Кіріспе

Француз философы (1859–1941) Анри Луи Бергсон (18 қазан 1859 – 4 қаңтар 1941) – француз философы, ол 20 ғасырдың бірінші жартысында, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, және 1966 жылы Жиль Делездің «Le Bergsonisme» атты еңбегі жарық көргеннен кейін, аналитикалық және континенталдық философия дәстүрлеріне зор ықпал етті. Бергсон шындықты түсіну үшін абстрактілі рационализм мен ғылымнан гөрі, тікелей тәжірибе мен интуиция процестерінің маңыздырақ екендігі туралы аргументтерімен танымал. Бергсонға 1927 жылы «оның бай және өмірге құт беретін идеялары мен оларды ұсынудағы көркем шеберлігі үшін» әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы табысталды. 1930 жылы Франция оған ең жоғары наградасы – «Құрмет легионы» орденін берді. Бергсонның үлкен танымалдылығы Францияда дау тудырды, өйткені оның көзқарастары республиканың шенеуніктері қабылдаған секулярлық және ғылыми көзқарасқа қарсы болды.

Алғашқы жылдар

Бергсон 1859 жылы Париждегі Ламартин көшесінде дүниеге келді, бұл орын Ескі Париж опера театры болып танымал Палас Гарньеден көп алыс емес. Оның әкесі, композитор және пианист Михаль Бергсон, поляк еврейінің ұрпағы (бастапқыда Берексон атымен белгілі болған). Оның шөлі Темерл Бергсон поляк еврейлерінің, әсіресе хасидтік қозғалыс өкілдерінің белгілі меценаты және жомарт демеушісі болды. Генри мен Луиза Бергсонның 1896 жылы туған Жанна атты қызы саңырау болып дүниеге келді. Бергсонның қарындасы Мина Бергсон (Моина Матерс деп те аталады) ағылшын эзотерик жазушысы Сэмюэлл Лидделл Макгрегор Матерске, «Алтын таң» герметик орденінің негізін қалаушыға үйленді, және олар кейіннен Парижге көшіп келді.

Білім және мансап

Бергсон 1868-1878 жылдары Париждегі Фонтан лицейіне (1870-1874 және 1883 жылдан бастап Кондорсе лицейі деп аталды) оқуға түсті. Ол бұрын еврей дінінде білім алған еді. Алайда, 14-16 жас аралығында ол сенімін жоғалтты. Хьюдтің (1990) сөзіне қарағанда, бұл моральдық дағдарыс оның эволюция теориясын танысуымен байланысты, соған сәйкес адамзат қазіргі приматтармен ортақ ата-тегін бөліседі, бұл процесс кейде шығармашылық құдайдың қажеттілігін жоққа шығарады. Лицейде оқып жүргенде Бергсон ғылыми жұмысы үшін жүлде алды, ал 1877 жылы, он сегіз жасында математикалық есепті шешкені үшін тағы бір жүлде алды. Оның шешімі келесі жылы «Nouvelles Annales de Mathématiques» журналында жарияланды. Бұл оның алғашқы жарияланған еңбегі болды. Оның мансабы ғылым немесе гуманитарлық саласында болуы мүмкін деген ойда қалғаннан кейін, ол соңғысын таңдады, бұл оның ұстаздарының наразылығын тудырды. Он тоғыз жасында ол École Normale Supérieure-ге түсті. Осы кезеңде ол Герберт Спенсерді оқыды. Бергсон 1888 жылы Парижге қайта оралды. Бірнеше ай Колледж Ролин деп аталатын қалалық колледжде сабақ бергеннен кейін, ол Лицей Анри Кватреде сегіз жыл жұмыс істеді. Ол онда Дарвиннің еңбектерін оқып, оның теориялары бойынша лекциялар оқыды. 1901 жылы Академия моральдық және саяси ғылымдар Бергсонды мүше етіп сайлады, ол институттың мүшесі атанды. 1903 жылы ол «Revue de métaphysique et de morale» журналына «Метафизикаға кіріспе» (Introduction à la metaphysique) атты маңызды мақала жариялады, ол оның үш үлкен кітабын зерттеуге кіріспе ретінде пайдалы болды. Ол осы мақалада өзінің философиялық бағдарламасын егжей-тегжейлі баяндады, ол «Шығармашылық эволюция» еңбегінде іске асырылды. Оның үшінші маңызды еңбегі «Шығармашылық эволюция», оның ең танымал және көп талқыланған кітабы 1907 жылы жарық көрді. Пьер Имбар де ла Тур «Шығармашылық эволюция» – ойлаудың жаңа бағытының маңызды кезеңі екенін атап өтті. 1918 жылға қарай Алкан баспасы жиырма бір басылым шығарды, яғни он жыл ішінде жылына екі басылымнан шықты. Осы кітаптың жарық көргеннен кейін Бергсонның танымалдығы академиялық ортада ғана емес, жалпы оқырмандар арасында да зор өсті. Сол кезде Бергсон биологияны, соның ішінде ұрықтану теориясын («Шығармашылық эволюция» кітабының бірінші тарауында көрсетілгендей) жан-жақты зерттеген, ол бұл теория салыстырмалы түрде жақында, шамамен 1885 жылы пайда болды. Философия тарихы, әсіресе грек және рим философиясы саласында маманданған философ үшін бұл үлкен жетістік болды.

