып, соңында полиция пойызды тексергеннен кейін қалған 27 шақырымды жаяу жүрді. Хат арқылы Махноның Хуляйполедегі серіктері оның қайта оралуына қарсы ескертті, билік тарапынан ұсталып қалуы мүмкін деп қорқып. Апталап жасырынып жүрген Махно құпия түрде Хуляйполеге оралды. Жасырын жиналыстарда ол көтеріліс жоспарлай бастады және шаруа партизандарын ұйымдастыруға кірісті. Ол ірі жер иелерінің мүліктеріне координацияланған шабуылдар жасауды, жеке терроризмнен аулақ болуды және антисемиттік погромдарға тыйым салды. Бастапқыда Махно тактикалық және теориялық біртүтастықты қадағалап, жалпы көтеріліс үшін қолайлы жағдайды асыға күтті. Билік Махноның Хуляйполеде екенін анықтап, оның басына сыйлық жариялады, осылайша оны Хуляйпольден шегінуге мәжбүр етті. Терновкада Махно жергілікті тұрғындарға өзін таныстырып, оккупациялық және Гетманат үкіметіне қарсы шабуылдарды жүргізу үшін шаруа жасағын құрды. Рождественкадағы партизандармен келісім бойынша Махно Хуляйпольді қайта басып алып, оны көтерілістің тұрақты штабы ретінде бекітуді шешті. Ол австриялық бекіністеріне шабуыл жасап, қару-жарақ пен ақша тартып алды, бұл аймақтағы көтерілістің күшеюіне әкелді. Әйел кейпінде Махно тіпті Хуляйпольге қысқа ғана уақытқа оралды, онда ол оккупациялық күштердің жергілікті бас штабын жарылғызуды жоспарлады. Махноның өзінің айтуынша, ол азаматтық адамдардың зардап шегуіне жол бермеу үшін шабуылдан бас тартқан.
During Makhno's absence from Ukraine, the Austro German occupation forces orchestrated a coup in late April 1918 against their former allies within the Ukrainian People's Republic, removing the UPR's Central Council and installing Pavlo Skoropadskyi as Hetman of a new conservative client state. Carrying a fake passport and disguised as a Ukrainian officer, Makhno crossed the Ukrainian border in July 1918. He learned that the forces occupying Huliaipole had shot, tortured, and arrested many of the town's revolutionaries. His brother Savelii had been arrested, and his brother Omelian, a disabled war veteran, executed. Their mother's house was also destroyed by the occupation forces. Makhno himself was forced to take precautions to evade capture. To avoid recognition while aboard the crowded train carriages, he changed at Kharkiv and Synelnykove, and ultimately decided to walk the final 27 kilometers to after his train was searched by police. Through correspondence, Makhno's comrades in Huliaipole discouraged him from returning, fearing he would be caught by the authorities. After weeks in hiding, Makhno clandestinely returned to Huliaipole. In secret meetings, he began to lay plans for an insurrection and started to organize peasant partisans. He advocated coordinated attacks on the estates of large landowners, advised against individual acts of terrorism, and forbade anti semitic pogroms. From the outset, Makhno emphasized tactical and theoretical unity, patiently awaiting favorable conditions for a general insurrection. The authorities discovered Makhno's presence and placed a bounty on his head, forcing him to retreat from Huliaipole. In Ternivka, Makhno revealed himself to the local population and established a peasant detachment to lead attacks against the occupation and Hetmanate government. In coordination with partisans in Rozhdestvenka, Makhno resolved to reoccupy and establish Huliaipole as the insurgency's permanent headquarters. He raided Austrian positions, seizing weapons and money, which led to the insurrection's intensification in the region. While disguised as a woman, Makhno even briefly returned to Huliaipole, where he planned to blow up the local command center of the occupation forces. According to Makhno's account, he called off the attack to avoid civilian casualties.
Көтерілісшілердің әрекеттері
1918 жылдың қыркүйегінде Махно Хуляйполе қаласын қысқа мерзімге қайта басып алды. Неміс оккупациялық күштері ол туралы қасақана бұрмаланған ақпарат таратып, жергілікті шаруаларды тонап, ақшасын Мәскеуде дача сатып алуға жұмсады деген жалған күйе жапты. Жақын орналасқан Марфополь ауылында австриялық әскерлерді жеңгеннен кейін Махно неміс тіліне аударған хат жазды. Онда ол оккупациялық әскерге шақырылған сарбаздарды көтеріліс жасап, үйлеріне оралып, өздерінің төңкерістерін бастауға үндеді. Оның серіктері аймақ бойынша шаруаларды көтеріліске шақырып, Махно аймақтың көтерілісшілер бақылауында екенін жариялайтын жарлықтар дайындады. Оккупациялық күштер қарсы шабуыл жасағанда Махно Хуляйполеден кетуге мәжбүр болды. Махноның отряды солтүстікке шегініп, Великомыхайловка ауылының жанындағы Дибривка орманында паналады. Олар Федор Щус басқарған тағы бір кішкентай көтерілісші отрядымен бірікті. Австриялық әскерлер ормандағы көтерілісшілерді қоршағанда, Махно қоршауды бұзу үшін ауылдағы әскерлерге күтпеген қарсы шабуыл жасады. Махно мен Щус басқарған көтерілісшілердің тәуекелі сәтті аяқталып, австриялықтарды шегінуге мәжбүр етті. Осы жеңіске қосқан үлесі үшін көтерілісшілер Махноға "Батько" атағын берді, ол соғыс бойы оның лақап аты болып сақталды. Дибривка шайқасындағы Махноның жеңісі оккупациялық күштердің кек алу әрекетіне алып келді. Австриялық әскерлер Ұлттық гвардия және неміс колонистерінің күшімен күшейтіліп, Великомихайловкаға шабуыл жасады. Ауыл өртке беріліп, көптеген тұрғындар қаза тауып, шамамен 600 үй қирады. Махно өз кезегінде оккупациялық күштерге және олардың қолдаушыларына, соның ішінде аймақтың көптеген меннонит тұрғындарына қарсы жазалау шабуылдарын ұйымдастырды. Махно сонымен қатар шаруалар арасында үгіт жұмыстарын жүргізуге көп күш салды, жауларына қарсы ауылдық жиындардағы құмарлық сөздері арқылы аймақта көптеген жақтастар жинады. 1918 жылдың қарашасына қарай көтерілісшілер Хуляйполе қаласын қайта басып алды. Аймақтық көтерілісшілер конференциясында Махно Гетманатқа, Орталық державаларға, Дон қазақтарына және жаңадан пайда болған Ақ қозғалысқа қарсы бірдей төрт майданда соғыс ашуды ұсынды. Ол мұндай қақтығысты жүзеге асыру үшін Украинаның Революциялық көтерілісші армиясын федералдық үлгіде ұйымдастыру қажет екенін, ал оның тікелей басшылығында болады деп мәлімдеді.
In September 1918, Makhno briefly reoccupied Huliaipole. The German occupation forces had spread misinformation about him there, claiming he had robbed the local peasantry and ran away with the money to buy a dacha in Moscow. After defeating Austrian units in the nearby village of Marfopil, Makhno produced a letter that was translated into the German language, encouraging the conscripted occupation troops to mutiny, return home and launch revolutions of their own. While his comrades scattered themselves throughout the region to rouse the peasants to revolt, Makhno prepared proclamations to announce the region was under insurgent control. When the occupation forces counterattacked, Makhno was forced to evacuate Huliaipole. Makhno's detachment withdrew north, where it sought refuge in the Dibrivka forest, neighboring the village of Velykomykhailivka. There they joined forces with another small insurgent detachment led by Fedir Shchus. When Austrian units surrounded the insurgents in their forest encampment, to break the encirclement, Makhno launched a surprise counterattack against the troops in the village. Led by Makhno and Shchus, the insurgents' gamble succeeded in forcing the Austrians into retreat. For his role in their victory, the insurgents bestowed Makhno with the title Bat'ko , which remained his moniker throughout the war. Makhno's victory in the battle of Dibrivka provoked a retaliation from the occupation forces. Austrian troops attacked Velykomykhailovka, reinforced by National Guard and German colonist units. The village was set on fire, killing many inhabitants and destroying some 600 houses. Makhno, in turn, led a campaign of retributive attacks against the occupation forces and their collaborators, including much of the region's Mennonite population. Makhno also focused much of his energies on agitating among the peasantry, gathering much support in the region through impassioned impromptu village speeches against his enemies. By November 1918, the insurgents definitively recaptured Huliaipole. At a regional insurgent conference, Makhno proposed that they open up a war on four simultaneous fronts against the Hetmanate, Central Powers, Don Cossacks, and nascent White movement. He argued that to prosecute such a conflict, it would be necessary to organize a Revolutionary Insurgent Army of Ukraine according to a federal model, directly answerable to him as commander in chief.
