Кіріспе

2006 жылы Нил Бергердің түсірген романтикалық детективтік фильмі

"Иллюзионист" – 2006 жылы түсірілген американдық романтикалық детективтік фильм. Фильмнің сценарийін жазып, режиссерлік жұмысын Нил Бергер жүзеге асырды, ал басты рөлдерді Эдвард Нортон, Пол Дьяматти және Джессика Биль сомдады. Стивен Миллхаузердің "Айзенхайм иллюзионист" атты әңгімесіне негізделген бұл фильмде, ғасыр басындағы Вена қаласында өмір сүрген Айзенхайм атты сиқыршы, балалық шағындағы махаббатымен қайта табысады. Бұл әйел әлеуметтік жағдайы жағынан одан әлдеқайда жоғары тұрады. Сонымен қатар, фильм Майерлинг оқиғасының фантастикалық нұсқасын көрсетеді. Алғаш рет 2006 жылы Санденс кинофестивалінде көрсетілген бұл фильм, 2006 жылғы Сиэтл халықаралық кинофестивалінің ашылу салтанаты болды. 2006 жылдың 18 тамызында шектеулі көрсетіліммен кинотеатрларда көрсетілді, ал 1 қыркүйекте бүкіл ел бойынша көрсетім аумағы кеңейтілді. Фильм сыншылардың және көрермендердің жоғары бағасын алды.