Джеймспен қарым-қатынасы және прагматизм

Бергсон 1908 жылы Лондонға сапар шегіп, онда Гарвард философы Уильям Джеймспен кездесті. Джеймс Бергсоннан он жеті жыл үлкен болды және француз профессорының еңбегіне ағылшын-американдық қоғамның назарын аударуда маңызды рөл атқарды. Олар жақын дос атанды. Джеймс Бергсон туралы 4 қазан күнгі 1908 жылғы хатында былай деп жазды: "Осыншалықты қарапайым және мақтанбайтын адам, бірақ интеллектуалды тұрғыдан қаншалықты данышпан! Менің пікірімше, ол жетілдірген бағыт болашақта үстемдік табады және қазіргі дәуір философия тарихындағы бұрылыс нүктесіне айналады." 1880 жылы Джеймс Ренувье мен Пиллонның "Философиялық сын" журналына француз тілінде "Еңбек сезімі" атты мақала жариялаған. Төрт жылдан кейін оның "Айлық" журналында "Эмоция деген не?" және "Интроспективті психологияның кейбір кемшіліктері туралы" деген екі мақаласы жарық көрді. Бергсон 1889 жылы жарық көрген "Уақыт және еркін ерік" еңбегінде осы мақалалардың бірінші екеуін сілтеме ретінде келтірді. Келесі жылдары, 1890-91 жылдары Джеймстің монументалды "Психология қағидалары" еңбегінің екі томы жарық көрді, онда ол Бергсон байқаған патологиялық құбылысқа тоқталады. Кейбір авторлар осы мерзімдерді ғана ескере отырып, Джеймстің зерттеулері 1870 жылдан бері жүргізіліп келе жатқанын (әртүрлі мақалалар арқылы тіркеліп, соңында "Принциптерде" аяқталғанын) ескермей, Бергсонның идеяларын Джеймстікінен бұрын пайда болған деп қате тұжырымдайды. Уильям Джеймс Бергсонды өзінің одақтасы деп есептеді. 1903 жылы ол былай деп жазды: "Мен Бергсонның кітаптарын қайтадан оқып отырмын, және жылдар бойы оқыған ештеңе менің ойларымды осылай қозғаған емес. Оның философиясының жарқын болашағы бар деп сенемін, ол ескі қалыптарды бұзып, жаңа кристалдануға жететін шешімге әкеледі." Джеймстің Бергсонға арнаған ең маңызды құрметтері Гибберт лекцияларында ("Көп түрлі ғаламшар") кездеседі, оны Джеймс Бергсонмен Лондонда кездескеннен кейін көп ұзамай Оксфордтағы Манчестер колледжінде оқыды. Ол Бергсонның ойларынан алған жігерін атап өтіп, "Бергсонның беделіне сүйене