Кіріспе
1942 жылы түсірілген Эрнст Любичтің "Болу немесе болмау" фильмі – 1942 жылы түсірілген американдық қара комедиялық фильм, режиссері Эрнст Любич, басты рөлдерде Кароль Ломбард және Джек Бенни, сондай-ақ Роберт Стак, Феликс Брессарт, Лайонел Атвилл, Стэнли Риджс және Сиг Руман ойнаған. Фильмнің сюжеті нацистер басып алған Варшавадағы актерлер труппасы туралы. Олар оккупациялық әскерлерді жаңылыстыру үшін өздерінің маскировкалау және актерлік шеберліктерін пайдаланады. Сценарийді Эрнст Любич (автор аталмаған) және Эдвин Юстус Майер Мельхиор Ленгельдің әңгімесі негізінде жазған. Фильм актриса Кароль Ломбард ұшақ апатында қаза болғаннан кейін бір айдан соң шықты. 1996 жылы Конгресс кітапханасы оны "мәдени, тарихи және эстетикалық маңызы бар" деп танып, АҚШ Ұлттық кино реестріне енгізіп сақтауға алды.
To Be or Not to Be is a 1942 American black comedy film, directed by Ernst Lubitsch, starring Carole Lombard and Jack Benny, and featuring Robert Stack, Felix Bressart, Lionel Atwill, Stanley Ridges and Sig Ruman. The plot concerns a troupe of actors in Nazi occupied Warsaw who use their abilities at disguise and acting to fool the occupying troops. It was adapted by Lubitsch (uncredited) and Edwin Justus Mayer from the story by Melchior Lengyel. The film was released one month after actress Carole Lombard was killed in an airplane crash. In 1996, it was selected for preservation in the United States National Film Registry by the Library of Congress as being "culturally, historically, or aesthetically significant."
Сюжет
Варшава театрының белгілі актерлері, оның ішінде "әуескер" Жозеф Тура мен әйелі Мария, сатиралық пьеса "Гестапоны" репетициялап жатыр. Сол түні, театр компаниясы "Гамлетті" қояды, онда Жозеф бас рөлде. Актерлердің бірі, Бронски, әріптесі Гринбергпен бірге, олардың әрқашан найза ұстаушылар болатынына қынжылды. Гринбергтің еврей екені айтылады, ол "Венеция саудагерінде" Шайлок рөлін ойнау арманында екенін жасырмайды. Мария лейтенант Станислав Собинскийден құрметті хат алады және оны сол түні, Жозеф "Болу немесе болмау" монологин бастағанда, гримеркасына келуге шақырады. Бірақ үкімет Германиямен қарым-қатынасты нашарлатуға жол бермеу үшін "Гестапоны" көрсетуден бас тартады. Келесі күні Собински "Болу немесе болмау" монологи кезінде тағы да Мариямен кездесуге кетеді, бұл Жозефті ашуландырады. Собински Марияға өзінің сезімін білдіреді, ол күйеуін және сахнаны тастап, онымен бірге болатынын күтеді. Мария оны түзетуге үлкермей, Германия Польшаға шабуыл жасағандығы туралы жаңалық таралады. Собински Корольдік әуе күштерінің поляк бөлімшесіне қосылады, ал актерлер Варшава бомбаға түсіп жатқанда жасырынады. Собински және оның әріптестері поляк қарсылық қозғалысының жетекшісі профессор Силецкиймен кездеседі. Силецкий жақын арада Варшаваға оралады, ал жігіттер оған жақындарына арналған хабарларды тапсырады. Бірақ Собински Силецкийдің Мария Тура туралы білмейтініне күдікпен қарайды. Одақтастар Силецкийдің поляк ұшқыштарының туыстарының кім екенін білетінін анықтайды, егер ол нацистерге айтса, оларға қарсы жаза шаралары қолданылуы мүмкін. Собински Марияны ескерту үшін қайта ұшады, бірақ Силецкий Марияны неміс сарбаздарымен әкеліп, оған Собинскидің хабарын жеткізеді. Ол Марияны нацистік шпион ретінде жұмысқа алуға үміттенеді және оны кешке шақырады. Мария үйіне қайтар алдында