Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гьенген (; толық атауы: Гьенген ан дер Бренц; Шваб диалектісінде: Gẽänge) – Германияның оңтүстігіндегі Бавариямен шекараға жақын, Баден-Вюртембергтің шығысындағы бұрынғы еркін императорлық қала. Қала Хайденхайм ауданында, Шваб Альбының шығыс жиегінде, Бренц өзенінің жанында, Ульм қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 30 шақырым жерде орналасқан. Гиенген – тепселі аюды (тойлық аюды) ойлап тапқан Маргарет Штайф компаниясының туған жері. Нюрнберг-Ульм-Констанция бағытында, Компостелла жолының маңызды тармақтарының бірінде орналасқан Гиенгенге, Сантьяго-де-Компостеллаға қажылық сапармен келген жаяу жүргіншілердің саны жыл сайын артып келеді.
Giengen (; full name: Giengen an der Brenz; Swabian: Gẽänge) is a former Free Imperial City in eastern Baden Württemberg near the border with Bavaria in southern Germany. The town is located in the district of Heidenheim at the eastern edge of the Swabian Alb, about 30 kilometers northeast of Ulm on the Brenz River. Giengen is the hometown of the Margarete Steiff corporation, who invented the teddy bear. Positioned on the Nuremberg Ulm Constance route, one of the main feeder routes of the Compostella Trail, Giengen is visited each year by an increasing number of walking pilgrims on their way to Santiago de Compostella.
Тарих
Қала туралы алғашқы жазбаша дәлел 1078 жылы маркграф Диполь II фон Вобургтің шайқаста қаза болғаны туралы хабарлаған Петерхаузен монастырының жылнамасында кездеседі. 1147 жылы Дипольд III-тің қызы Адель император Фридрих I Барбароссаға үйленді, бірақ бала тумағандықтан бірнеше жылдан кейін ажырасты. Фридрих Барбаросса қалаға кейде келіп тұратын және 1171 жылы болған сапарында қалаға жәрмеңке құқығын және бір мүйізді аттың гербін берген болуы мүмкін. 1216 жылғы құжатта Гиенген әлі де ауыл (вилла) деп аталады, бірақ 1252 жылға қарай қала (цивитас) мәртебесіне жеткен сияқты.
The first documentary evidence of the town was contained in a chronicle of the monastery of Peterhausen that reported on the death in battle in 1078 of margrave Diepold II von Vohburg, lord of Giengen. In 1147, Adele, daughter of Diepold III, was married to Emperor Frederick I Barbarossa but was divorced after a few years due to childlessness. Frederick Barbarossa was an occasional visitor and resident and it was probably during his stay in 1171 that he granted market rights and the unicorn coat of arms to the town. Still referred to as a villa (village) in a document dated 1216, Giengen had seemingly attained city (civitas) status by 1252.
Еркін императорлық қала (13951803)
Қала бірнеше рет императорлар тарапынан кепілге берілді, ал Вюртемберг және Эттинген графтары қаланың бақылауы үшін бәсекелестікке түсті. 1395 жылы ғана Гьенгеннің императордан басқа ешкімге бағынбас, еркін императорлық қала мәртебесі толық мойындалды. 1481 жылы қала кез келген сыртқы соттың құзыретінен босатылды. 14 ғасырдың соңынан бері Швабия еркін қалалары лигасының мүшесі болған Гьенген, 1488 жылы құрылған күшті Швабия лигасына қосылды. Қала 1519 жылы Вюртембергке қарсы лиганың сәтті соғысына қатысты. 1521 жылғы танымал Рейхсматрикельде – императорлық мүліктердің әскери және қаржылық міндеттемелерін белгілейтін құжатта – Гьенген 2 атты әскер, 13 жаяу әскер және 60 гульден үлестіруге міндетті болды. Бұл үлес сол кездегі 85 еркін императорлық қаланың тізімінде төменгі сатыда болды, бұл қаланың кішкентайлығы мен қарапайым ресурстарын көрсетеді (салыстыру үшін, жақын орналасқан Ульмнің үлесі тиісінше 29, 120 және 600 болды). Дегенмен, Гьенген отыз жылдық соғыстан және Вестфалия бейбітшілігінен аман қалған 50 еркін императорлық қаланың бірі болды және 1802-1803 жылдарға дейін дербес мемлекеттік бірлік ретінде өмір сүрді.
The city was pawned more than once by successive emperors, and the counts of Württemberg and of Oettingen both vied for control over the city. It was only in 1395 that Giengen’s status as a Free Imperial City, independent of any lord but the Emperor, was finally acknowledged by all. In 1481, the city was exempted from the jurisdiction of any outside court. Giengen, which has been a member of leagues of Swabian Free cities since the late 14th Century, joined the powerful Swabian League when it was set up in 1488. The city took part in the League’s successful war against Württemberg in 1519. According to the celebrated Reichsmatrikel of 1521 the document that laid down the military and monetary obligations for each of the Imperial Estates – Giengen was obligated to contribute 2 horsemen, 13 foot soldiers and 60 gulden. That contribution ranked near the bottom on the list of the 85 Free Imperial Cities then in existence, reflecting the small size and modest resources of the city (by comparison, the contribution of nearby Ulm was set at 29, 120 and 600 respectively). Yet, Giengen was to be one of the 50 Free Imperial Cities that were to survive the Thirty Years' War and the Peace of Westphalia and continue as quasi sovereign entities until 1802 03.