алатыныма" деген сенімін білдірді. (Жеймс Бергсон туралы күмәндарын төменде қараңыз.) Бергсонның ықпалы Джеймсті "интеллектуалистік әдістен бас тартуға және логиканың неге қабілетті екенін немесе қабілетсіз екенін анықтау үшін жеткілікті өлшем екені" туралы қазіргі түсініктерден бас тартуға итерді. Ол, өз сөзімен айтқанда, "логикадан толығымен және қайталанбай бас тартты", себебі ол "нақтылық, өмір, тәжірибе, бірдендік, қандай сөзді қолдансаңыз да, біздің логикамыздан асып түседі, оны басып өтеді және қоршап алады" деп тапты. 1909 жылы Джеймстің "Көп түрлі ғаламшар" кітабында жарияланған бұл пікірлер көптеген ағылшын және американдық оқырмандарды Бергсонның философиясын өздері зерттеуге ынталандырды, бірақ Бергсонның негізгі еңбегінің ағылшын тіліндегі аудармалары әлі жарық көрмеген еді. Алайда Джеймс Артур Митчеллге "Жаратылыстың эволюциясы" кітабын ағылшын тіліне аударуға көмектесті және ынталандырды. 1910 жылдың тамызында Джеймс қайтыс болды. Егер ол аударма аяқталғаннан кейін оны көруге аман болғанда, оны ағылшын тілінде оқитын жұртшылыққа алғы сөзбен таныстыруды жоспарлаған. Келесі жылы аударма аяқталып, Бергсон мен оның еңбектеріне қызығушылық одан әрі артты. Танысымен, сол жылы (1911) Бергсон Джеймстің "Прагматизм" кітабының француз тіліндегі аудармасына "Шындық және Реальность" атты он алты беттік алғы сөз жазды. Онда ол Джеймстің еңбегіне ризашылық білдіріп, сонымен қатар бірнеше маңызды ескертулер жасады. 5-11 сәуір аралығында Бергсон Италияның Болонья қаласында өткен төртінші халықаралық философиялық конгреске қатысты, онда ол "Философиялық сезімталдық" тақырыбында баяндама жасады. Шақыруларға жауап ретінде ол сол жылы Англияға және одан кейін бірнеше рет сапар шекті. Бұл сапарлар жақсы қабылдады. Оның сөздері жаңа перспективалар ұсынды және оның үш негізгі еңбегіндегі көптеген тұстарды түсіндірді: "Уақыт және еркін ерік", "Материя және естелік" және "Жаратылыстың эволюциясы". Олар қысқа болғанымен, оның кітаптарындағы идеяларды дамытып, байытты және ағылшын тіліндегі аудиторияға оның философиясының негізгі қағидаларын түсіндірді.

