Кіріспе
Американдық актер (1897–1992)
Морис Карновский (5 қыркүйек 1897 – 1 қыркүйек 1992) – американдық сахна және кино актері. Ол Нью-Йорктегі Group Theatre (1931–1940) тобының негізін қалаушылардың бірі болды және Бродвейде де, кинода да сәтті актерлік мансапқа ие болды. 1950-жылдардың басында ол коммунистік партияның мүшесі болғандығы туралы әріптестері АҚШ-тың антиамерикандық қызметтер комитетіне (House Un-American Activities Committee) мәлімдеді. Ол «қара тізімге» енгізіліп, бірнеше жыл бойы аз жұмыс істеді, бірақ кейін актерлік мансабын қайта жаңғыртты, Стратфорд Шекспир фестивалінде көптеген Шекспирлік рөлдерді ойнады және университеттерде «Король Лир» мен «Венеция саудагері» спектакльдеріндегі бас рөлдерді сомдады. Карновскийдің сіңілі баласы – танымал актер және ұзақ жылдар бойы «Pathmark Guy» атанған Джеймс Карен.
Ерте өмір
Карновский 1897 жылдың 5 қыркүйегінде Миссури штатының Сент-Луис қаласында Айк пен Дженни Карновскилердің отбасында дүниеге келді. Әкесі дүкенші болған, оны яһуди театрының қойылымдарына алып баратын. 1975 жылы ол былай деп еске алды: «Олардың еврей өмірін бейнелеуде қандай зор байлық болды. Мен оны тамашалай білдім. Ал майысқа бояудың иісін сезгеннен кейін, мен толыққандай дайын болдым». 1920 жылы Сент-Луис қаласындағы Вашингтон университетін бітірген соң, Бостонға көшіп, алғашқы кәсіби сахналық қойылымында ойнады. Карновский дерлік барлық ірі «Топтық Театр» өндірісінде ойнады, көбінесе оның жақын досы, актер және драматург Клиффорд Одец оның үшін арнайы жазған рөлдерді сомдады. Карновскийдің «Топтық Театр» сахнасындағы ең үлкен жетістіктері – Одецтің «Оян да ән айт», «Алтын ұл», «Жоғалған жұмақ» және «Айға зымыран» пьесалары болды. Ол сонымен қатар соғысқа қарсы мюзикл «Джонни Джонсон», Сидни Кингслидің «Ақ киімдегілер», Элия Казанның «Дауылды тас», «Менің әпкем Айлин» және «Кафе Крон» фильмдерінде де ойнады. «Оян да ән айт!» қойылымы туралы жазған «Нью-Йорк Таймс» газетінің сыншысы Брукс Аткинсон: «Морис Карновский шешімін таба алмайтын немесе пайдалана алмайтын идеялармен күресіп жүрген жалғыз қария данасы ретіндегі рөлін өте шебер сомдады, оның өнері қала әкімшілігінің алдында мэрдің қабылдауына лайық. Бәлкім, Карновский мен Адлер екеуі де кез келген жағдайда керемет актерлер болар еді. Бірақ «Топтық Театрдың» тәртібі оларға өздері ешқашан жете алмайтын актерлік шеберлікті сыйлады. «Топтық Театр» жақсылық жасайды!» 1937 жылы Карновский басқа бірнеше актерлермен бірге Голливудқа барып, фильмдерде жұмыс істеу арқылы «Топтың» қиын қаржылық жағдайын жақсартуға үміттенді. Карновскийдің кинодағы дебюті 1937 жылы «Оскар» сыйлығын жеңіп алған Уильям Дитерленің «Эмиль Золаның өмірі» фильмінде болды, бас рөлде Пол Муни ойнады. Одан кейін Анатоль Литвактың «Товарищ» фильмінде екінші пландағы рөлді сомдады, содан соң Карновский Нью-Йоркке оралды және «Топтық Театр» жаңадан құрылды. 1940 жылы «Топтық Театр» тарағаннан кейін Карновский Голливудқа қайта оралды, онда тағы бірнеше фильмде ойнады. 1939 жылы Нью-Йорк әлемдік көрмесінде көрсетілген «The City» атты фильмге дауыс берді. Ол сахналық жұмысын «Актерлер зертханасына» қосылып жалғастырды, бұл «Топқа» ұқсас актерлік труппа болды және оның бірінші директоры болды. 1943 жылы ол зейнеткер норвегиялық мектеп мұғалімі Сикстус Андресен рөлін сомдады. Карновский 1945 жылы «Көктегі рапсодия» фильмінде Джордж Гершвиннің әкесінің рөлін ойнады, ал «Өлі есеп» (1947) фильмінде Хамфри Богартпен бірге қарақшы түнгі клубтың иесі Мартинелли рөлінде ойнады. 1950 жылы Хосе Феррердің қатысуымен «Сирано де Бержерак» фильмінде ЛеБрет рөлін сомдады. Сол жылы ол «Екінші әйел» деген құпия фильмде доктор Раймонд Хартли рөлін, ал Джозеф Льюисдің «Пистолеттермен мазасыз» фильмінде атыс қаруын ойнағанды ұнататын жас баланы жазалаған мейірімді судья рөлін ойнады. Бұл Карновскийдің 12 жыл бойы түсіретін соңғы голливуд фильмі болды. Бродвейде Карновский 1950-51 маусымда Артур Миллер бейімдеген Ибсеннің «Халық жауы» пьесасында Фредерик Марчпен бірге ойнады. Аткинсон: «Марч мырзаның рөлі Морис Карновскийдің қала әкімінің рөлімен теңдестіріледі».