Қызыл Армияға кірігу
Бірінші дүниежүзілік соғыста Орталық державалардың жеңілісі олардың Украинадан кетуіне себеп болды, нәтижесінде Директория Гетман үкіметін құлатты және Саймон Петлюра басшылығымен жаңа ұлтшыл үкімет құрды. Сол кезде большевиктер Украинаға солтүстіктен басып кірді, ал Махновщина оңтүстікте күшейіп келе жатқан Ақ әскердің қысымына тап болды. Осы күштердің арасында қалған Махно Қызыл Армиямен одақ құруды ұсынды. Ұлтшылдар бақылауындағы Катеринослав қаласына қарсы көтерілісшілер мен большевиктердің бірлескен шабуылы кезінде Махно провинциядағы біріккен кеңестік күштердің бас қолбасшысы болып тағайындалды. Қаланы басып алғаннан кейін Махно большевиктер, социалистік-революционерлер (СР) және анархистерді тең ұстаныста көрсететін революциялық комитет құруын қадағалады. Ұлтшылдардың қарсы шабуылы Махноны Хуляйполеге шегінуге мәжбүрледі, ол бүлікші күштерді барлық майданда толыққанды қайта ұйымдастырды, нәтижесінде 1919 жылдың қаңтарында Махновтық бөлімдер Украина Кеңес Армиясына қосылды. Бұл 3-Днепрден тыс бригадада Махно Павел Дьбенконың басшылығына бағынды. Келесі айда Махно Хуляйполедегі қозғалыстың екінші облыстық съезіне қатысу үшін майданнан кетті. Ол құрметті төраға болып сайланды, бірақ фронтқа қатысты мәселелерге назар аудару қажет болғандықтан ресми төрағалықтан бас тартты. Съезде ол большевиктік басшыларына ашық қарсылық танытып, "партиялық емес кеңестерді" қолдауын жариялады. Махно бүлікші күштерді Қызыл Армияға қосуын "революцияның мүддесін идеологиялық айырмашылықтардан жоғары қою" қажеттігімен түсіндірді. Дегенмен, ол жаңа саяси комиссарлар жүйесіне деген жек көрушілігін жасырмады. Большевиктердің майданға араласуы тіпті Махноның Чека отрядын тұтқындауына әкелді, ол оның басшылығына тікелей кедергі келтірген. Большевиктерге деген қарсылығына қарамастан, Махно Хуляйполе, Бердянск және Мариуполь қалаларында большевиктік газеттердің таралуына рұқсат берді, тіпті олардың беттерінде Махновшылар айыпталды. 1919 жылдың сәуірінде "Правда" газеті Махноның іс-әрекеттері туралы мақтауға толы мақала жариялап, оның украин ұлтшылдығына қарсы күресін, Катеринославқа жасаған сәтті шабуылын және Ақ қозғалысқа қарсы үздіксіз жеңістерін жоғары бағалады. Бұл мақалаларда Махноның украин шаруалары арасындағы зор қолдауы туралы да егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілді. Бұл Дибенконың бүлікшілердің келесі облыстық съездерін "контрреволюциялық" деп жариялауына, олардың қатысушыларын заңсыз деп тануына және Махноға болашақ съездерді өткізбеуді бұйыруына кедергі келтірмеді. Махновтық әскери-революциялық кеңес Дьбенконың талаптарына наразылық білдіретін қатаң жауап берді. Дауды шешу үшін Махно Украина Кеңес Армиясының бас қолбасшысы Владимир Антонов Овсеенконы Хуляйполеге шақырды, ол оған жақсы әсер етті және Махноның басшылығына деген күмәнін сейілтті. Оралғаннан кейін Антонов Овсеенко Махно мен бүлікшілерді ашық мақтады, большевиктік баспасөзді Махно туралы жалған ақпарат таратуы үшін сынады және Махновшыларды қажетті жабдықпен қамтамасыз етуді сұрады. Оның баяндамалары саяси бюро мүшесі Лев Каменевті келесі аптада Хуляйполеге келуге итермеледі. Каменевті де Махно мен оның жаңа әйелі Халина Кузменко қарсы алды, ол большевиктік шенеунікті қала бойынша саяхатқа шығарды және Махноның жеке өзі Ақ әскер офицерін дарға асып өлтірген ағашты көрсетуге тырысты. Екі жақтың бүлікші қозғалыстың автономиясы туралы келіспеушіліктеріне қарамастан, Каменев Махномен құшақтасып, жылы лебіздер айтып қоштасты. Каменев дереу Махноға ашық хат жариялап, оны Ақ қозғалысқа қарсы соғыста "адал және батыл жауынгер" деп мақтады.
The Central Powers' defeat in World War I saw their withdrawal from Ukraine, resulting in the overthrow of the Hetmanate government by the Directorate, which established a new nationalist government in Kyiv under the leadership of Symon Petliura. At the same time, the Bolsheviks invaded Ukraine from the north, while the Makhnovshchina faced pressure from a growing White Army in the south. Caught between these forces, Makhno proposed an alliance with the Red Army. During a joint Insurgent Bolshevik attack against the nationalist held city of Katerynoslav, Makhno was appointed as commander in chief of the combined Soviet forces in the province. After capturing the city, Makhno oversaw the establishment of a revolutionary committee equally representing Bolsheviks, Socialist Revolutionaries (SRs), and anarchists. When a nationalist counteroffensive forced Makhno to retreat to Huliaipole, he undertook a complete reorganization of insurgent forces on every front, culminating in the January 1919 integration of Makhnovist units into the Ukrainian Soviet Army. In this 3rd Trans Dnieper Brigade, Makhno was subordinate to Pavel Dybenko's command. The next month, Makhno extricated himself from the front to attend the movement's second regional congress in Huliaipole. He was elected honorary chairman, but rejected official chairmanship as the front required his attention. At the congress, he declared his support for "non party soviets" in open defiance of his Bolshevik commanders. Makhno justified the integration of the insurgent forces into the Red Army as a matter of placing the "revolution's interests above ideological differences". He was, nevertheless, open about his contempt for the new order of political commissars. Bolshevik interference in front line operations even led to Makhno arresting a Cheka detachment, which had directly obstructed his command. Despite his hostility towards the Bolsheviks, Makhno authorized Bolshevik newspapers to be distributed in Huliaipole, Berdiansk, and Mariupol, even as their pages denounced the Makhnovists. By April 1919, the newspaper Pravda was publishing glowing reports of Makhno's activities, praising his opposition to Ukrainian nationalism, his successful assault against Katerynoslav, and his continued successes against the White movement. These reports also detailed Makhno's widespread support among the Ukrainian peasantry. This did not stop Dybenko from declaring the insurgents' subsequent regional congresses to be "counter revolutionary", outlawing their participants, and ordering Makhno to prevent future congresses. The Makhnovist Military Revolutionary Council issued an excoriating reply to Dybenko rejecting his demands. To resolve the dispute, Makhno invited Ukrainian Soviet Army Commander in Chief Vladimir Antonov Ovseenko to visit Huliaipole, which impressed him and allayed his doubts about Makhno's command. Upon his return, Antonov Ovseenko openly praised Makhno and the insurgents, criticizing the Bolshevik press for publishing misinformation about Makhno and requesting the Makhnovists be supplied with the necessary equipment. His reports quickly attracted Politburo member Lev Kamenev to himself visit Huliaipole the very next week. Kamenev too was greeted by Makhno and his new wife Halyna Kuzmenko, who gave the Bolshevik functionary a tour of the town, making sure to show off a tree where Makhno had personally lynched a White army officer. Despite disagreements between the two over the autonomy of the insurgent movement, Kamenev bade farewell to Makhno with an embrace and warm words. Kamenev immediately published an open letter to Makhno, praising him as an "honest and courageous fighter" in the war against the White movement.
Григоровпен қарым-қатынас
1919 жылы мамыр айында күшті отаман Никифор Григоров большевиктерге қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Херсон провинциясының бір бөлігін басып алды. Политбюроның Каменев Махноға Григоровты айыптауды немесе соғыс жариялауды талап етуді жеделхатпен жіберді. (Григоров бұған дейін Махномен большевиктерге қарсы одақтасуға тырысқан, бірақ сәтсіз аяқталған.) Каменевке жауап ретінде Махно Ақ қозғалысқа қарсы күреске деген уәдесін қайталады, Григоровпен ашық қақтығыстың бұл уәдесіне қауіп төндіретініне алаңдады, революцияға деген адалдығын жариялады, бірақ Чекаға және кез келген басқа "құлықтау және зорлық-зомбылық органдарына" қарсы тұруын жалғастыратынын мәлімдеді. Мамыр айында бүлікшілердің әскери съезінде Махно бұл антиавторитарлық ұстанымын кеңейтіп, большевиктерді, олардың бюрократиялық коллективизмді жүзеге асыруын және саяси қуғын-сүргінді, оны патшалық автократиямен салыстырды. Махновтық елшілер Григоровтың погромдарға қатысқаны туралы дәлелдерді тапқаннан кейін, Махно оны антисемитизм мен украин ұлтшылдығы үшін ашық айыптады, Григоровтың көтерілуі үшін большевиктерді кінәлады, бұл олардың саяси қуғын-сүргін көтеріліске себеп болды деп мәлімдеді. Донбас майданы құлаған кезде Қызыл Армияның жоғарғы қолбасшылығы Махноны жеңіліске кінәлай бастады және оның отрядына ықпалын шектеуге тырысты. Махноның Қызыл Армиясының жоғары тұрған қолбасшысы Скачко Анатолий Евгеньевич тіпті "оны жою керек" деп мәлімдеді. 1919 жылдың мамыр айының соңында большевиктердің Революциялық әскери кеңесі Махноны заңсыз деп жариялап, оны тұтқындауға және революциялық сот алдында соттауға ордер берді. 2 маусымда Лев Троцкий Махноға анархистік идеологиясы үшін шабуыл жасап, оны байлардың бірі деп атады. Бірнеше күннен кейін, майданның басқа жерлерінде Махно Кубань казактарының Хуляйполе қаласын жаулап алғанын білді. Бұл оны өз позициясынан шегінуге мәжбүр етті. Троцкийді қанағаттандыру үшін Махно көтерілісшілерді Қызыл және Ақ әскерлердің арасында қысып алмау үшін көтерілісшілердің қолбасшысынан бас тартты. Троцкийдің қарсылығына қарамастан, ол 9 маусымда большевиктерге өзінің отставкасын ұсынуға тырысты, бұл Революцияға деген берік адалдығын және "жұмыскерлер мен шаруалардың ажырамас құқығына" деген сенімін растады. Махно 7-ші украиндық совет дивизиясының қолбасшылығынан бас тартып, ақтарға қарсы партизандық соғыс жүргізу ниеті туралы мәлімдеді. Троцкий Клим Ворошиловқа Махноны тұтқындауға бұйрық берді, бірақ оған жанашыр офицерлер бұйрықты оған жеткізді, бұл оны Чеканың тұтқындауына жол бермеді. Қызыл Армиямен қарым-қатынасын үзгеніне қарамастан, Махно ақ қозғалысты махновшылардың "негізгі жауы" деп санады және ақтар жеңілгеннен кейін большевиктермен есеп айырысуы мүмкін екенін айтты. Содан кейін Махноның кішкентай сотниясы Қызыл Армияға қарсы көтерілген басқа көтерілісші жасақпен байланысқа түсті. 1919 жылдың шілде айының басында Махно Херсон провинциясына қайта оралды, онда ол Григоровтың жасыл әскерімен кездесті. Бастапқыда Махно жергілікті шаруалар арасында Григоровтың танымалдығына байланысты соңғысымен стратегиялық одақ құруға тырысты. Бірақ Григоровтың антисемитизмі, кең көлемде жүргізілген қырғын-қазалар және ақтар қозғалысымен байланысы туралы жариялар Махновшыларды отаманды ашық түрде айыптауға итермеледі. Григоров револверіне қол созғанда, оны Алексей Чубенко атып өлтірді. Өлімнен кейін Махно тез арада әскерін қайта құрды. Григоров әскерінің бір бөлігі Махновтық күштерге қосылды, бұл уақытта олардың саны 20 000-ға дейін жетті. Тамыз айына қарай Махно оған қосылған көптеген Қызыл Армиядан қашқандарды тарта бастады, өйткені большевиктер Украина аумағынан Антон Деникиннің Ақ Армиясына қарсы қайтадан кері шегінді. Қызыл Армияның бүліктері соншалықты ауыр болды, украиналық большевиктердің басшысы Голубенко Николай Васильевич тіпті Махноға телефон соғып, өзін большевиктердің қолбасшылығына қайта бағындыруын өтінді, бірақ Махно одан бас тартты.