Өзгеріс туралы дәрістер

1911 жылдың мамыр айында Бергсон Оксфорд университетінде «Өзгерісті қабылдау» (La perception du changement) атты екі дәріс оқыды. Clarendon Press сол жылы оны француз тілінде жариялады. Оның баяндамалары қысқа да, түсінікті болды, студенттер мен жалпы оқырмандарды оның басқа, көлемді жазбаларына баулыды. Кейін Оксфорд оған ғылым докторы дәрежесін берді. Екі күннен соң ол Бирмингем университетінде Хаксли лекциясын оқыды, онда «Өмір мен сана» тақырыбы көтерілді. Бұл кейіннен «Хибберт журналында» (1911 жылғы қазан) жарияланды және қайта қаралып, «Адам ақылының энергиясы» (L'Énergie spirituelle) жинағындағы алғашқы мақала болды. Қазан айында ол тағы да Англияға сапар шекті, онда Лондон университетінің колледжінде «Жанның табиғаты» (La Nature de l'Âme) тақырыбында төрт дәріс оқыды. 1913 жылы Бергсон Нью-Йорктегі Колумбия университетінің шақыруымен Америка Құрама Штаттарына барып, бірнеше американ қалаларында дәріс берді, онда оны үлкен көрермендер қарсы алды. Ақпан айында Колумбия университетінде француз және ағылшын тілдерінде дәріс оқыды, онда «Руханилық және еркіндік» және «Философия әдісі» тақырыптары талқыланды. Сол жылдың мамырында Англияға оралғаннан кейін Британдық психикалық зерттеулер қоғамының президенті болып сайланды және қоғамға «Өмірдің арбақтары мен психикалық зерттеулер» (Fantômes des vivants et recherche psychique) тақырыбында баяндама жасады. Осы кезеңде оның танымалдылығы артты және оның еңбектерінің аудармалары көптеген тілдерде жарық көрді: ағылшын, неміс, итальян, дат, швед, венгр, поляк және орыс тілдерінде. 1914 жылы Бергсонның отандастары оны Француз академиясының мүшесі етіп сайлады. Ол сондай-ақ Моральдық және саяси ғылымдар академиясының президенті болды, сонымен қатар ол Ла-Легион де-Онёр офицері және Офицер де-Льинструкция публика болды. Бергсон түрлі бағыттағы шәкірттерді өсірді. Францияда неокатолицизм мен модернизм сияқты қозғалыстар, бір жағынан, ал синдикализм, екінші жағынан, оның ілімінің негізгі идеяларын өз мақсаттарына қабылдауға тырысты. Социалистік және синдикалистік теорияның континенталдық органы Le Mouvement socialiste Карл Маркс пен Пьер Жозеф Прудонның реализмін интеллектулизмнің барлық түрлеріне қарсылық ретінде бейнеледі және марксистік социализмнің жақтастары Бергсон сияқты философияны құптауы керек деп мәлімдеді. Басқа жазушылар ынталарынан туып, Франция колледжінің философия кафедрасының иесінің ой-пікірлері мен Конфедерация Женераль Дю Трубтың және Дүниежүзілік өнеркәсіптік жұмысшылардың мақсаттары негізінен келіседі деп мәлімдеді. Әлеуметтік революционерлер Бергсоннан барынша пайда алуға тырысқанда, көптеген діни қайраткерлер, әсіресе барлық ағымдардың либералды ойлы теологтары, мысалы, өз еліндегі модернистер мен неокатолик партиясы оның жазбаларына үлкен қызығушылық танытты және олардың көптегені оның еңбегінен жігер мен шабыт алды. Алайда Рим-католик шіркеуі Бергсонның үш кітабын пантеизм (яғни, Құдайды өзінің жаратылысына тән деп санау және жаратылыс процесінде өзі жаратылған) деген айыппен тыйым салды. 