immigrants. His father, a grocer, took him to performances of the Yiddish theater. In 1975 he recalled: "There was such richness in their portrayals of Jewish life. I could savor it. Once I smelled greasepaint, I was committed." He graduated from Washington University in St. Louis in 1920 and then moved to Boston where he acted in his first professional stage production. Carnovsky appeared in almost every major Group Theatre production, often playing parts that had been written specifically for him by his good friend, the actor and playwright Clifford Odets. Among Carnovsky's major triumphs at the Group Theatre were the Odets plays Awake and Sing, Golden Boy, Paradise Lost and Rocket to the Moon. He also appeared in the anti war musical Johnny Johnson, Sidney Kingsley's Men in White, the Elia Kazan directed Thunder Rock, My Sister Eileen, and Cafe Crown. Writing about the Group's production of Awake and Sing!, the New York Times critic Brooks Atkinson said, " Morris Carnovsky as the lonely old sage struggling with ideas he cannot resolve or use, gives a performance worth a mayor's reception on the steps of City Hall. Probably Mr. Carnovsky and Mr. Adler would have become remarkable actors in any case. But the discipline of the Group Theatre has given them a mastery of acting they could never have achieved by themselves. The Group Theatre makes good!" In 1937 Carnovsky, along with several other actors from the Group, went to Hollywood in hopes of raising money to bolster the Group's shaky finances by working in films. Carnovsky's movie debut came in the Academy Award winning best picture of 1937, William Dieterle's The Life of Emile Zola starring Paul Muni. It was followed by a supporting role in Anatole Litvak's Tovarich, before Carnovsky returned to New York and a newly re configured formation of the Group Theatre. After the collapse of the Group Theatre in 1940, Carnovsky returned to Hollywood where he appeared in several more films. In 1939, he provided the narration for a film called The City that was screened at the 1939 New York World's Fair. He continued his stage work by joining the Actors' Lab, an acting troupe much like the Group, serving as its first director. In 1943, he played a retired Norwegian school teacher, Sixtus Andresen, in the Warner Bros. anti Nazi film, Edge of Darkness, which starred Errol Flynn and was directed by Lewis Milestone. Carnovsky portrayed George Gershwin's father in Rhapsody in Blue in 1945, and in Dead Reckoning (1947), he starred as the villainous nightclub owner Martinelli with Humphrey Bogart. In 1950, he portrayed LeBret in Cyrano de Bergerac starring José Ferrer. Later that year, he played Dr. Raymond Hartley in the mystery The Second Woman and the kindly judge who sentences a young boy who likes to play with firearms in Joseph H. Lewis's Gun Crazy. This was to be Carnovsky's last Hollywood film for 12 years. On Broadway, Carnovsky appeared alongside Fredric March in Ibsen's An Enemy of the People, adapted by Arthur Miller, in the 1950 51 season. Atkinson wrote: "The impact of Mr. March's acting is dramatically balanced by the rich, forceful and accomplished acting of Morris Carnovsky as the cynical mayor of the town."
Голливудтың қара тізімі
Карновский бір кезде Америка Коммунистік партиясының мүшесі болған. 1951 жылдың сәуір айында, Америка Құрама Штаттарының Американдық қызметтер комитеті (HUAC) оны тексергенде, ол АҚШ Конституциясына сәйкес өзінің құқықтарына сілтеме жасап, ешқандай сұраққа жауап беруден бас тартты. Сол тыңдау кезінде актер Марк Лоуренс Карновскиймен бірге Коммунистік партияның бірнеше іс-шараларына қатысқанын мәлімдеді. Карновский тыңдаудан кейін жасаған мәлімдемесінде комитеттің жұмысы шын мәнінде тергеу емес, "адамның ең терең адалдығы мен ізгілігінің қасиетті аймақтарына жасалған тергеу" екенін, ал "соның салдары – қара тізімге енгізілу, өмір сүру, бостандық және еңбекпен бақытты болу құқығынан жала жабу арқылы айырылу" екенін айтты. Ол және оның әйелі Фиби Брэнд 1952 жылы HUAC алдындағы куәлігінде, бұрын Коммунистік партияның мүшесі болған Элия Казанның көрсетуімен, басқа алты топтық театр мүшелерімен бірге коммунистер ретінде танылды. Актер Стерлинг Хейден HUAC алдында, кейде Голливудтағы Карновскийдің үйінде өткізілетін Коммунистік партия отырыстарына қатысқанын айтты. Карновский HUAC-қа шақырғанда "есімдерді атаудан" бас тартты, бұл оның кино мансабын тоқтатып қойды. 1975 жылы ол осы тәжірибесін бағалап, Нью-Йорк театрының көрермендері оларды шеттемейтінін көрсету үшін жиналған қара тізімдегі актерлер тобының бір бөлігі болғанын айтты. Бұл екі жылға созылды. Голливудтың HUAC-пен болған қарым-қатынасынан кейін оған деген қызығушылығы айтылмаса да, бір жағдайда ол 1953 жылдың мамыр айында Куинстегі еврей қауымдық орталығында жоспарланған өнер көрсетуінен ресми түрде шақырылмай қалды, себебі ол "қоғамға қабылданбайтын" еді.