In May 1919, the powerful otaman Nykyfor Hryhoriv led an uprising against the Bolsheviks, seizing part of Kherson province. Kamenev of the Politburo telegrammed Makhno to condemn Hryhoriv or else face a declaration of war. (Hryhoriv had previously attempted to ally with Makhno against the Bolsheviks, unsuccessfully.) In reply to Kamenev, Makhno reaffirmed his commitment to fight the White movement, worried that open conflict with Hryhoriv would endanger that commitment, declared his loyalty to the revolution, but also stated that he would continue to oppose the Cheka and any other "organs of oppression and violence". In an insurgent military congress in May, Makhno expanded on this anti authoritarian position with a denunciation of the Bolsheviks, their implementation of bureaucratic collectivism, and their political repression, which he compared to the Tsarist autocracy. After Makhnovist emissaries uncovered evidence of Hryhoriv's participation in pogroms, Makhno openly denounced him for his displays of antisemitism and Ukrainian nationalism, going on to blame the Bolsheviks for the rise of Hryhoriv, claiming it was their political repression that had caused the uprising. As the Donbas front collapsed, the Red Army high command began to blame Makhno for their defeat and attempted to rein in his influence over his detachment. Makhno's Red Army superior Commander Скачко, Анатолий Евгеньевич even declared that "he is to be liquidated". By the end of May 1919, the Bolshevik Revolutionary Military Council pronounced Makhno to be an outlaw, issuing a warrant for his arrest and for him to be tried before a revolutionary tribunal. On 2 June, Leon Trotsky published a diatribe attacking Makhno for his anarchist ideology and labeling him a kulak. A few days later, while preoccupied at the front, Makhno learned that the Kuban Cossacks had captured Huliaipole. This forced him to retreat from his positions. In an attempt to appease Trotsky, Makhno resigned his command of the insurgent army so that the insurgents would not be caught in a pincer between the Red and White armies. Despite a rebuff from Trotsky, he again attempted to offer the Bolsheviks his resignation on 9 June, reaffirming his commitment to the Revolution and his belief in the "inalienable right of workers and peasants". Makhno relinquished command of the 7th Ukrainian Soviet Division and declared his intention to wage a guerrilla war against the Whites from the rear. Trotsky then ordered Kliment Voroshilov to arrest Makhno, but sympathetic officers reported the order to him, preventing his capture by the Cheka. Despite having broken with the Red Army, Makhno still considered the White movement to be the Makhnovists' "main enemy" and insisted that they could settle their scores with Bolsheviks after the Whites were defeated. Makhno's small sotnia then linked up with other insurgent detachments that had mutinied against the Red Army. In early July 1919, Makhno fell back into Kherson province, where he met with Hryhoriv's green army. Initially Makhno sought to form a strategic alliance with the latter due to Hryhoriv's popularity among the local peasantry. But revelations of Hryhoriv's antisemitism, extensive pogroms, and connections with the White movement led the Makhnovists to openly denounce the otaman at a public meeting. When Hryhoriv reached for his revolver, he was gunned down by Oleksiy Chubenko. In the assassination's aftermath, Makhno quickly rebuilt his army. A portion of Hryhoriv's army was integrated into the Makhnovist forces, which numbered as high as 20,000 insurgents at this time. By August, Makhno was also attracting many Red Army deserters who joined him as the Bolsheviks once again retreated from Ukrainian territory in the face of Anton Denikin's White Army. Red Army mutinies became so bad that the Ukrainian Bolshevik leader Голубенко, Николай Васильевич even telephoned Makhno, begging him to subordinate himself again to Bolshevik command, which Makhno refused.
Ақ әскерге қарсы
1919 жылдың қыркүйегіне қарай большевиктер Украинадан ірікте шегінді, Махновшыларды Ақ Армиямен жеке күресуге қалдырды. Ақ командир Яков Слащевтің хабарламаларында Махно тактикалық қабілетімен және әскерлеріне тәртіпті басқарумен айқын қарсылас ретінде бейнеленген. Көтерілісшілер Ақ Армияның желісінің артында бірнеше тиімді шабуылдар жасады, Махноның өзі Николаевкаға қарсы атты әскер шабуылын басқарды, нәтижесінде қажетті оқ-дәрілер қолға түсті. Оның інісі Григорий осы шабуылдардың бірінде қаза тапты. Ақ Армияның шабуылы көтерілісшілерді Украина Халық Республикасының соңғы бекінісі – Уманға дейін ығыстырды. Онда Махно Украина Халық Армиясының (УПА) бас қолбасшысы Петлюрамен уақытша бітімге келді, жаралы көтерілісшілердің бейтарап жерде қалпына келуіне мүмкіндік беру үшін, содан кейін қарсы шабуылға шығуға. Перегоновка шайқасында, Махно сотниясын Ақ Армияның позициясына қарсы флангамен бастап, жаудың көп есе үлкен күштеріне шабуыл жасап, Ақ Армияны шегінуге мәжбүрлеген жақын аралықтағы шайқасқа қатысқанда, шайқастың бағыты көтерілісшілердің пайдасына бұрылды. Махно шегініп келе жатқан Ақ Армияны қууға жетекшілік етіп, жау әскерін шешуші түрде талқандады. Махновшылар жеңісін пайдаланып, мүмкіндігінше көп аумақты басып алу үшін бөлінді. Махноның өзі 20 қазан күні Катеринославты Ақ Армиядан басып алуда сотниясын басқарды. Украинаның оңтүстігі көтерілісшілердің толық бақылауына өткеннен кейін, Ақ Армияның жабдықтау жолдары үзіліп, Мәскеуге жасалған шабуыл тоқтатылды. Көтерілісшілердің алға жылжуы аймақтағы меннониттерге, соның ішінде Эйхенфельдтің қырғынына да шабуыл жасады. Меннонит тарихнамасы Махноны қырғынға тікелей жауапты деп санайды, оны жасаған күштердің бас қолбасшысы ретінде, ал Махновшы тарихнамасы зорлық-зомбылықты сыныптық қақтығысқа, украиндықтар мен меннонит отарлаушылары арасындағы терең наразылықтың нәтижесі деп есептейді. Катеринославтағы большевиктер қаланы бақылауға революциялық комитет құруға тырысты, Махноға әскери іс-әрекетке ғана назар аударуды ұсынды. Бірақ Махно большевиктерге ешқандай симпатия көрсетпеді, оларды "жұмысшылардың өміріндегі паразиттер" деп сипаттады. Ол революциялық комитетті таратуға және олардың қызметін өлім жазасымен тыйым салуға бұйрық берді, большевик шенеуніктеріне "адал кәсіп табуды" айтты. Александровскіде өткен аймақтық съезде Махно Украинаның революциялық көтерілісші армиясының декларация жобасын ұсынды, онда саяси партиялардың бақылауынан тыс "еркін кеңестер" құруға шақырды. Меншевиктер мен Социалистік-революциялық партияның делегаттары таратылған Конституциялық жиналыстың заңдылығына сене отырып, қарсылық білдірді. Махно оларды "контрреволюционерлер" деп айыптап, наразылық білдіру үшін олардың залда қалғанын қамтамасыз етті. 1919 жылдың қарашасында Катеринославқа оралғанда, жергілікті теміржолшылар екі айдан бері жалақы алмағандықтан Махнодан көмек күтті. Ол жұмысшылардың теміржолды өздері басқарып, қызметтері үшін төлемді тікелей тұтынушылардан алуын ұсынды. Желтоқсан айында Катеринославтағы Махновшылардың бақылауы Ақ казактардың күшейген шабуылдарынан әлсіреп, құлап бастады. 5 желтоқсанда Махно большевиктер жасаған қастандықтан аман қалды, олар оны улап, қаланың билігін басып алуды жоспарлаған. Қастандық ашыққа шыққаннан кейін, қастандық жасағандар атылып тасталды.
By September 1919, the Bolsheviks had largely retreated from Ukraine, leaving the Makhnovists to face the White Army alone. Reports by the White commander Yakov Slashchov depicted Makhno as a formidable adversary with tactical ability and disciplinary command over his troops. The insurgents launched several effective attacks behind White lines, Makhno himself commanding a cavalry assault against Mykolaivka that resulted in the capture of sorely needed munitions. His brother Hryhorii died during one of these attacks. The White offensive eventually pushed the insurgents back as far as Uman, the last stronghold of the Ukrainian People's Republic. There Makhno negotiated a temporary truce with Petliura, the commander in chief of the Ukrainian People's Army (UPA), to allow wounded insurgents to recuperate on neutral ground before launching a counteroffensive. During the Battle of Perehonivka, the tide of the battle turned in the insurgents' favor when Makhno led his sotnia in a flank against the White positions, charging the much larger enemy force and engaging in close quarters combat that forced the Whites to retreat. Makhno led the pursuit of the retreating Whites, decisively routing the enemy forces. The Makhnovists split up to capitalize on their victory and capture as much territory as possible. Makhno himself led his sotnia in the capture of Katerynoslav from the Whites on 20 October. With southern Ukraine brought almost entirely under insurgent control, the White supply lines were broken and the advance on Moscow was halted. The insurgent advance also attacked the region's Mennonites, including the Eichenfeld massacre. Mennonite historiography has held Makhno himself directly responsible for the massacres, as commander in chief of the perpetrating forces, and Makhnovist historiography has attributed the violence to class conflict, the result of deep seated resentments between the native Ukrainians and Mennonite colonists. Bolsheviks in Katerynoslav attempted to establish a revolutionary committee to control the city, proposing to Makhno that he confine himself exclusively to military activity. But Makhno no longer held any sympathy for the Bolsheviks, who he described as "parasites upon the workers' lives". He quickly ordered the revolutionary committee be shut down and forbade their activities under penalty of death, telling the Bolshevik officials to "take up a more honest trade". At a regional congress in Oleksandrivsk, Makhno presented the Draft Declaration of the Revolutionary Insurgent Army of Ukraine, which called for the establishment of "free soviets" outside of political party control. Mensheviks and Socialist Revolutionary Party delegates objected, believing instead in the legitimacy of the dissolved Constituent Assembly. Makhno denounced them as "counter revolutionaries", causing them to walk out in protest. When he returned to Katerynoslav in November 1919, the local railway workers looked to Makhno to pay their wages, which they had gone without for two months. He responded by proposing the workers self manage the railways and levy payment for their services directly from the customers. By December, Makhnovist control of Katerynoslav began to slip under increasing attacks from the White Cossacks. On 5 December, Makhno survived an assassination attempt by the Bolsheviks, who had planned to poison him and seize control of the city. After the plot was uncovered, the conspirators were shot.