1915 жылы ол Моральдық және саяси ғылымдар академиясының президенті лауазымында Александр Рибомен алмасты және «Германия империализмінің эволюциясы» тақырыбында баяндама жасады. Осы уақытта ол Мемлекеттік білім беру министрінің өтініші бойынша француз философиясының қысқаша тұжырымын жариялауға уақыт тапты. Бергсон соғыс кезінде Америкада көп саяхаттап, дәріс оқыды. Ол АҚШ-тың соғысқа кіруіне әкелген келіссөздерге қатысты. Ол сол жерде болды, француз миссиясы Рене Вивианидің басшылығымен сәуір мен мамыр айларында 1917 жылы, Американың соғысқа кіруіне байланысты сапармен келді. Вивианидің «Француздық миссиясы Америкада» (1917) кітабына Бергсон алғы сөз жазды. 1918 жылдың басында Француз академиясы Бергсонды ресми түрде қабылдады, ол «Таңдаулы қырық» арасында Эмиль Ольвьеге (L'Empire libéral тарихи еңбегінің авторы) мұрагер болды. Қаңтар айында оның құрметіне сессия өткізілді, онда ол Оливье туралы сөйледі. Соғыста Бергсон ақыл мен материяның, неғұрлым дұрыс айтқанда, өмір мен механизмнің қақтығысын көрді; және осылайша ол өзінің философиясының негізгі идеясын іс-әрекетке енгізді. Өмірінде философиялық қағидаларын осылай жан-жақты және қорқынышты сынауға ешбір философқа бұрын-соңды мүмкіндік тумаған. Бергсонның француз мерзімді басылымдарына қосқан көптеген үлестері салыстырмалы түрде қолжетімді болмағандықтан, ол оларды екі томдық жинақта жариялады. Бірінші том соғыс басталғанда жоспарланып жатқан. Соғыстың аяқталуы 1919 жылы кешіккен томның жарық көруімен белгіленді. Ол «Рухани энергия: Мақалалар мен дәрістер» (Mind Energy – L'Énergie spirituelle : essais et conférences) деген атаумен шықты. Бергсонның философиясын Англияда жақтаған Уайлдон Карр «Ақыл энергиясы» деген атаумен ағылшын тіліне аударма дайындады. Том 1911 жылғы Хаксли естелік лекциясымен «Өмір мен сана» ашылады, ол «Сана және өмір» деген атаумен қайта қаралып, дамытылған түрінде берілген. Бергсонның әлеуметтік этикаға және жеке тұлғаның болашақ өміріне деген қызығушылығының арту белгілері көрінеді. Психикалық зерттеулер қоғамы алдындағы лекциясы, сондай-ақ Францияда оқылған «Жан және дене» (L'Âme et le Corps) лекциясы, онда Жан туралы төрт лондондық дәрістің мазмұны бар. Жетінші және соңғы мақала – 1904 жылы Женевадағы философиялық конгресте Бергсонның танымал лекциясының қайта басылымы, «Психофизиологиялық паралогизм» (Le paralogisme psycho physiologique), енді «Ми және ой: философиялық иллюзия» (Le cerveau et la pensée : une illusion philosophique) ретінде жарияланды. Басқа мақалалар жалған тану, түстер және зихи еңбек туралы. Бұл том құпталатын туынды және Бергсонның ақыл күші туралы жазғандарын, сондай-ақ материя мен ақыл арақатынасындағы «кернеу» және «босаңсу» тұжырымдамасын біріктіреді. 1920 жылдың маусымында Кембридж университеті оған әдебиет докторы дәрежесін берді. Ол этика, дін және социология саласындағы жаңа еңбегіне толық көңіл бөлгені үшін Франция колледжі Бергсонды қазіргі философия кафедрасының міндеттерінен босатты. Ол кафедраны сақтап қалды, бірақ енді дәріс оқымады, оның орнына математик және философ Эдуард Ле Руай оның шәкірті болды, ол математиканың негіздері бойынша конвенционалистік ұстанымды қолдады, ол Бергсонмен қабылданып алынды. Ле Руай, сондай-ақ Француз академиясында Бергсонның мұрагері болды және ынталы католик болды, ол ашылған шындыққа конвенционализмін кеңейтті, оған догмалар, спекулятивтік теология және абстрактілі ойлар емес, иман, жүрек және сезімдерге басымдық берді. Бергсон сияқты, оның жазбалары да Ватиканмен «Индекске» енгізілді.