Жозеф келіп, Собинскиді төсегінде табады. Мария мен Собински Силецкиймен не істеу керектігін ойластырады, ал Жозеф әйелі мен ұшқыш арасындағы қарым-қатынасты түсінуге тырысады. Жозеф Силецкийді өлтіретінін айтады. "Гестапо" маскировкасындағы театрдың бір мүшесі Силецкийді "Гестапо штаб-пәтеріне", яғни театрға шақырады. Жозеф Гестапо полковнигі Эрхардт рөлін сомдайды. Жозефке поляк қарсыластарының жақындарының тізімін бергеннен кейін, Силецкий күдікке бой алдырады және Собинскидің Марияға берген хабары мен "Болу немесе болмау" олардың кездесу белгісі екенін айтады. Жозеф таңғалып, өзін ашады. Силецкий оған қару тартады және қашуға тырысады, бірақ Собински оны театр сахнасында атып өлтіреді. Жозеф өзін Силецкий деп маскировкалайды және Силецкийдің тізімінің қосымша көшірмесін алу үшін оның қонақ үйіне барады. Ол жерде ол Силецкийдің рұқсатысыз кете алмайтын Марияны және оны Эрхардтпен кездесуге алып баратын капитан Шульцті табады. Жозеф өзін Силецкий деп таныстырып, қарсылық көтерілісінің басшылары ретінде жаңадан өлім жазасына кесілген тұтқындардың есімдерін айтады. Келесі күні Эрхардт Силецкийдің Марияны нацистік мақсатқа қосылуға көндіргеніне сеніп, оған Силецкийдің мәйітін театрдан тапқандарын айтады. Бұл туралы білмейтін Жозеф әлі де Силецкий ретінде маскараланған Эрхардтқа телефон соғып, онымен кездесуге келеді. Жозефтің жалған екенін көрсету үшін Эрхардт оны Силецкийдің мәйітімен бірге бөлмеде қалдырады. Жозеф қосымша жалған сақал алып, Силецкийдің сакалын қырып, жалған сақалды жабыстырады. Содан кейін ол Эрхардтты оны жұлып алуға итермелейді, оны Жозефтің нағыз Силецкий екеніне сендіреді. Жозефтің табысты жоспары туралы білмейтін бірнеше актерлер Гитлердің күзет отрядының кейпіне кіріп, Жозефтің жалған сақалын жұлып алып, оны сыртқа шығарып жатқандай көрінеді. Барлығы аман-есен, бірақ Эрхардт Силецкийге дайындаған ұшақпен Польшадан кете алмайды. Немістер Гитлердің келуіне арналған тамаша қойылым ұйымдастырады. Актерлер неміс киімдерін киіп, Гитлер мен оның серіктері орынға отырмайынша жасырынып жүреді. Неміс әншілері Deutschlandlied әнін шырқағанда Гринберг кенеттен пайда болып, Гитлердің ложасына шабуыл жасайды, бұл актерлерге нағыз немістерге араласуға мүмкіндік беретін алаңдаушылық тудырады. Гитлердің күзетінің басшысы ретінде әрекет ететін Жозеф Гринбергтің не қалайтынын білуді талап етеді, актерге Шейлоктың сөйлеуін жеткізуге мүмкіндік береді, ол "егер сіз бізге зұлымдық жасасаңыз, біз кек алмауымыз керек пе?!" Жозеф Гринбергті "алып кетуге" бұйрық береді. Барлық актерлер, соның ішінде Гитлер кейпіндегі Бронски де, Гитлердің машиналарын айдап кетеді. Мария пәтерінде компания оны алып кетуін күтеді, бірақ Эрхардт келіп, оны сүйіктісі ретінде ұсынуға тырысады. Бронски Гитлер кейпінде кіріп, сөзсіз шығып кетеді, бұл Эрхардтты оның Гитлердің жақын серігі екеніне сендіреді. Мария Бронскиден қашып кетеді, ал Эрхардт ұяттан өзін-өзі атып өлтіреді. Актерлер Гитлердің ұшағымен ұшып кетеді, ал Собински Шотландияға ұшады. Жозефтің жер асты қозғалысын құтқаруы үшін қандай сыйлық алғысы келетіні туралы баспасөз сұрағанда, Мария ол Гамлет рөлін ойнағысы келетінін мәлімдейді. Оның өнерінің барысында Жозеф Собинскидің оның монологинің шешуші сәтінде тыныштық сақтайтынын көріп риза болады. Бірақ ол сөйлегенде, тағы бір әдемі жас офицер тұрып, сахнаның артына шулы түрде кетеді.