Большевиктермен одақтасу
Ақтардың қайтадан шабуылдары Махновшыларды Катеринославтан бас тартып, Александровск пен Никопольға қарай шегінуге мәжбүр етті. Осы кезеңде көтерілісшілердің көптегені эпидемиялық тифке шалдықты. Махноның өзі де осы ауруға ұшырады. 1920 жылдың қаңтарында Қызыл Армия Украинаға қайта оралды, ақтардың шегінуінен кейін пайда болған билік вакуумын толтырды. Махновшылар мен қызыл әскерлер Олександровскіде кездесті, бірақ қызыл командасы Махноны Польша майданына жіберген кезде екі тарап арасындағы келіссөздер күйреп кетті. Махно бұдан бас тартты, ал Бүкіл Украиналық Орталық Атқару Комитеті оны заңнан тыс деп жариялады. Жауап ретінде Махновшылар Хуляйполеге қашып, тоғыз айлық большевиктермен соғыс бастады. Осы уақытта Махноның тиф ауруы нашарлап, ұзақ уақыт комаға түсті, ал жергілікті шаруалар оған пана беріп, оны Чекадан жасырды. Махно сауыққаннан кейін дереу Чекаға қарсы партизандық соғыс жүргізуді бастады. Махно тұтқынға алынған Қызыл Армия бөлімдерімен жұмыс істеу үшін кемсітушілік саясатты жүзеге асырды: командирлер мен саяси комиссарлар дереу атылып тасталды, ал қатардағы сарбаздарға көтерілісшілер армиясына қосылу немесе киімдерін шешіп, үйлеріне қайту мүмкіндігі берілді. Махновшылардың шабуылдарының күшеюі және Қызыл Армиядан көтерілісшілерге дезертирлердің келуі екі топтың одақтасу туралы ұсыныстарды қарастыруына әкелді. Махно маусымдағы болшевиктік одаққа бастапқыда күмәнді қарағанмен, кейін келісімге келіп, шешімді өз армиясына қалдырды, ол тамызда оған сәтке ғана дауыс берді. Олардың Старобельск келісімі украиндық анархистерге еркіндік берді, ал көтерілісшілерді Қызыл Армияның басқару құрылымына қайтадан енгізді. Осы нәтижелерге қарамастан, Махно большевиктер партиясындағы "жараспайтын жауларына" деген сенімсіздігін сақтап, олармен әскери одақтың қажеттілігі олардың саяси билігін мойындау емес екенін мәлімдеді. Махно әлі де ақтарға қарсы жеңіс большевиктерді Украинадағы кеңес демократиясы мен азаматтық бостандықтарына қатысты оның тілектерін орындауға мәжбүрлейді деп үміттенді. Кейін ол мұны өзінің "ауыр қатесі" деп есептеді. Келісім шарттары бойынша Махно Қызыл Армияның медициналық корпусынан ем алуға мүмкіндік алды, дәрігерлер мен хирургтар оның аяғындағы жараны қарады, ол кеңейіп жатқан оқтан зақымдалған. Оған Венгрия коммунистік көшбасшысы Бела Кун да келді, ол оған 100-ден астам фотосуреттер мен Коммунистік Интернационалдың Атқару комитетінің суреттері бар пошталық карточкалар сыйлады. Қазан айында көтерілісшілер Хуляйполені қайтадан басып алып, ақтарды соңғы рет қаладан шығарды. Туған қаласына оралған Махноның үш күндік демалыс және сауығу туралы өтініші большевиктердің басшылығы тарапынан қабылданбады, олар көтерілісшілерге одақтастығын жою жазасымен шабуылдарын жалғастыруға бұйрық берді. Әлі жараланған Махно өзінің қара гвардиясымен бірге Хуляйполеде қалды, ал Семен Каретникке Врангель армиясына қарсы Махновтық шабуылға жетекшілік етуді тапсырды. Махно тағы да анархистік коммунизмнің өзінің көзқарасын қайта құруға кірісіп, жергілікті кеңес пен басқа да анархистік жобаларды қайта құруды қадағалады.
Renewed White attacks forced the Makhnovists to abandon Katerynoslav and retreat towards Oleksandrivsk and Nikopol. During this period, many of the insurgents were beset by epidemic typhus. Makhno himself contracted the disease. In January 1920, the Red Army returned to Ukraine, filling a power vacuum that had been left in the wake of the White retreat. Makhnovist and Red forces greeted each other in Oleksandrivsk, but negotiations between the two sides collapsed when the Red command ordered Makhno to the Polish front. Makhno refused and the All Ukrainian Central Executive Committee declared him to be an outlaw. In response, the Makhnovists fled to Huliaipole, initiating a nine month period of hostilities with the Bolsheviks. At this time, Makhno's typhus worsened, and he slipped into prolonged coma, during which local peasants provided him refuge and hid him from the Cheka. Once Makhno recovered, he immediately began to lead a campaign of guerrilla warfare against the Cheka and requisitioning units. Makhno also implemented a discriminatory policy for dealing with captured Red Army units: commanding officers and political commissars would be immediately shot, and the rank and file soldiers would be given the choice to either join the insurgent army or be stripped of their uniforms and sent home. With increased Makhnovist attacks Bolshevik positions and Red Army defections to the insurgents, the two factions considered alliance proposals. Though initially sceptical of a proposed Bolshevik alliance in June, Makhno grew amenable and left the decision to his army, which narrowly voted in favor in August. Their Starobilsk agreement extended freedoms to Ukrainian anarchists while again integrating the insurgents into the Red Army command structure. Despite these outcomes, Makhno reaffirmed his distrust for his "irreconcilable enemies" in the Bolshevik Party, stating that the necessity of a military alliance with them should not be confused with a recognition of their political authority. Makhno still hoped that victory over the Whites would oblige the Bolsheviks to honor his desire for soviet democracy and civil liberties in Ukraine. He would later consider this to be a "grave error" on his part. Under the terms of the pact, Makhno was able to seek treatment from the medical corps of the Red Army, physicians and surgeons seeing to a wound in his ankle, where he had been hit by an expanding bullet. He was also visited by the Hungarian communist leader Béla Kun, who gave him gifts, including over 100 photographs and postcards depicting the Executive Committee of the Communist International. In October, the insurgents successfully reoccupied Huliaipole, driving the Whites out of the city for the last time. Back in his hometown, Makhno's request for three days of rest and recuperation was rejected by the Bolshevik command, which ordered the insurgents to continue their offensive, under penalty of nullifying their alliance. The still wounded Makhno stayed behind in Huliaipole anyway, along with his black guard, while dispatching Semen Karetnyk to lead the Makhnovist offensive against the Army of Wrangel. Makhno once again turned his attention towards reconstructing his vision of anarchist communism, overseeing the reestablishment of the local soviet and other anarchist projects.
Большевиктерге қарсы көтеріліс
Бірлескен большевиктік-махновтық күштер Қырымда Петр Врангельді жеңіп, Ресей Азамат соғысының Оңтүстік майданына нүкте қойғаннан кейін, большевиктер қайтадан анархистік одақтастарына қарсы бұрылды. 1920 жылдың қарашасының соңында Қызыл Армия көтерілісшілерге күтпеген шабуыл жасап, Махновтардың астанасы Хуляйполе қаласын қоршауға алды. Дайындықсыз қалған Махно қаланы қорғау үшін 150 қара гвардияшыны біріктірді. Қызыл әскер қатарындағы олқылықты байқағаннан кейін, ол жасағымен қашып, қызыл күштерді Новоуспенівкаға кері итермелеген қарсы шабуылға басшылық етті. Оның күштері қайта топтасып, бір аптадан кейін Хуляйполені қайта басып алуға асықты, ал олардың арасынан қызыл әскерлер де өтті. Қызыл Армия басшылығы Махновтарға қарсы шабуылдарды Махноның бұйрықтарды орындаудан бас тартқанымен және оларға сатқындық жасау ниетімен түсіндірді, бірақ Қызыл Армия Врангельдің Ақ Армиясына қарсы шабуыл басталғанға дейін Махновшылармен одақты бұзуды жоспарлаған болатын. Келесі аптада Керменчикте Махно Каретник жасағымен қайта қосылды, ол Крымда большевиктер оның қолбасшысын өлтіргеннен кейін бастапқы көлемінің бес бөлігіне дейін азайды. Ленин Қызыл Армияға "Махноны жоюға" тікелей бұйрық берді, көтерілісшілер қоршау астында партизандық күреске жетекшілік етті. 3 желтоқсанда Махно Комардағы Қызыл Қырғыз бригадасын талқандап, 4000 көтерілісшіден тұратын жасақпен шабуыл жасады. Келесі апталарда ол Бердянск пен Андріівканы большевиктерден қайтарып алды, Федоровкадағы қалған дивизиялармен тұрақтанғанға дейін бірнеше қызыл дивизияны жеңді. Махно бірнеше қызыл дивизияны жеңіп, шабуылды тоқтатуға үміттенген еді, бірақ өзін көптеген күштермен қоршауға алғандықтан тактикасын өзгертуге мәжбүр болды. Ол жасағын кішігірім топтарға бөліп, оларды әртүрлі бағытта жіберді, олар партизандық саботаж жұмыстарын тиімдірек жүзеге асырды. Өзінің 2000 сарбазынан тұратын жасағын атпен күн сайын 80 шақырым жылдамдықпен солтүстікке алып, Олександрівскте большевиктердің бронепойызын жолдан шығарды, содан кейін Херсон және Киев облыстарына терең еніп, қызыл дивизиялардың қуып жететініне жол берді. Қызыл казактармен қоршалған және үнемі қуып жететін Махно жасағы ауыр пулемет атысы мен артиллериялық бомбалаудың астында баяу жылжуға мәжбүр болды. Махно жасағын Галиция шекарасына бастап, кенеттен айналып, Днепрден өтіп қайта оралды. 1921 жылдың қаңтар айының соңында Полтавадан Белгородқа қарай аттанды, олар қуып жететін казактарды жеңіп, олардан құтыла алды. Осы уақытқа дейін ол 1500 шақырымнан астам жол жүрді, жабдықтарының көп бөлігін және жасағының жартысын жоғалтты, бірақ ол тағы да Қызыл Армияға қарсы шабуылға бас қосуға мүмкіндік алды. Кронштадт көтерілісі басталғаннан кейін Махно көтерілісті қоздыру үшін Оңтүстік және Орталық Ресейдің әртүрлі аймандарына жасақтарын жіберді, ал өзі Днепр өзенінің жағалауында қалды. Осы кезде Махно аяғынан жараланып, тачанкамен тасымалдануға мәжбүр болды, бірақ ол жасақтың алдынан жеке басшылық етуге тырысты. Украинаның сол жағалауына қайтып келгеннен кейін, ол жасағын қайтадан бөліп, бірін Азов теңізі маңында Чекаға қарсы көтеріліс қозғауға жіберді, ал Махноның 1500 атты әскері мен екі жаяу әскер полкі өз жолын жалғастырып, жеңілген қызыл бөлімшелердің жабдықтарын тартып алды. Бір шайқаста Махноның құрсағына жараланып, есінен танып, тачанкамен эвакуациялауға мәжбүр болды. Оны қайта тірілткеннен кейін, ол күштерін қайтадан бөліп, барлық бағытта жіберді, өзін тек қара сотниясымен қалдырды. Махно майданнан шегініп, жараларын емдеуге мүмкіндік болмады, өйткені оның сотниясы Қызыл Армияның шабуылдарына ұшырады. Бір шайқаста бірнеше махновшы Махноның қашып кетуі үшін өздерін құрбан етті. 1921 жылдың мамыр айының соңында Махно Украинаның большевиктер астанасы Харьковты басып алу үшін ірі шабуылға тырысты, мыңдаған партизандарды жинады, бірақ қызыл қорғаныстың күшті болуына байланысты оны тоқтатуға мәжбүр болды. Қызыл Армия басшылығы күшін Махноның 200 сарбазынан тұратын шағын сотниясына бағыттап, оларды қудалау үшін моторизацияланған жасақтарды жіберді. Келгеннен кейін Махно бір бронеавтомобильге шабуыл жасап, оны өзіне алды және жанармай біткенше айдады. Махноны қудалау бес күнге созылып, 520 шақырымды басып өтті, оның сотниясы ауыр зардап шекті және оқ-дәрісі таусылды, содан кейін олар бронетанкіленген отрядты соңынан сүртіп жіберді.