Альберт Эйнштейнмен пікірсайыс

1922 жылы Бергсонның "Durée et simultanéité, à propos de la théorie d'Einstein" (Уақыт аралығы мен бір мезгілделік: Бергсон және Эйнштейндік Әлем) кітабы жарық көрді. Сол жылдың басында Альберт Эйнштейн Француз философиялық қоғамына келіп, Бергсонның қысқаша сөзіне қысқаша жауап берді. Бергсонның физика білімі жеткіліксіз екендігі және кітаптың физикадағы заманауи дамуларға сай келмегені айтылды. Алайда, "Эйнштейн және Ақыл-ойының дағдарысы" еңбегінде көрнекті француз философы Морис Мерло-Понти Эйнштейнді Бергсонның аргументін түсінбегені үшін кінәлады. Мерло-Понтидің сөзінше, бұл аргумент ерекше салыстырмалылық теориясының физикасына емес, оның философиялық негіздеріне қатысты, және теорияға қатысты кең таралған түсіндірулер мен қате ұғымдар тудырған парадокстарды қарастырады, соның ішінде Эйнштейннің өзінің де түсініктері. "Duration and Simultaneity" 1951 жылғы француз тіліндегі Edition du Centenaire басылымында, оның басқа барлық еңбектерімен бірге жарияланбады, бірақ кейін "Mélanges" деп аталған әртүрлі эсселер жинағында жарық көрді. Бұл жұмыс Бергсонның 1920-1925 жылдар аралығында Ұлттар Лигасындағы Халықаралық Зияткерлік Ынтымақтастық Комитетіне (ЮНЕСКО-ның алдағысы, және Эйнштейн, Мари Кюри сияқты тұлғаларды қамтыған) төрағалық еткен тәжірибесін пайдаланды.

Кейінгі жылдар және өлім

Бергсон әйелі мен қызымен бірге Париждегі Порт-д'Отейге жақын маңдағы тыныш көшеде қарапайым үйде тұрып, 1927 жылы «Жаратылыстану эволюциясы» атты еңбегі үшін Нобель әдебиет сыйлығын алды. Ауыр ревматизм ауруларына байланысты ол Стокгольмге бара алмады, оның орнына кейін «La Pensée et le mouvant» басылымында жарияланған мәтінді жіберді. Колледж де Франстан зейнетке шыққаннан кейін Бергсон танымал азайып, жасырын өмір сүре бастады: ол дегенеративті аурудан (ревматизм, оның салдарынан жартылай паралич болды) зардап шекті. Өсиеті бойынша, ол католиктік дінге өтуді қалаған, бірақ 1930 жылдары Еуропада нацизм мен антисемитизмнің күшеюі еврей халқына келтірген ауыртпалықтарды ескере отырып, бұл қадамнан бас тартты; ол қуғынға ұшыраған халықтан бөлінуге ниеттемеді. 1940 жылы Францияның құлауынан кейін, оккупацияланған Франциядағы еврейлер полиция бөлімшелерінде тіркелуге міндетті болды. Полициялық анкетаны толтырғанда Бергсон келесідей жазды: «Академик. Философ. Нобель сыйлығының иегері. Еврей». Париж архиепископы Эммануэль Селестин Сухардтың пікірінше, қала нацистердің оккупациясында болған кезде Бергсонның дінге өтуі туралы ашық мәлімдеу, шіркеу де, еврей халқы да үшін қауіпті болар еді. 1941 жылдың 3 қаңтарында Бергсон оккупацияланған Парижде бронхиттен қайтыс болды. Оның өтініші бойынша, Рим-католик діни қызметкері оның жаназасында дұға оқыды. Бергсон Гарш зиратында, О-де-Сенде жерленген.

Философия

Бергсон себептілік туралы басым, тым механикалық көзқарасқа (редукционизмде көрініс бергендей) қарсы шықты. Ол ерік бостандығының дербес және болжамсыз түрде дамуына мүмкіндік беру қажет екенін айтты. Кант ерік бостандығын уақыт пен кеңістіктен тыс нәрсе деп қарастырып, оны сенім мәселесіне жатқызса, Бергсон «Ұзақтылық» тұжырымы арқылы уақыт, кеңістік және себептілік туралы қазіргі заманғы түсініктерді қайта анықтауға тырысты, осы арқылы ерік бостандығы мен себептілікті нақты байланыстыруға орын жасады. Ұзақтылықты жылдам және ағылшын ұғымы ретінде қарастыра отырып, Бергсон Ұзақтылықты «қозғалмайтын» талдау арқылы түсіну мүмкін емес, тек жеке тәжірибелік сезіну арқылы ғана түсінуге болатынын дәлелдеді.

