Кіріспе

1657-1659 жылдар аралығында Запорожье әскерінің гетманы Иван Выховский (Іван Виговський; Iwan Wyhowski / Jan Wyhowski; туған күні белгісіз, 1664 жылы қайтыс болды) – украиндық әскери және саяси қайраткер, мемлекеттік қайраткер. Ол үш жыл (1657-1659) бойы Запорожье әскерінің және казак гетмандығының гетманы қызметін атқарды, осы кезеңде Ресей-Польша соғысы (1654-1667) жүріп жатты. Ол әйгілі гетман және бүлікші көшбасшы Богдан Хмельницкийден кейін гетмандыққа тағайындалды (Украиналық казактар гетмандары туралы қараңыз). Выховскийдің гетмандық кезеңі көбінесе Польшаға жақын саясат ұстануымен сипатталады, бұл казактар арасындағы Ресейге жақын топтардың жеңілісіне әкелді. Выховский Абданк гербінің православиелік ақсүйек Виховский отбасынан шыққан.

Туған жері мен отбасы

Виховский Польша-Литва одақтастығының Киев воеводиіндегі Овруч қаласының жанында, Вихов отбасының иелігінде дүниеге келді. Ол Киев бекінісінің вице-губернаторы, Воевода Адам Кисиелдің қызметінде болған және Киев аймағынан шыққан православие дініндегі дворян Остап Виховскийдің ұлы еді. Баланың Киевге жақын орналасқан (қазіргі Бровари ауданындағы) Хохолив отбасылық иелігінде туған болуы да мүмкін. Остап Виховскийдің тағы үш ұлы мен бір қызы болды (олардың бәрі Иван Виховскийнің құлауынан кейін Сібірге жер аударылды).

Білім

Виховский Киевтегі бауырластық колледжінде оқыды және тілдерде (украин тілінен өзге, шіркеу славяны, поляк, латын және орыс тілдері сияқты) және каллиграфияда өте жақсы нәтижелер көрсетті. Кейін ол Колледждің негізгі қаржылық демеушісі болды.

Әскери қызмет

Польша әскери қызметінде Виховский 1648 жылғы мамыр айында Жовты Судағы шайқаста Хмельницкийдің бүлікші казактарына тұтқынға алынды. Ол білімі мен тәжірибесінің арқасында босатылып, казактардың бас хатшысы немесе канцлері (генеральний писар) және Хмельницкийдің ең жақын кеңесшісі болды. Хмельницкийдің қайтысынан кейін гетман сайланған Виховский 1654 жылғы Переяслав шартынан кейін Украинадағы күшті орыс ықпалына қарсы тепе-теңдік табуға тырысты. Казақ элитасы мен дін қызметкерлері оның Польшаға жақындығын қолдаса, халық пен қарапайым казактар поляктарға күмәнмен қарады, себебі олар ұзақ жылдар бойы дербестігінен айырылып, құлдыққа түсірілген. Соның салдарынан Яков Барабаш бастаған бір топ казактар, Полтава казак полкінің полковнигі Мартин Пушкарды гетмандыққа балама кандидат ретінде ұсынды. Гетманға қарсы көтеріліс 1658 жылғы маусымда Виховский әскері орыс жақтас казактармен шайқасқанда күшейді. Виховский әскері жеңіске жетіп, Пушкарды өлтірді, ал Барабашты қашуға мәжбүр етті (кейін тұтқынға алынып, өлім жазасына кесілді). Бірақ бұл туғанға қарсы соғыс болды, нәтижесінде шамамен 50 мың адам қаза тапты. Украинадағы билігін нығайтқаннан кейін Виховский поляктармен келісімге келуге тырысты. Досы Юрий Немиричтің ықпалымен Виховский поляк үкіметімен келіссөздер жүргізіп, 16 қыркүйекте 1658 жылы қол қойылған Гадяч шартына қол жеткізді. Шарты бойынша Украина, Рутенияның Ұлы Герцогтығы ретінде, Польша-Литва одағының үшінші, дербес бөлігіне айналады, Польша королінің жоғары билігінде болады, бірақ өз әскері, соты және қазынасы болады. Сонымен қатар, православие дінін ұстанатындар католиктермен тең қарастырылуға тиіс еді. Осылайша, қол қойылған шарт казақтарға ғасырлар бойы білмеген дербестік пен мәртебе берер еді. Алайда, Гадяч шарты іске аспады. Оған қол қойылғаннан кейін үлкен орыс әскері келді (кейбір деректерге сәйкес 150 мыңға дейін сарбаз). Олардың 100 мыңы Конотопты қоршаумен айналысты, ал қалғаны Виховскийдің казактарын қууға тырысқанда татарлардың шабуылына ұшырап, 20 мыңнан 30 мыңға дейін орыс сарбазы қаза тапты. Жауап ретінде Виховский 60 мың казакты поляк және 40 мың татар одақтастарымен бірге орыстарға қарсы жетектеді. Конотопқа жақын жерде орыстар жеңілді. Бірақ Виховский жеңісін тиімді пайдалана алмады, себебі бірнеше казак қалаларындағы орыс гарнизондары қарсылық көрсетуді жалғастырды, ал оның татар одақтастары тәуелсіз казактардың шабуылынан кейін Қырымға қайта оралуға мәжбүр болды. Сонымен қатар, Иван Бохун бастаған орыс жақтас көтеріліс казактар арасында қайтадан басталды. 1659 жылы Виховскийге қарсы екінші көтеріліс басталды және Украинадағы билік үшін күресіп жатқан қауіпті күштерді бағындыра алмады. 1660 жылы ол Киев воеводасы болып тағайындалды және 1664 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қызмет етті. Киевтің өзі Василий Шереметьев пен Юрий Барятинский воеводалары Виховскийдің екі және поляктардың бір шабуылын тойтарғаннан кейін орыс әскерлері бақылауында болды. Алайда, Виховскийдің Польша-Литва одағы үшін жасаған қызметі мен биліктен өз еркімен бас тартуы оны қорғамады. 1664 жылы тағы бір казак гетманы, Павел Тетеря, Виховскийде әлеуетті қарсылас көріп, оны поляк билігі алдында сатқындық пен опасыздық (Ресеймен және казактар арасындағы орыс жақтастарымен келісімге келу) айыбымен айыптады. Нәтижесінде Виховский елге опасыздық жасады деп айыпталды, тұтқындалды және сотсыз өлім жазасына кесілді. Оны поляк командирі, полковник Себастьян Маховский, 17 ғасырдың екінші жартысында Украина аумағын қиратқан билік күресінің тағы бір құрбаны етті.

Мұра

Украинаның көптеген қалаларында, Киев сияқты, Виховский есімімен аталатын көше бар.