After the combined Bolshevik Makhnovist forces defeated Pyotr Wrangel in Crimea and ended the Russian Civil War's Southern Front, the Bolsheviks once again turned on their anarchist allies. In late November 1920, the Red Army launched a surprise attack against the insurgent forces, putting the Makhnovist capital of Huliaipole under siege. Caught unprepared, Makhno rallied together 150 Black Guards to defend the town. After spotting a gap in the Red lines, he escaped with his detachment and led a counterattack that pushed the Red forces back to Novouspenivka. His own forces regrouped and gained some defecting Red soldiers before recapturing Huliaipole a week later. The Red Army command justified the attacks against the Makhnovists on grounds that Makhno had refused orders and intended to betray them, though the Red Army had planned to break the alliance with the Makhnovists even before the beginning of the offensive against Wrangel's White Army. The following week in Kermenchyk, Makhno was finally reunited with Karetnyk's detachment, which had been reduced to a fifth of its original size after its commander was assassinated by the Bolsheviks in Crimea. Lenin gave direct orders for the Red Army to "liquidate Makhno", the insurgents leading a guerrilla campaign in the face of their encirclement. On 3 December, Makhno led a detachment of 4,000 insurgents in an assault routing a Red Kirghiz brigade at Komar. In the following weeks, he recaptured Berdiansk and Andriivka from the Bolsheviks, defeating several Red divisions before a stalemate with the remaining divisions at Fedorivka. Makhno had hoped that simply defeating a few Red divisions would halt the offensive but found himself having to change tactics in the face of his encirclement by overwhelming numbers. He consequently split up his contingent into smaller detachments and sent them in different directions, to carry out their guerrilla sabotage efforts more effectively. Taking his own 2,000 strong detachment north on horseback at a pace of 80 kilometers each day, he derailed a Bolshevik armored train at Oleksandrivsk, before pushing deep into the provinces of Kherson and Kyiv, all the while pursued by Red divisions. Surrounded and under constant pursuit by the Red Cossacks, Makhno's detachment could only advance slowly under heavy machine gun fire and artillery bombardment. Makhno led his detachment to the Galician border before suddenly swinging around and heading back across the Dnieper. Heading north from Poltava to Belgorod, they finally managed to shake off the pursuing Cossacks at the end of January 1921. By this point he had travelled more than 1,500 kilometers, lost most of his equipment and half of his detachment, but he also found himself in a position to once again lead an offensive against the Red Army. Following the outbreak of the Kronstadt rebellion, Makhno dispatched detachments to various regions of Southern and Central Russia to foment insurrection, while he himself stuck to the banks of the Dnieper River. At this time, Makhno was wounded in the foot and had to be carried by a tachanka, but still managed to personally lead the detachment from the front. After crossing back over to left bank Ukraine, he split his detachment again, sending one to stir up revolt against the Cheka near the Sea of Azov while Makhno's own contingent of 1,500 cavalry and two infantry regiments continued along its path, seizing the equipment of the Red units it routed. During one engagement, Makhno was wounded in the stomach and fell unconscious, having to be evacuated on a tachanka. Upon his resuscitation, he again divided his forces and sent them out in all directions, leaving himself behind with only his black sotnia remaining. Makhno was unable to withdraw from the front and tend to his injuries, as his sotnia repeatedly came under attack by the Red Army. During one engagement, several Makhnovists sacrificed themselves to ensure Makhno's escape. Towards the end of May 1921, Makhno attempted to organize a large scale offensive to take the Ukrainian Bolshevik capital of Kharkiv, pulling together thousands of partisans before he was forced to call it off due to substantial Red defenses. The Red Army command resolved to focus its efforts on Makhno's small 200 strong sotnia, deploying a motorized detachment to pursue them. Upon its arrival, Makhno led the ambush of one armored car, taking it for himself and driving it until it ran out of fuel. The subsequent pursuit of Makhno lasted five days and covered 520 kilometers, causing his sotnia heavy losses and almost running them out of ammunition, before they were finally able to shake the armored detachment off their trail.
Шығыс Еуропа
Қызыл Армия қолбасшысы Михаил Фрунзе 1921 жылдың шілдесінде Махновшылар қозғалысын "толық жоюды" талап етті. Махно бірнеше рет жараланғанмен, Дон өзенінің алабында шабуылдар жасауын жалғастырды. Тамыз айында жарақаттарының ауырлығы оны шетелге емделуге мәжбүр етті. Виктора Билашты көтерілісшілер армиясының басшылығына қалдырып, Махно, оның әйелі Галина және 100-ге жуық адамы Польша шекарасына қарай аттанды. Қызыл Армия оларды табанды түрде қуалай берді, Махноның мойнына оқ тиді, ал тамыздың соңында бірнеше досы шайқаста қаза тапты. Қызылдар барлаушыны тұтқындаған кезде Махно күштерін оңтүстікке қарай, Румынияға бұрды. Днестр өзенін кезіп өткеннен кейін румын шекарашылары Махноның тобын қарусыздандырып, тұтқындады. Ақырында Махно мен оның әйелі Брашов лагерінен босатылып, полиция бақылауында Бухарестте қалуға рұқсат алды. Большевик саясаткерлері Георгий Чичерин мен Кристиан Раковский Махноны экстрадициялауды талап етті, бірақ Румыния үкіметі Таке Ионеску бұл талаптан бас тартты. Екі мемлекет арасында экстрадиция туралы келісім болған жоқ, сондай-ақ Румыния өлім жазасын жойған еді, сондықтан Румыния үкіметі Украина Совет үкіметі Махноны өлім жазасына кеспейтініне ресми кепілдік беруді сұрады. Махно Петлюрамен байланыстағы эмигранттағы украин ұлтшылдарымен байланысқа түсті, олар өздері Румыния мен Польшаның одақтастары еді. Махноның Украинада көтеріліс қозғалысын қайта жандандыру үшін Махновшылар мен Петлюристер арасында одақ құру туралы шақырулары сәтсіз аяқталды. Румыния әлі де экстрадиция талаптарымен айналысып жатқандықтан, Махно Польшаға қашып кетті. Ол шекарада ұсталып, 1922 жылдың сәуірінде поляк интернмент лагеріне жіберілді. Польша үкіметі Махноның Чехословакияға немесе Германияға көшу туралы өтініштерін қабылдамады. Ресейдің большевиктік үкіметі Махноны тұзаққа түсіріп, Галисияда көтеріліс ұйымдастыруға итермелеу арқылы экстрадициялауға тырысу үшін агент-провокатор жіберді. Махно мен оның әйеліне Польша билігі ресми айып тақты және бір жылдан астам уақыт сотқа дейінгі қамауда ұстады, осы уақытта Галина қазан айында қызын дүниеге әкелді. Түрмеде Махно өзінің алғашқы естеліктерін жазды, оны Петр Аршинов 1923 жылы Берлинде шығарылатын "Анархический вестник" (Анархист жаршысы) газетінде жариялады. Махно сондай-ақ жер аударылған Дон казактарына және Украина Коммунистік партиясына ашық хаттар жіберді, сонымен қатар неміс және эсперанто тілдерін үйрене бастады. Түрме жағдайында туберкулезі қайтадан күшейді. Махно Еуропалық анархистік қозғалыстан қолдау тапты. Польша және Болгария анархистері тіпті Махноны экстрадициялау жағдайында зорлық-зомбылық қолданумен қорқытты. 1923 жылдың қарашасында бес күндік сот процесінде Махно мен Галина барлық айыптардан ақталды және Познаньде тұруға рұқсат алды. Келесі айда ол отбасымен бірге Торунь қаласына көшіп барды, онда олардың үстінен қатаң полицей бақылауы орнатылды. Лениннің қайтысынан кейін де ол бірнеше рет тұтқындалып, тексерілді. Германияға виза алуға мүмкіндік таппай, Галинамен қарым-қатынасы нашарлаған Махно 1924 жылдың сәуірінде өзін-өзі өлтіруге тырысты және ауруханаға түсті. 1924 жылдың шілдесінде Польша билігі Махно мен оның отбасына Данциг еркін қаласына көшіп баруға рұқсат берді. Бұл жерде Махно визалық ережелерді бұзғаны үшін Данциг билігімен тез арада тұтқындалды. Түрмеде ол қайтадан туберкулезге шалдықты және түрме ауруханасына ауыстырылды. Махноның анархист одақтастары оған ауруханадан қашып, жасырынып жүргеннен кейін Берлинге кетуіне көмектесті. Орыс анархисі Волин оның аудармашысы ретінде қызмет еткен Махно қалада тұратын Рудольф Рокер және басқа да белгілі анархистермен кездесті. Соңында 1925 жылдың сәуірінде ол Парижге көшіп келді.