Шығармашылық

Бергсон жаңалықтың пайда болуын таза белгісіз жаратылыс нәтижесі ретінде қарастырады, оны механикалық күштердің алдын ала анықталған салдары ретінде емес. Оның философиясы таза қозғалмалылыққа, болжамсыз жаңалыққа, шығармашылыққа және еркіндікке баса назар аударады, сондықтан оның жүйесін процесс философиясы деп сипаттауға болады. Ол уақыт пен жекелік, ерік бостандығы, қабылдау, өзгеріс, есте сақтау, сана, тіл, математиканың негізі және ақыл-ойының шектері сияқты мәселелерді қамтиды. Канттың «Таза Ақыл-Ой Сыны» еңбегінде жазылған білім туралы теориясын және оның шындыққа қатысты ұғымдарын сынға алып, Бергсон шындық туралы Платонның ұғымын оның симметриялық кері нұсқасы (табиғат заңдылығы / ой заңдылығы) ретінде салыстырады. Ол ғылым мен метафизика, интеллект пен интуиция арасындағы қатынастарды қайта қарастыруға тырысып, интуицияны қолдану арқылы ойлау мүмкіндігін кеңейту қажеттігін атап өтті, ол, оның пікірінше, абсолюттік және нағыз өмірді білуге, таза ұзақтықта түсінуге жақындатады. Интеллекті (салыстырмалы түрде) сынға алғандықтан, ол жазбаларында суреттер мен метафораларды жиі қолданады, себебі ұғымдар, оның ойынша, шындықтың толық көрінісін қамти алмайды, ол тек заттарға тасталған абстрактілі желі сияқты. Мысалы, «Шығармашылық Эволюция» (III тарау) еңбегінде ол ойдың өзі адамның жүзуі мүмкін екендігін ешқашан ойламас еді, өйткені жүзуді жүруден логикалық түрде шығара алмайды. Жүзу үшін адам суға секіруі керек, содан кейін ғана ой жүзудің мүмкін екендігін қарастыра алады. Бергсон үшін интеллект – таза теориялық емес, практикалық қабілет, адамның тірі қалуы үшін эволюцияның нәтижесінде пайда болған құрал. Егер метафизика «жалған мәселелерден» сақтану үшін, интеллекттің абстрактілі ұғымдарын таза теорияға кеңейтпеуі керек, керісінше интуицияны қолдануы тиіс. «Шығармашылық Эволюция» еңбегі әсіресе өмірдің үздіксіз жаратылысы арқылы ойлауға тырысты және Герберт Спенсердің эволюциялық философиясына тікелей қарсы қойылды. Спенсер Чарльз Дарвиннің эволюция теориясын философияға ауыстыруға және осы теорияға негізделген космология құруға тырысты (Спенсер сондай-ақ «күштілердің тірі қалуы» деген тіркесті де енгізді). Бергсон Спенсердің механикалық философиясы деп санайтын нәрсеге қарсы шықты. Бергсонның «Өмір философиясы» (Lebensphilosophie) – оның замандастарының механикалық философияларына, сондай-ақ финализмнің сәтсіздігіне жауап ретінде қарастырылуы мүмкін. Кант ерік бостандығының тек уақыт пен кеңістіктен тыс жерде ғана болуы мүмкін деп сенді, шындығында, су айналымы, математика және өлім-жітімнен бөлек, ғаламдағы жеке өмірдің жалғыз анықталмаған аспектісі. Алайда, оның бар-жоғын анықтау мүмкін емес, және ол тек прагматикалық сенім ғана. Шындығында, Бергсон ұзақтықтың кеңейтілмеген, бірақ әртүрлі екенін айтты, сондықтан оның бөліктерін бірін-бірі тудыратын, бірінен-бірі ерекше бөліктердің тізбегі ретінде қоюға болмайды. Осыған сүйене отырып, ол детерминизмнің мүмкін емес екенін және ерік-жігердің таза қозғалыс екенін тұжырымдады, осыны Бергсон ұзақтық деп атады. Бергсон үшін шындық – өзгерістен тұрады.