Сюжет

1889 жылы Венада, Австрия-Венгрияда Айзенхайм есімді сиқыршыны Вена полициясының бас инспекторы Уолтер Уль, өлімнен қайтарғандарды шақыруға қатысты сиқырлы қойылым кезінде тұтқындайды. Кейін Уль, тәж мұрагері Леопольдқа Айзенхаймның өмірінің тарихын айтады. Айзенхайм Эдуард Абрамович болып дүниеге келді, ол ағаш шеберінің ұлы еді және сиқырға қызығушылық танытты. Ол герцогиня фон Тешеннің Софиясына ғашық болды, бірақ Эдуардтың қарапайым адам болғандықтан, олардың араласуына тыйым салынды. Олар жасырын түрде кездесіп жүрді, бірақ ұсталып, күшпен ажыратылды. Айзенхайм әлемді аралап, сиқыр өнерін үйренді, 15 жылдан кейін Венаға оралып, қойылымдар қойды. Бір қойылымда ол ересек Софиямен кездеседі және оның тәж мұрагері Леопольдқа үйленуге міндетті екенін біледі, ал оның әйелдерге қатыгездік танытуы және тіпті біреуін өлтіргені туралы әңгімелер бар. Леопольд Айзенхаймды сарайда жеке қойылым көрсетуге шақырады. Қойылым барысында Айзенхайм ханзаданы патшалық қонақтардың алдында қорлайды, жауабында Венада қайтадан қойылым қоюына тыйым салынады. София оған көмектесуге келгенде, олар махаббаттасып, Айзенхайм онымен бірге қашуға шақырады, бірақ олардың ұсталып, жазалануынан қорқады. Ол тәж мұрагерінің қарт әкесі, император Франц Иосиф I-ге қарсы төңкеріс жасауды жоспарлап отырғанын айтады. Майерлингтегі аң аулау шатырында София Леопольдпен никесін бұзуға тырысады. Оның денесі келесі күні таңертең Вена орманында табылады, кінәлі деп беймәлім адам танылады. Бұл Айзенхаймды үлкен күйзеліске ұшыратады. Ол театр сатып алып, өлгендердің рухын шақыруға арналған жаңа қойылымдар сериясын бастайды. Леопольд жасырын түрде біреуіне қатысады, онда Айзенхайм Софияның рухын шақырады, ол театрдағы біреу оның өлтірушісі екенін айтады. Леопольд ашуланып, Ульге Айзенхаймды алаяқтық үшін тұтқындауға бұйрық береді, бірақ Айзенхайм өзінің қойылымы – иллюзия екенін жұртқа мойындау арқылы түрмеден құтылады. Айзенхаймға егер келесі қойылымында Софияны шақыратын болса, түрмеге қамалатыны туралы ескертеді. Уль қойылымға қатысады, ескертулерге қарамастан, Айзенхайм Софияны қайта шақырады. Уль офицерлерімен сахнаға шабуыл жасайды, бірақ көрермендерді таң қалдыратындай, Ульдің қолынан өткенде Айзенхаймнің өзі рух екені көрінеді. Уль Леопольдке Леопольдтың қылышынан және Софияның медальонынан табылған зергерлік бұйымдарды тапқанын айтады, бұл Леопольдты Софияның өлтірісіне қатыстыруы мүмкін. Ол Леопольдтың жоспарын білгенін, бірақ Леопольдты жақсы император деп ойлағандықтан, оны қолдағанын және тәж мұрагеріне қолдау көрсету арқылы полиция бастығы лауазымына көтерілуді үміттенгенін айтады. Алайда, Софияның өлімі оны тәж мұрагерінің билік етуге лайық емес екенін түсінуге мәжбүр етті, сондықтан ол ойын өзгертіп, император мен Австрия-Венгрияның бас штабына Леопольдтың тақты басып алу жоспары туралы хабарлайды. Австрия-Венгрия армиясының императорлық күзет офицерлері келгенде Леопольд өзіне-өзі атып өлтіреді. Уль Софияның медальонын қалтасына салып қояды. Ол енді полицияның бас инспекторы емес. Бір бала оған жақындап келгенде, оны ұзын пальто киген, сақалды ер адам итеріп жібереді. Бала оған Айзенхаймның Апельсин ағашы туралы жазылған дәптерін береді, оны Уль шеше алмайтын. Ол балаға айқайлап, кім бергенін сұрайды, ал бала "Мырза Айзенхайм" деп жауап береді. Ол оны итермелеген адам медальонды ұрлап алғанын түсінеді. Ол жігітті қуып жетеді, бірақ ол пойызға мініп қашып кетеді. Уль бұл қимылдар мен дәптердің сиқыршының хабары екенін түсінеді және жақында болған оқиғаларды қайта қарастыра бастайды. Ол София мен Айзенхайм оның өлімін Леопольдтан құтылу үшін сахналаған, ал оның көрінуі – жай ғана иллюзия екеніне келеді. Ол олардың керемет жоспарына риза болып күледі. Алыста София мен Айзенхайм әдемі таулы жердегі шатырда жаңа өмір бастайды. Айзенхайм Софияның медальонын оның алақанына қояды.

Өндіріс

Сценарий Стивен Миллхаузердің 1990 жылы жариялаған "Барнум мұражайы" атты әңгімелер жинағынан алынған "Айзенхейм – иллюзионист" деген қысқа әңгімесіне негізделген. "The Prestige" және "Scoop" фильмдерімен бірге "The Illusionist" 2006 жылы сахналық әдемістерді зерттеген үш фильмнің бірі болды. Фильм түсірілімі кезінде магикалық кеңес берушілер мен техникалық сарапшылар ретінде Джеймс Фридман, Рикки Джей, Майкл Вебер және Скотт Пенроуз жұмыс істеді. Режиссер Нейл Бергер былай деді: "Түсірілімге дайындық кезеңінен бастап Джеймс (Фридман) маңызды серіктес атанды; ол шағын қол өнерлерінен бастап маңызды сюжеттік эпизодтарға дейін идеялармен бөлісіп, жобалап, жетілдірді. Ол Эдвард Нортонмен бірге сахналық өнерге дайындалып, бірнеше сахналарда оның қасқа бойын сомдады. Оның үлесі зор болды". Фильмнің басындағы жас Эдуард рөлін сомдаған Аарон Джонсон да сол эпизодтарда көрсетілген допты қолдану тәсілін үйренді. Фильмнің негізінде жатқан түпнұсқа әңгімеде басты кейіпкердің мұрагер ханзаданы қылмысқа айыптауы туралы мәлімет жоқ. Фильм Австрияда өрбуімен бірге, көбінесе Чехияда түсірілді. Вена қаласы фильмде Табор және Прага қалалары арқылы бейнеленген, ал Айзенхеймнің балалық шағындағы ауылының көріністері Ческі Крумловта түсірілді. Мұрагер ханзаданың сарайы – бұл іс жүзінде Конопиште (Бенешов қаласының жанында) орналасқан тарихи бекініс, бұрын Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинандтың резиденциясы болған. Леопольдтың Венадағы сарайының (Хофбург) алдыңғы қақпалары іс жүзінде Прага сарайының алдыңғы қақпалары болды. Қалған эпизодтар Прагадағы Баррандов студиясында түсірілді.