Red Army commander Mikhail Frunze demanded the "definitive liquidation" of the Makhnovist movement in July 1921. Makhno continued to execute raids in the Don river basin despite having suffered several wounds. By August, the severity of his wounds convinced him to seek treatment abroad. Leaving Viktor Bilash in command of the Insurgent Army, Makhno, his wife Halyna, and around 100 loyalists set out for the Polish border. The Red Army followed them with sustained attacks; Makhno took a bullet in the neck and several of his old friends died in battle in late August. When a scout was captured by the Reds, Makhno diverted his forces south towards Romania. After crossing the Dniester, Romanian border guards disarmed and interned Makhno's group. Makhno and his wife were eventually released from the Brașov internment camp and granted permission to stay in Bucharest under police surveillance while Makhno recovered from his wounds. Bolshevik politicians Georgy Chicherin and Christian Rakovsky demanded Makhno's extradition, which the Romanian government of Take Ionescu refused. The two states had no extradition treaty and Romania had abolished capital punishment, so the Romanian government requested a formal assurance that the Ukrainian Soviet government would not sentence Makhno to death. Makhno came into contact with the exiled Ukrainian nationalists associated with Petliura, themselves allies of both Romania and Poland. Makhno's calls for an alliance between the Makhnovists and the Petliurists to reignite an insurgency in Ukraine were unsuccessful. With Romania still caught up in the extradition demands, Makhno fled to Poland. He was caught at the border and sent to the Polish Strzałkowo internment camp in April 1922. The Polish government refused Makhno's requests to move to Czechoslovakia or Germany. The Russian Bolshevik government sent an agent provocateur to entrap Makhno and force his extradition by embroiling him in a plan to launch an insurgency in Galicia. Makhno and his wife were formally charged by the Polish authorities and for over a year held in pre trial detention, where Halyna gave birth to their daughter in October. In prison, Makhno drafted his first memoir, which Peter Arshinov published in 1923 in his Berlin based newspaper Anarkhicheskii vestnik (Russian: Анархический вестник; English: Anarchist Messenger). Makhno also sent open letters to exiled Don Cossacks and the Ukrainian Communist Party, and began to learn German and Esperanto. His tuberculosis relapsed under the prison's conditions. Makhno received support from the European anarchist movement. Polish and Bulgarian anarchists even threatened violence in the event of Makhno's extradition. At their five day trial in November 1923, Makhno and Halyna were acquitted on all charges and given residence permits for Poznań. The following month he and his family moved to Toruń, where he was under close police surveillance. He was also arrested and interrogated several times in the wake of Lenin's death. Unable to secure a visa to travel to Germany and facing a severe strain on his marriage with Halyna, Makhno attempted suicide in April 1924 and was hospitalized by his injuries. In July 1924, Polish authorities let Makhno and his family move to the Free City of Danzig. Here, Makhno was swiftly arrested by the Danzig authorities for visa violations. While interned he was struck again by tuberculosis and transferred to a prison hospital. Makhno's anarchist allies helped him escape the hospital and, after a time in hiding, leave for Berlin. With Russian anarchist Volin acting as his interpreter, Makhno met with prominent anarchists that were also living in the city such as Rudolf Rocker and it. He finally moved to Paris in April 1925.
Париж
1925 жылы сәуірде Парижке келгеннен кейін Махно өзін "мен жиі қарсылық білдірген бөтен халық пен саяси жаулардың арасында" тапқанын жазды. Ол әйелі мен қызымен қалада қайта қосылды, онда француз анархистері Мей Пиккерей отбасы үшін баспана мен медициналық көмек көрсетті. Махно жергілікті құю зауытында және Renault зауытында жұмыс тапты, бірақ денсаулығы нашарлағандықтан екі жұмыстан да кетуге мәжбүр болды. Оның оң аяғын ампутациялау мүмкіндігі қарастырылды, себебі оның аяқ-қолында ескі оқ жарасы бар еді. Оның денсаулығын либертариандық феминист Люсиль Пеллетье бақылады, ол оның денесін "әдепкі тіндерге мүлдем оранып қалған" деп сипаттады. Ол отбасына туберкулез жұқтырмау үшін үйден кетуді кеңес берді. Махноның денсаулығының нашарлауы, үйін сағынуы және тілдік кедергілер оны терең депрессияға түсірді. Александр Беркманның айтуынша, Махно үлкен қалада өмір сүруді жек көріп, Украинаның ауылдарына оралуды армандады, онда ол "бостандық пен әлеуметтік әділдік үшін күресті қайта бастай алады". Махно өзінің "Естеліктер" атты кітабын жазуға кірісті, бірақ ол жақсы сатылмады. Ол сондай-ақ қуылған орыс анархистерімен екі ай сайын шығатын либертариандық коммунистік "Дело Труда" журналын құру үшін ынтымақтасты, онда Махно үш жыл бойы әр нөмірде мақала жариялады. Журналдың редакторы Аршинов Махноның мақалаларын нашар жазылған деп сынға алды, бұл Махноны қатты ренжітті және ол "креслодағы теоретиктер" деп санаған анархистерге деген наразылығын күшейтті. Журналдың теориялық дамуы ақырында Анархистердің жалпы одағының ұйымдастыру платформасын жариялауға әкелді, ол революциялық Украинаның тәжірибесі мен большевиктерден жеңілгеніне негізделген анархистік қозғалысты біріктірілген құрылымға қайта ұйымдастыруға шақырды. Платформа анархизмді большевистік деп санайтын Волин сияқты синтезистердің сын-пікірлерін тартты. 1927 жылы наурыз айында "Платформаны" талқылау үшін Л'Ай-ле-Розес қаласында өткен кездесуге Ресей, Польша, Болгария, Италия және Қытайдан анархистер келді. Кездесуге полиция шабуыл жасағанда, Махно тұтқындалып, жер аударылуымен қорқытылды, бірақ оны Луи Лекоин мен Анри Сельер қорғады, олар оның Францияда қалуын қамтамасыз етті. Осы кезеңде Махно анархист достарымен жиі кафе мен мейрамханаларда кездесіп, Украинадағы уақыттарын шарап бөтелкесімен еске алатын. 1926 жылы маусымда Мей Пиккерей және қуылған орыс-американдық еврей анархисі Александр Беркманмен бірге орыс ресторанында тамақтану кезінде Махно украиндық еврей анархисі Шолем Шварцбардпен кездесті, ол украиндық ұлтшыл көшбасшы Саймон Петлюраның бөлмеге кіргенін көргенде сарқылып кетті. Шварцбард дереу Махноға Украина Халық Республикасында яһудилерге қарсы жүргізілген погром үшін, оның отбасының 15 мүшесі өлтірілгені үшін, Петлюраны өлтіру ниеті туралы хабарлаған. Махно оны бұл әрекеттен бас тартқызуға тырысты, бірақ іс-әрекет бәрібір жүзеге асырылды. Шварцбардтың соңынан өткен сот процесінде Украинадағы қастандықтарға қатысты көптеген құжаттық дәлелдер ашылды, бұл қастандықты ақтауға көмектесті.
Upon his arrival in Paris in April 1925, Makhno wrote that he had found himself "amongst a foreign people and political enemies whom I have so often declaimed against". He was reunited with his wife and daughter in the city, where French anarchists like May Picqueray provided the family with lodging and healthcare. Makhno found work at a local foundry and a Renault factory but was forced to leave both jobs due to his health problems. His right foot was considered for amputation because of an old bullet wound in his ankle. His health care was overseen by the libertarian feminist Lucile Pelletier, who described his body as being "literally encased in scar tissue". She advised his family to move out to prevent them from contracting tuberculosis. Between his debilitating illness, homesickness and a strong language barrier, Makhno fell into a deep depression. According to Alexander Berkman, Makhno particularly despised living in a big city and dreamed of returning to the Ukrainian countryside, where he could "tak[e] up again the struggle for liberty and social justice". Makhno undertook to write his Memoirs, which sold poorly. He also collaborated with exiled Russian anarchists to establish the bimonthly libertarian communist journal Delo Truda (Дело Труда, ), in which Makhno published an article in each issue over three years. Arshinov, the journal's editor, criticized Makhno's articles as poorly written, which upset Makhno greatly and exacerbated his resentment of those anarchists whom he considered to be "armchair theoreticians". The theoretical developments of the journal eventually culminated in the publication of the Organizational Platform of the General Union of Anarchists, which called for the reorganization of the anarchist movement into a more cohesive structure, based on the experiences of revolutionary Ukraine and the defeat by the Bolsheviks. The Platform attracted criticism from the synthesists, such as Volin, who regarded it as a Bolshevization of anarchism. A March 1927 meeting to discuss the Platform in L'Haÿ les Roses attracted anarchists from Russia, Poland, Bulgaria, Italy, and China. When the meeting was raided by police, Makhno was arrested and threatened with deportation, but he was defended by Louis Lecoin and Henri Sellier, who secured his continued stay in France. During this period, Makhno often met with anarchist friends in cafes and restaurants, reminiscing over a bottle of wine about their time in Ukraine. In June 1926, during a meal with May Picqueray and the exiled Russian American Jewish anarchist Alexander Berkman in a Russian restaurant, Makhno met with the Ukrainian Jewish anarchist Sholem Schwarzbard, who went pale upon seeing the Ukrainian nationalist leader Symon Petliura walk into the room. Schwarzbard immediately informed Makhno of his intention to assassinate Petliura in revenge for the anti Jewish pogroms carried out in the Ukrainian People's Republic, during which some 15 of his family members had been killed. Makhno attempted to dissuade him but the deed was carried out anyway. Schwarzbard's subsequent trial revealed a trove of documentary evidence regarding the pogroms in Ukraine, which helped exonerate the assassin.