Өндіріс
Любич фильмдегі басты рөлге Джек Бенниден басқа ешкімді ойламаған. Ол тіпті кейіпкерді Бенниді ойлап жазған. Бенни, Лубичтің осындай шебер режиссері оны рөл жазып жатқанда есіне алғанына қуанды, және рөлді дереу қабылдады. Бірақ Бенни қиын жағдайда болды, себебі оның "Шарлидің тәтесі" (1941) фильміндегі сәттілігі актерді өз фильмдеріне шақыруға ешкімді қызықтырмады. Беннидің серіктесі ретінде студия мен Любич мансабы соңғы жылдары құлдырап бара жатқан Мириам Хопкинсті таңдады. Роль – осы тәжірибелі актрисаның қайта оралуы үшін арналған еді, алайда Хопкинс пен Бенни арасында түсініспеушілік болды, сондықтан Хопкинс жобадан шықты. Любичтің қиын жағдайын естіген Кароль Ломбард оны қарастыруды өтінді. Ломбард бұрын режиссермен жұмыс істемеген және осы мүмкіндікті күткен. Любич келісіп, Ломбардқа рөл берді. Бұл фильм Ломбардқа өмір бойы достасқан, жас кезінен таныс Роберт Стакпен бірге жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Фильм United Artists студиясында түсірілді, соның арқасында Ломбард Голливудтағы барлық ірі студияларда жұмыс істегенін айта алды.
Қабылдау
"Болу немесе болмау" фильмінің алғашқы қабылдануы нацистерді сатиралық бейнелеуіне байланысты жұртшылықтың алаңдаушылығымен қатар келді. Сол кездегі сыншылар осындай ауыр және сезілетін қауіп-қатерді комедияның негізі ретінде пайдалануды сынады. Дегенмен, қазіргі сыншылар бұл фильмін Любичтің ең маңызды жетістіктерінің бірі деп санайды. 1991 жылы жарық көрген Джек Беннидің аяқталмаған естеліктерінде Беннидің әкесі бастапқыда ұлын фильмде нацистік формада көргеніне қынжырғаннан театрдан шығып кеткен, бірақ Бенни оны қайта оралуға көндірген. Кейіннен әкесі фильмді қабылдап қана қоймай, оны таңғаларлық 46 рет көрген. Бұл пікір барлық сыншыларға тән емес. Олар Ломбардты мақтағанмен, Бенни мен Любичті сынағандар да болды және фильмді дәмсіз деп тапты. The New York Times газетінің Bosley Crowther жазғандай: "Кімде-кім Варшаваға жасалған қиратушы әуе шабуылын бірден көтере алатынын елестету қиын, әсіресе одан кейін фарс немесе мырза Беннидің гестапо өлігімен комедиялық сахнасынан кейін. Мырза Любичтің әзіл-сықағы ерекше, ал сценарийі күрделі болған." The Philadelphia Inquirer фильмді "Варшаваны бомбалаудан көңіл көтеруге тырысқан беймұрапат, дәмсіз әрекет" деп атады. Кейбір сыншылар полковник Эрхардтың: "Иә, мен оны [Тураны] бір рет "Гамлетте" көрдім. Ол Шекспирге не істеген болса, енді біз соны Польшаға жасап жатырмыз" деген сөзіне ерекше ренжіді. Harrison's Reports журналы оны "соғыс уақытындағы, шеберлікпен режиссерлік пен актерлік жұмыстары жасалған тартымды комедиялық драма" деп сипаттады. "Оқиға әрқашан қызығушылықты тудырады, ал диалог пен актерлік шеберлік көрерменді үнемі күлдіреді". Джон Мошер The New Yorker-де де фильмді мақтап, "Варшаваның құлауы, нацистердің басып алуы кезінде комедияны орналастыру және оны төзуге болатындай етіп көрсету – Любичтің жеңісі" деп жазды. 