Қабылдау

2008 жылдың 29 маусымына қарай фильм бүкіл әлем бойынша 87 892 388 долларлық кассалық түсім жинады, оның ішінде АҚШ-та 39 868 642 доллар жинады, бұл оның 16,5 миллион долларлық бюджетінен асып түсті. 2007 жылдың қаңтар айында DVD-де жарық көргеннен кейін алғашқы бес айда ол жалға алудан 35,99 миллион доллар табыс тапты. "Иллюзионист" көбінесе жағымды пікірлер алды. Rotten Tomatoes 194 рецензияға негізделген 74% мақұлдау көрсеткішін берді, орташа бағасы 6,94/10. Сыни пікірде: "Иллюзионист – тартымды, жақсы жасалған, құпияға толы, сиқырлы және қызықты оқиға, көрермендерді әсерге түсіретін, тіпті гипнозға түсіретін әсер етеді". Metacritic сайтында 37 рецензияға негізделген 100 балдық шкала бойынша 68 балл жинады, бұл "жалпы алғанда жағымды пікірлерді" көрсетеді. Джонатан Розенбаумның "The Chicago Reader" басылымындағы рецензиясында Пол Дьяматтидің "магистрге деген сезімі бар, бірақ Леопольдқа адал, сондықтан да екіге бөлінген және келіспеушілікке ұшыраған кейіпкерді" сомдағанын жоғары бағалады. Дьяматтидің ойыны нәзік, көркем және бай мәнерлілікке толы. Стивен Холденнің "The New York Times" газетіндегі рецензиясында Эдвард Нортонның рөлі, оның сөзінше, "оның алаңдатарлықтай түсініксіздігіне толыққанды сай келеді" деп мақтады. Variety журналы Джессика Биелдің "өлім үшін күресуге лайық, керемет сұлулығы" бар екенін жазды. Роджер Эберт 4 балдық шкала бойынша 3,5 балл беріп, "Бұл фильм өнер, дін және саясат туралы қызықты теңеу жасайды, олардың арасындағы бұлыңғыр шекараларды көрсетеді" деп жазды. Оператор Дик Поуп "Үздік операторлық" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығына ие болды, бірақ 79-шы "Оскар" марафонында "Панның лабиринті" фильмінің операторы Гильермо Наварроға еңсе тартты.

Саундтрек

Фильмнің музыкасы Филип Гласс жасады және 2006 жылдың 15 тамызында шықты.

Бейімделулер

2014 жылдың 14 қазанында The CW телеарнасы фильм негізінде телесериал дамытып жатқаны жарияланды. 2020 жылдың маусым айында Харума Миура, Наото Кайхо және Рейка Манаки қатысқан жапондық музыкалық қойылымы жарияланды және 2020 жылдың желтоқсанынан 2021 жылдың қаңтарына дейін өтуі жоспарланған; алайда, Миураның 2020 жылдың шілдесінде қайтыс болуына байланысты жоба тоқтатылды.