Антисемитизм туралы айыптарға жауап
Осы шамада Махноның антисемитизммен байланысы туралы әңгімелер тарала бастады, соның салдарынан бұл мәселе бойынша көпшілік пікірталас туды. Ақ эмигранттардың Махно туралы айтқан әңгімелеріне сілтеме жасай, Джозеф Кессел Махноның қияли бейнесін православиелік христиан және антисемит ретінде бейнелейтін роман жариялады, бірақ Махно бұл айыптауды толығымен жоққа шығарды. Махно өзін Украинадағы погромдар туралы айта отырып қорғады: «Дело Труда» басылымында жарияланған «Барлық елдердің еврейлеріне» деген үндеуінде ол Махновшы қатарларындағы антисемитизмнің нақты дәлелдерін сұрады; 1927 жылдың маусымында өткен ашық пікірталаста Махно украиндық еврейлерді қудалаудан қорғағанын мәлімдеді, бұл мәлімдемені ресейлік және украиндық еврейлер қолдады. Украинада болған кезінде Махно Махновшы қатарларындағы антисемитизмнің кез келген көрінісін айыптап, қатаң жазалады, тіпті Горкаядағы еврей поселенісіне қарсы погромға қатысқан Махновшыларды өлім жазасына кесті және еврей қауымына өздерін қорғау үшін қару-жарақ таратты. Волиннің сөзіне сүйенсек, еврей тарихшысы Элиас Чериковер жүргізген тергеулер Махноның өзі антисемиттік зорлық-зомбылық жасағанына ешқандай дәлел таппады. Антисемитизм туралы айыптауларды кейіннен тарихшылар мен Махноның кейбір биографтары, оның ішінде Пол Аврих, Питер Кенез, Майкл Малет және Александр Скирда да жоққа шығарды.
Around this time, rumors began to circulate about Makhno's own relationship to antisemitism, resulting in public debates on the matter. Citing stories of Makhno told by White émigrés, Joseph Kessel published a novel that portrayed a fictionalized version of Makhno as an Orthodox Christian and antisemite, an accusation which Makhno categorically denied. Makhno defended himself by speaking up about the pogroms in Ukraine: in To the Jews of all Countries, published in Delo Truda, he asked for evidence of antisemitism in the Makhnovist ranks; at an open debate in June 1927, Makhno claimed that he had defended Ukrainian Jews from persecution, an assertion that was backed up by Russian and Ukrainian Jews in attendance. During his time in Ukraine, Makhno had condemned and severely punished cases of antisemitism within the Makhnovist ranks, even having ordered the execution of Makhnovists that had participated in a pogrom against the Jewish settlement at Gorkaya and redistributed weapons to the Jewish community for their own protection. According to Volin, investigations by the Jewish historian Elias Tcherikower had found no evidence of Makhno himself having perpetrated antisemitic violence. Allegations of antisemitism were later also disputed by historians and some of Makhno's biographers, including Paul Avrich, Peter Kenez, Michael Malet and Alexandre Skirda.
Кейінгі жылдары: денсаулығы нашарлап, қайтыс болады
1920 жылдардың аяғына қарай Махноның дене күші мен психикалық денсаулығы нашарлап, құлдырады. Украинадан жер аударылған әріптестерімен қарым-қатынасы ушығып кетті. Әйелі оған көңілі толып, ерлі-зайыпты бірнеше рет ажырасып кетті; Халина Кеңес Украинасына оралуға рұқсат алуға тырысып, сәтсіз аяқтады. Жазған естеліктерін өңдеу барысында Махно Ида Меттпен дауласып, ол Махноның "түсініксіз және иректелген қолжазбаларына" наразы болып жұмыстан кетті. Ол Волинмен де жеке және саяси қақтығысқа түсті, бұл қақтығыс өмірінің соңына дейін жалғасып, Махноның естеліктерінің кейінгі томдары тек оның өлімінен кейін жарық көрді. Махно туралы қаңқу-қалжың тараған сайын, ол өзін қаншалықты ұсақ сынға тартып бағаласа да, қорғанышқа түсе бастады. "Дело Труда" газетінде антисемитизмге қатысты айыптаулардан бастап, Махновшылардың бас сүйек пен сүйектерден құралған байрақ қолданғандығы туралы әңгімелерге дейін, барлығын жоққа шығарды. Депортация қаупіне байланысты ол көбінесе жазумен шұғылданды, себебі енді жиналыстарға қатыса да, белсенді ұйымдастыру жұмысына да араласа алмады. Ауыр сырқатқа шалдыққан, оқшауланған және қаржылық жағдайы нашарлаған Махно ішкі безендіруші және аяқ шеберлігімен айналысып, көмескі жұмыстар істеді. Ол тазалаушы болып жұмыс істейтін әйелінің табысымен де көмектесті. 1929 жылдың сәуір айында Мей Пиккерэй және басқа француз анархистері Махноға қолдау көрсету үшін "Махно ынтымақтастық комитетін" құрды. Ақшаның көп бөлігін Махноға зор құрметпен қараған Конфедерация Nacional del Trabajo (CNT) испандық анархистері берді; "Le Libertaire" газетінде өткізілген қайырымдалық шарасы Махноның отбасына аптасына 250 франк, яғни минималды жалақының үштен бірін ғана қамтамасыз етті. Махно бұл ақшаның көп бөлігін қызына жұмсап, өзінің денсаулығына немқұрайлы қарады, бұл оның денсаулығының нашарлауына себеп болды. Оның синтезші анархистермен идеологиялық қақтығысы күшейіп, 1930 жылдың шілдесінде "Либертайр" оның жәрдемақысын тоқтатты. Жеке қайырымдалық шаралар сәтсіз аяқталды. Париждегі көптеген орыс және француз анархистерінен шеттетілген Махно Испанияға көңіл бөлді. Испан анархистері түрмеден босатылғаннан кейін Махно Франсиско Аскасо мен Буэнавентура Дуррутимен кездесті. Испандықтар Махноға деген құрметтерін білдірді, ал ол испандық анархистік қозғалысқа үмітпен қарады және Испанияда анархистік революция болатынын болжады. Махно испан жұмысшы табының революциялық дәстүрлеріне және испандық анархистердің тығыз ұйымдастырылуына қатты таң қалды, егер Испанияда революция өмірінде болса, онда ол оған қосылатынын мәлімдеді. Осы шарада Махно Петр Аршиновтың Кеңес Одағына кеткенін білді, бұл оны украиндық эмигранттардан одан да оқшаулады. Махно өмірінің соңғы жылдарын большевиктерді сынап, басқа анархистерді украиндық тәжірибеден сабақ алуға шақырумен өткізді. Оның соңғы мақаласы, ескі досы Николай Рогдаевқа арналған некролог, Махноның пошта ақысын төлей алмауына байланысты жіберілмеді. Асқазаннан азықтанбағандықтан Махноның туберкулезі нашарлап, 1934 жылдың 16 наурызында ауруханаға түсті. Бірнеше операциядан кейін көмектеспеген соң, Махно 1934 жылдың 25 шілдесінде таңертең қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейін үш күннен соң кремацияланды; Париждегі Пэр-Лашез зиратындағы жерлеу рәсіміне бес жүз адам қатысты.
By the late 1920s, Makhno was succumbing to physical and mental illness. His relationships with fellow Ukrainian exiles deteriorated. His wife grew to resent him, causing the couple to separate several times; Halyna unsuccessfully applied for permission to return to Soviet Ukraine. Over the editing of his memoirs, Makhno quarreled with Ida Mett, who quit out of frustration with Makhno's "indecipherable and meandering manuscripts". He also came into a serious personal and political conflict with Volin, which would last until their deaths, resulting in the later volumes of Makhno's memoirs only being published posthumously. As gossip spread about Makhno, he became increasingly defensive against any criticisms of himself, no matter how minor. In the pages of Delo Truda, he published categorical denials of anything from allegations of antisemitism to whether the Makhnovists had used a flag that carried a skull and crossbones. Due to the threats of deportation, he mostly kept to his writing, as he was no longer able to attend meetings or engage in active organizing. In great pain, increasingly isolated and financially precarious, Makhno got odd jobs as an interior decorator and shoemaker. He was also supported by the income of his wife, who worked as a cleaner. In April 1929, May Picqueray and other French anarchists established a "Makhno Solidarity Committee" to raise funds. Much of the money was contributed by the Spanish anarchists of the Confederación Nacional del Trabajo (CNT), who greatly admired Makhno; the fundraiser in Le Libertaire eventually secured Makhno's family a weekly allowance of 250 francs, barely one third of the living wage. Makhno spent most of this money on his daughter, neglecting his own self care, which contributed further to his declining health. His ideological conflict with the synthesis anarchists escalated and, in July 1930, Le Libertaire suspended his allowance. Individual fundraising attempts were unsuccessful. Alienated from many of the Russian and French anarchists in Paris, Makhno turned his attention towards Spain. Following the release of Spanish anarchists from prison, Makhno met with Francisco Ascaso and Buenaventura Durruti. The Spaniards expressed their admiration for Makhno, who himself displayed a sense of optimism about the Spanish anarchist movement and foretold of a coming anarchist revolution in Spain. Makhno was particularly impressed by the revolutionary traditions of the Spanish working classes and the tight organization of the Spanish anarchists, declaring that if a revolution broke out in Spain before he died, then he would join the fight. Around this time, Makhno learned that Peter Arshinov had defected to the Soviet Union, which left him even more isolated from the Ukrainian exiles. Makhno spent his last years writing criticisms of the Bolsheviks and encouraging other anarchists to learn from the mistakes of the Ukrainian experience. His final article, an obituary for his old friend Nikolai Rogdaev, went unsent as Makhno could not afford the postage. As he suffered from malnutrition, Makhno's tuberculosis worsened to the point that he was hospitalized on 16 March 1934. After several operations failed to help, Makhno died in the early hours of 25 July 1934. He was cremated three days after his death; five hundred people attended his funeral at the Père Lachaise Cemetery in Paris.