Ойынға оралу
1955 жылы ол Жан Жирадудың «Тайгер қақпасында» Приам рөлінде Бродвейге қайтып келді. 1956 жылы Карновский: «Шекспир мені кенеттен ашты!» деп еске алады. «1956 жылы Коннектикут штатының Стратфорд қаласындағы Америка Шекспир театрының бас директоры және продюсері Джон Хаусман маған телефон соғып: «Шекспирдің кейіпкерін ойнағыңыз келе ме?» деп сұрады. Мен: «Иә, әрине!» дедім. Осылайша мен бастадым. Бірінші жылы «Король Джонда», «Шарасыздық пен шапағатта» және «Қызды қолға үйретуде» рөлдер орындадым. Содан кейін мен Шекспирді, оның актерлік өнерінің реалистік әдісін, Group Theatre-дағы жылдарымда аштым. Келесі жылы «Венеция саудагерінде» Шейлок рөлін орындадым, мен үшін бұл жаңа мүмкіндіктердің есігін ашты». Ол тағы бірнеше фильмдерде де ойнады: 1962 жылы ол Сидней Люметтің «Көпірден көрініс» фильміне, Артур Миллердің осы аттас пьесасының бейімделуіне Парижге барды. 1966 жылдың мамырында Чикагодағы Гудман театрында Бертольт Брехттің «Галилео Галилей» рөлінде ойнады. Ол «Медея» телеспектаклісінде Креон рөлін орындады, ал 1974 жылы Джеймс Каанның әкесінің рөлінде «Азарт ойыншысы» фильмінде түсті. Бұл – Public TV-ның «Голливуд телетеатры». Ол 1975 жылы PBS телеарнасында «Чикаго жанжалының соты» екі жарым сағаттық драмалық қойылымында судья Хоффман рөлін ойнады. Кристофер Бурсталл мен Стюарт Худ түпнұсқа стенограмманың 23 000 бетінен құрастырған бұл бағдарлама 1970 жылы Британдық телерадиокорпорациясы мен Бавария теледидарының бірлескен өндірісі болды. Мырза Бурсталл сонымен қатар продюсер және режиссер болып жұмыс істеді. 1979 жылы ол Америка театрлық даңқ залына енгізілді. 1980 жылы ол еврей ұлттық театрының көркемдік кеңесіне мүше болып кірді, бұл коммерциялық емес ұйым сахна тарихының ұмытылып бара жатқан бөлігіне назар аударуға бағытталған. 1980-ші жылдары Карновский Уотерфордтағы Юджин О’Нилл театр орталығындағы Ұлттық театр институтында Шекспир актерлігінен сабақ берді. Стратфорд Шекспир фестиваліндегі «Король Лир» спектакліндегі жоғары бағаланған өнер көрсетімі Карновскийге жас актерлердің тәлімгері ретінде екінші мансапқа жол ашты, ол елдің барлық университеттеріне сапар шегіп, Шекспир классикасындағы Лир, Фальстаф және Шейлоктың басты рөлдерін ойнады, ал көмекші рөлдерді студенттер орындады.
He was inducted into the American Theatre Hall of Fame in 1979. In 1980, he served on the artistic advisory board of the Yiddish National Theatre, a nonprofit effort to promote awareness of an increasingly forgotten part of stage history. In the 1980s, Carnovsky was an instructor of Shakespearean acting at the National Theater Institute, at the Eugene O'Neill Theater Center in Waterford, CT.
A highly acclaimed performance at Stratford Shakespeare Festival in King Lear led to something of a second career for Carnovsky as a mentor of young actors, as he traveled to universities all over the country, playing the leading roles of Lear, Falstaff, and Shylock in the Shakespeare classics with supporting casts made up of college students.
Жазу
1984 жылы ол досы және әріптесі Питер Сандермен бірге актерлік өнері туралы теориясын жинақтап, "Актердің көзі" атты кітап жазды.
Өлім
Моррис Карновский 1992 жылдың 1 қыркүйегінде Коннектикут штатының Истон қаласындағы үйінде табиғи себептерден қайтыс болды, туған күніне төрт күн қалғанда 95 жасқа толуға тиіс еді. Оның әйелі, Фиби Брэнд, 2004 жылдың 3 шілдесінде 96 жасында пневмониядан қайтыс болды. Жұбайлардың Стивен Карновский есімді ұлы болған.