Интуиционизм

Бергсон анықтағандай, ұзақтылық – бірлік және көптік екі егіз ұғым, бірақ ол қозғалмалы болғандықтан, тұрақсыз түсініктер арқылы ұғып алу мүмкін емес. Сондықтан Бергсон оны тек өзінің интуиция әдісі арқылы ғана сезінуге болады деп санайды. Анри Бергсонның «Метафизикаға кіріспе» еңбегіндегі екі мысал, Бергсонның интуиция терминін, түсініктердің шектерін және интуицияның абсолютті ұғып алу қабілетін түсінуге көмектеседі. Бірінші мысал – қала. Талдау, яғни көзқарастарды бөліп, түсініктер жасау арқылы, қаланың тек әртүрлі бұрыштардан түсірілген фотосуреттерден құралған моделін ғана ұсына алады, бірақ қалада жүрудің нақты сезімін ешқашан бере алмайды. Осы сезімді тек интуиция арқылы ғана ұғынуға болады, сондай-ақ Гомердің бір жолын оқу тәжірибесі де осыған ұқсас. Оны аударып, сан алуан түсіндірмелер жазуға болады, бірақ ешбір түсіндірме поэзияны оның бастапқы күйінде сезінудің қарапайым құндылығын толыққанды ұғып ала алмайды. Олай болса, интуиция әдісі – нәрселердің өзіне қайта оралу әдісі.

Элан витал

Элан виталь – Бергсонның ұзақтығы мен интуициядан кейінгі үшінші маңызды түсінігі. Эволюцияны түсіндіру мақсатымен туған бұл идея алғаш рет 1907 жылғы «Жаратылыстану эволюциясы» еңбегінде пайда болды. Бергсон элан витальды эволюцияны механикалық емес, көбірек тіршілікке толы түрде түсіндіретін, сондай-ақ адамзаттың шығармашылық күшін анықтайтын маңызды итергіш күш ретінде бейнелейді. Осы түсінік бірнеше авторларды Бергсонды витализмнің жақтаушысы деп сипаттауға әкелді, бірақ ол «Жаратылыстану эволюциясы» кітабында оны ашық сынады, себебі Дриеш пен Йоханнес Рейнкеге (оларды атады) қарсы, табиғатта «таза ішкі мақсат та, айқын жекелік те жоқ» деп есептеді: Осы жерде виталистік теориялардың кедергісі жатыр. Егер тіршілік әлемінде мақсат болса, онда ол бүкіл тіршілікті бір бөлінбес құшақтауға тиіс.

Күлкі

Күлкі: Комикстің мағынасына арналған эссесінде Бергсон күлкінің өзі туралы емес, күлкі қалай оятылатыны туралы теорияны жасайды (эссесінің 23-ші басылымында жарияланған Делаге жасаған қарсылығын қараңыз). Бұл эссе оның жануарлар машинасы туралы картезиандық теорияға қарсы екенін анық көрсетті.

Үнді философиясымен салыстыру

Бірнеше индуист авторлары Бергсонның ойларында индуист философиясына ұқсас тұстарды тапты. ХХ ғасырдың басындағы үнді философ Шри Ауробиндоның интегративтік эволюционизмі Бергсон философиясымен көптеген ортақ белгілерге ие. Бұл Бергсоннің тікелей ықпалы екені даулы, бірақ Ауробиндо көптеген батыс философтарымен таныс болған. Теософиялық қоғамның мүшесі К. Нараянасвами Айер «Профессор Бергсон және индуист Ведантасы» атты кітапша жариялап, Бергсонның материя, сана және эволюция туралы ойлары Ведантика мен Пураналардағы түсіндірмелермен сәйкес келеді деп тұжырымдады. Налини Канта Брахма, Мари Тюдор Гарланд және Хоуп Фиц – интуиция, сана және эволюция саласында ерекше назар аудара отырып, индуист және Бергсон философияларын салыстырып қараған басқа авторлар.