Жеке өмір
1910 жылдары түрмеде отырған кезінде Махно Гуляйполеден келген жас шаруа әйел Настя Васецкаядан "жылы хаттар" алды. 1917 жылы үйіне оралғаннан кейін екеуі кездесіп, үйленді, Махно өз үлесін қосқан коммунада бірге өмір сүрді. Бірақ осы уақыт аралығындағы белсенділігі оған "жеке істеріне уақыт қалдырмады". Васецкая ақырында Қара гвардияшылардың қорқытуынан кейін баласын өзімен бірге алып, Гуляйполеден қашуға мәжбүр болды. 1918 жылдың басында Орталық державалардың басып кіруінен Махноның өзі жер аударылғаннан кейін, ол Васецкаямен Царицында қайта қосылып, жақын маңдағы шаруа қожалығында тұруға мүмкіндік алды. Бірақ Махно көп ұзамай саяхаттарын жалғастыру үшін оны тастап кетті. Олар ешқашан қайта көрмеді. Балалары жас кезінде қайтыс болды, ал Махноның да қайтыс болғаны туралы естіген соң Васецкая басқа серіктес тапты. 1918 жылдың соңында Махновшылар Хуляйполе қаласын Орталық державалардан тартып алғаннан кейін Махно жергілікті мектеп мұғалімі Халина Кузьменкомен танысты, ол оның әйеліне айналып, Махновщинаның жетекші тұлғасы болды. Махновтық қозғалыстың жеңілісінен кейін жұбайлар Румынияға, содан кейін Польшаға қашып кетті, онда Кузьменко түрмеде отырғанда қызы Еленаны дүниеге әкелді. Отбасы ақыры Парижге қоныс аударды, бірақ Махноның туберкулез ауруының нашарлауына байланысты біраз уақыт бөлек өмір сүруге мәжбүр болды. Махноның өлімінен кейін бірнеше жыл өткен соң Волин оның "ең үлкен кемшілігі" алкогольге құмарлық екенін айтып, "алкогольдің әсерінен ол өрескел, аса сезімтал, әділетсіз, жарамсыз және зорлыққа бейім болды" деді. Бұл алкоголизм туралы мәлімдемелерді Ида Метт пен Махноның өмірбаянын жазған Александр Скирда жоққа шығарды, олар тиісінше Махноның алкогольге төзімділігі төмен екенін және соғыс кезінде тыйым салуды енгізгенін атап өтті. Майкл Малет пен Виктор Петерс сияқты басқа өмірбаяндар Махноның өмірінің соңғы жылдары "туберкулездің өлімге әкелетінін білгенде" көп ішетін болғанын жазды. Махноның жесірі мен қызы Елена Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияға мәжбүрлі еңбекке жіберілді. Соғыс аяқталғаннан кейін оларды Кеңес Одағының НКВД-сы тұтқындап, 1946 жылы Киевке сотқа апарды. "Советтік үкіметке қарсы науқан жүргізгені" үшін Халина Мордовияда сегіз жылға, ал Елена Қазақстанда бес жылға сотталды. Сталиннің өлімінен кейін екеуі Таразда қайта қосылды, онда олар қалған өмірлерін өткізді: Халина 1978 жылы, ал Елена 1993 жылы қайтыс болды. Махноның Хуляйполедегі туыстары Украина билігі тарапынан Кеңес Одағы тарағанға дейін мазасыздыққа ұшырады.
While imprisoned in the 1910s, Makhno received "warm letters" from one Nastia Vasetskaia, a young peasant woman from Huliaipole. After his return home in 1917, the two met and married, living together on a commune where Makhno contributed. But his activism during this time left him "little time for personal affairs". Vasetskaia was eventually forced to flee Huliaipole after being threatened by Black Guards, taking their child with her. After Makhno himself was forced into exile by the invasion of the Central Powers in early 1918, he managed to reunite with Vasetskaia in Tsaritsyn, finding her lodging at a nearby farm. Makhno soon left her to continue his travels. They never saw each other again. Their baby died young and, after hearing a rumor that Makhno had also died, Vasetskaia found another partner. Following the Makhnovist capture of Huliaipole from the Central Powers in late 1918, Makhno met a local schoolteacher called Halyna Kuzmenko, who became his wife and a leading figure in the Makhnovshchina. With the defeat of the Makhnovist movement, the couple fled to Romania and then on to Poland, where Kuzmenko gave birth to their daughter Elena while she and Makhno were both in prison. The family finally settled in Paris but were forced to live separately for some time due to Makhno's worsening tuberculosis. Years after Makhno's death, Volin described Makhno's "greatest failing" as being alcohol abuse, claiming that "under the influence of alcohol, he became perverse, over excitable, unfair, intractable and violent". These claims of alcoholism were disputed by Ida Mett and Makhno's biographer Alexandre Skirda, who respectively noted Makhno's low alcohol tolerance and his enforcement of prohibition during the war. Other biographers, such as Michael Malet and Victor Peters, wrote that Makhno began to drink heavily during the final years of his life, "when he knew that the tuberculosis was killing him anyway". Makhno's widow and his daughter Elena were deported to Nazi Germany for forced labor during World War II. After the end of the war they were arrested by the Soviet NKVD and taken to Kyiv for trial in 1946. For the crime of "anti Soviet agitation", Halyna was sentenced to eight years of hard labor in Mordovia and Elena was sentenced to five years in Kazakhstan. Following the death of Stalin, the two were reunited in Taraz, where they spent the rest of their lives: Halyna would die in 1978, followed by Elena in 1993. Makhno's relatives in Huliaipole faced harassment by Ukrainian authorities up until the dissolution of the Soviet Union.
Мұра
1921 жылы Махноның Румынияға қашуынан кейін украин анархистерінің көтерілісі жалғасты. Махновтық жауынгерлік топтар 1920 жылдар бойында жасырын түрде әрекет етті. Кейбіреулері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде партизандық күрес жүргізді. Совет үкіметі украин анархистік қозғалысын жойғанымен, 1989 жылғы төңкерістен кейін ол қайта жанданды. Әртүрлі анархистік ұйымдар Махно есімін шабыт көзі ретінде пайдаланады, мысалы, 1994 жылы Донецкте құрылған Анархо-синдикалистердің революциялық конфедерациясы (РКАС). Махно өз туған қаласы Хуляйполеде халық батыры саналады, оның ескерткіші қаланың орталық алаңында орналасқан. Хуляйполе жергілікті тарих мұражайында Махноға арналған тұрақты көрме ұйымдастырылған. 2010 жылдардың соңында Хуляйполе қалалық кеңесі Махноның қаланың имиджінің бір бөлігі екенін жариялап, қалаға туристер тарту мақсатында Франциядан оның күлін қайтару туралы өтініш қағаздарын дайындады. Кеңес Одағының тарауынан бері украин ұлтшылдарының кей бөлігі Махноны украин ұлтшылы ретінде көрсетуге және оның анархистік көзқарастарын әлсіретуге тырысты. Борис Чирков 1942 жылғы «Александр Пархоменко» атты эпикалық фильмде Махно рөлін сомдады, онда ол водка ішкен кезде «Марап, бауырлар, әдемі» дәстүрлі казак әнін шырқады. 1970 жылы Валерий Золотухин «Ай, Мария!» драмалық фильмінде Махно бейнесін жасады. Романның телесериалға бейімделуі Махноны жағымсыз жарықтан көрсетті. 1995 жылы Хелен Шателен Махно туралы француз деректі фильмін түсірді. Махноға жасалған мәдени сілтемелерге Майкл Муркоктың 1981 жылғы «Стальной царь» романындағы эпизодтық рөл, Шығыс блогындағы коммунизм құлдырауы кезінде шыққан ресейлік «Любе» рок-тобының 1989 жылғы альбомының ашылу трегі, АҚШ өкілі Дана Рохрабахердің 1991 жылғы Украинаның Халық депутатының ресми сапары үшін жазып орындаған әні және Сан-Францискодағы «яппилерге қарсы крест жорығының» жетекшісі қолданған псевдоним кіреді. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін Нестор Махно мен Махновщинаның мұрасы Украинаның аумақтық қорғаныс күштеріне (ТҚК) қосылған антиавторитарлық жауынгерлер тарапынан қайта жанданды. Украина Қарулі күштері Хуляйполе шайқасындағы қорғаныс күштері үшін «Махноның садағы» (Махновський лук) атауын қабылдады, бұл шайқас Украина мен Ресей бақылауындағы Запорожье арасындағы қақтығыс желісінде маңызды орын алды. Махноға арналған музейлік көрме Хуляйполе қаласын орыс әскерінің бомбалауы кезінде зақымдалды, ал қала орталығындағы оның ескерткіші құм қаптарымен қоршалған. Лондон қаласында Махно идеяларымен шабыттанған отарлаушылар тобы Ресей олигархы Олег Дерипасканың сарайын басып алды, бұл шаруашылықтың жаңаруына қарсы наразылық акциясы болды.
The Ukrainian anarchist insurgency continued after Makhno's 1921 flight to Romania. Makhnovist militant groups operated clandestinely throughout the 1920s. Some continued to fight as partisans during World War II. Although the Soviets eventually extinguished the Ukrainian anarchist movement, it experienced a resurgence following the Revolutions of 1989. Various anarchist groups draw on the name of Makhno for inspiration, such as the Revolutionary Confederation of Anarcho Syndicalists (RKAS), established in Donetsk in 1994. Makhno is a local hero in his hometown of Huliaipole, where a statue of him stands in its main town square. The Huliaipole Local History Museum hosts a permanent exhibition dedicated to Makhno. In the late 2010s, the Huliaipole City Council prepared documentation requesting the return of Makhno's ashes from France, as part of a campaign to attract tourists to the city, declaring Makhno to be part of the city's brand. Since the dissolution of the Soviet Union, sections of the Ukrainian far right have also attempted to reclaim Makhno as a Ukrainian nationalist and to downplay his anarchist politics. Boris Chirkov portrayed Makhno in the 1942 epic film Alexander Parkhomenko in which he famously sang the traditional Cossack song "Lovely, brothers, lovely" while drinking vodka. In 1970, Valeri Zolotukhin played Makhno in the drama film Hail, Mary!. Television miniseries adaptations of the novel have also presented Makhno in a negative light. Hélène Châtelain directed a 1995 French documentary about Makhno. Cultural allusions to Makhno in popular media have included a supporting role in Michael Moorcock's 1981 alternative history novel The Steel Tsar, the opening track in the Russian rock band Lyube's 1989 album during the fall of communism in the Eastern Bloc, a song U. S. representative Dana Rohrabacher had written and played for the 1991 official visit of a People's Deputy of Ukraine, and the pseudonym used by the leader of an "anti yuppie crusade" in San Francisco against perceived gentrification by Silicon Valley. Following the Russian invasion of Ukraine in 2022, the legacy of Nestor Makhno and the Makhnovshchina was again taken up by Ukrainian anti authoritarians that joined the Territorial Defense Forces (TDF). The Ukrainian Armed Forces also adopted the name "Makhno's bow" (Махновський лук) for their defense forces engaged in the battle of Huliaipole, which has occupied a key place in the line of contact between Ukrainian and Russian occupied Zaporizhzhia. A museum exhibition on Makhno was damaged during the Russian shelling of Huliaipole; his statue in the town center is protected by sandbags. In London, a group of squatters inspired by Makhno occupied the mansion of Russian oligarch Oleg Deripaska, in protest against the invasion.