1943 жылы сыншы Милдред Мартин The Philadelphia Inquirer-де Любичтің тағы бір фильмін қарап, оның неміс тегі мен Польшадағы нацистер туралы комедиясына наразылық білдірді. Любич газетке ашық хат жазып, "Менің осы фильмдегі сатирам нацистер мен олардың абсурдты идеологиясына бағытталған. Сондай-ақ, мен жағдай қаншалықты қауіпті болса да, әрқашан актер болып қалатын актерлердің мінез-құлқын сатиралық түрде көрсеттім, менің ойымша, бұл дұрыс байқау. Польшаның трагедиясын "Болу немесе болмау" фильміндегідей реалистік бейнелеуді сатирамен біріктіруге бола ма деген мәселе туындауы мүмкін. Мен олай болатынына сенемін, сондай-ақ, "Болу немесе болмау" фильмінің көрсетілімінде байқаған көрермендер де солай ойлайды, бірақ бұл пікірталасқа ашық мәселе, әркім өз көзқарасын білдіруге құқылы, бірақ бұл Варшаваны бомбалаудан ләззат алатын Берлинде туған режиссерден мүлдем өзгеше." Соңғы кезде фильм комедиялық классика ретінде танылды. "Болу немесе болмау" фильміне Rotten Tomatoes шолу агрегаторында 52 шолу бойынша 96% мақұлдау көрсетілген, орташа бағасы 8.8/10, консенсус: "Эрнст Любичтің "Болу немесе болмау" фильмі күрделі және уақтылы сатира, сонымен қатар қараңғылық пен комедияны нәзік тепе-теңдікке келтіреді." Словениялық мәдениет сыншысы және философ Славой Жижек 2015 жылы берген сұхбатында оны өзінің сүйікті комедиясы деп атады, онда ол: "Бұл ақымақтық, менің ойымша, одан жақсы комедия жасау мүмкін емес" деді.
Қайта жасау
"Болу немесе болмау" пьесасының радио драмалық бейімделуі 1943 жылғы 18 қаңтарда Screen Guild Theatre ұйымында Уильям Пауэлл мен Диана Льюистің қатысуымен сахналады. 20th Century Fox студиясы 1983 жылы осы атпен, "Болу немесе болмау" деген атаумен фильмді қайта түсірді. Оны Алан Джонсон режиссерлік етті, ал басты рөлдерді Мел Брукс пен Энн Банкрофт ойнады. 1988 жылы Юрген Хоффман пьесаны неміс тіліне аударды. 2008 жылы "Маан Гайе Моғол-е Азам" атты Болливуд нұсқасы шықты. 2008 жылы Бродвейде "Болу немесе болмау" атты сахналық қойылымы ашылды. 2011 жылы Мартон Ласло, Радноти Зюсса және Дерес Петер Будапештте пьесаның сахналық бейімделуін жасады. 2022 жылы Испанияның Мадрид қаласында Хуан Эчанов пьесаны сахнаға қойды.