Протестанттық реформация
Барлық басқа Империялық қалалар сияқты, Гиенген де Протестанттық реформация арқылы терең өзгерді, ол Империяның секулярлық және шіркеулік княздіктеріне дейін қала-мемлекеттерге жол ашты. Реформация басталғанға дейін де, Шіркеудің кең таралған ықпалына қарсы наразылық болды, әсіресе еркін Империялық қалаларда, олар саяси жағынан дербес болғанымен, Шіркеутің ондықтар, шіркеу трибуналдары және т.б. сияқты діни мәселелердегі бақылауымен күресуге мәжбүр болды. Дін аясындағы мүліктер мен дін қызметкерлері, секулярлық және регулярлық, көбінесе салықтан және азаматтық бақылаудан босатылған. Сондықтан, Риммен және жергілікті епископпен – Гиенген жағдайында Аугсбург епископымен – соңғы үзіліс, қатал ашудың аяқталуын білдірді және жаңа Протестанттық қалалар мен княздардың саяси ықпалының айтарлықтай артуын қамтамасыз етті. Олар осы кезден бастап реформаланған дін қызметкерлерін, ондықтарды және діни ережелер мен негіздерді толық бақылауға алды. Каспар Пфайфелман 1528 жылы Гиенгендегі аурухана шіркеуінде уағыз оқыған алғашқы Протестант уағызшысы болды. 1531 жылы жергілікті тұрғындардан тұрақты Евангелистік (Лютерандық) уағызшыны жалдауды бірнеше рет сұрағаннан кейін, қала кеңесі ақыры уағызшы және реформатор Мартин Рауберді жұмысқа алды. 1537 жылы қала жаңа Лютерандық ілімді ресми түрде қабылдады. Сол жылы белгілі реформатор және теолог Мартин Буцер Страсбургтен Гиенгенге келді. 1556 жылы католиктік қызметтерге тыйым салынды, ал көп ұзамай, басқа еркін қалалардағы жалпы үрдіске сәйкес, Гиенген тыныш көндіруге сүйенген дін өзгерту саясатын тоқтатты және анабаптистер сияқты барлық конформистердің – олардың радикалды екені және әлеуметтік тәртіп пен діни бейбітшілікке қауіп төндіретіні саналды – Лютерандыққа айналудан бас тартса, қаладан кету керек деп жарлық шығарды. Қала Отыз жылдық соғыс кезінде ауыр зардап шекті және швед, Империялық/Испан және француз әскерлерімен бірнеше рет тоналып, құтқарылды. 1634 жылы қалың өрт қаланың көп бөлігін қиратты. Қаладағы соңғы сарбаздар Вестфалия бейбітшілігіне қол қойылғаннан кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, 1650 жылдың тамызында қаладан кетіп қалды. Өмір баяу қалпына келді және мектептер мен шіркеулерді қайта салуға қаржы табылды. 1655 жылы Вюртемберг герцогының сапары кезінде той-думандар ұйымдастырылды: кішкентай тәуелсіз қала-мемлекет Вюртемберг аумағымен толық қоршалған және герцогтармен жақсы қарым-қатынас маңызды болды. 1618 жылы соғысқа дейін халқы шамамен 2000 адамды құраған Гиенгеннің халқы 1651 жылы 1200 адамға, ал 1671 жылы 1700 адамға дейін жетті. Өрт болған жылдан бастап 1672 жылға дейін 206 адам – 95 адам аймақтан, 20 адам Ульмнен, 29 адам Бавариядан және 62 адам Империяның қалған бөлігінен – Гиенгеннің азаматтығын (Bürgerrecht) сатып алды. 1677 жылы қалалық кеңес қабылдаған жаңа салық кодексі халықтың наразылығын тудырды және Ауликалық кеңеске шағымданғаннан кейін, Оуттинген графынан және Ульм қалалық кеңесінің мүшелерінен тұратын Империялық комиссия, Гиенгеннің оңтүстіктегі қуатты көршісі, салық салу мәселесінде шешім қабылдауға гильдияларды қатыстыру керектігін шешті. Бұл ереже 1802 жылы Гиенген еркін Империялық қала статусын жойғанға дейін күшінде болды.
Like almost all the other Imperial Cities, Giengen was profoundly transformed by the Protestant Reformation, which made its way into the city states before it did into the secular and ecclesiastical principalities of the Empire. Even before the advent of the Reformation, there had been much discontent against the pervasive influence of the Church, particularly in the Free Imperial Cities that, while largely independent politically, had to contend with the control of the Church in religious matters such as tithes, ecclesiastical tribunals, etc., not counting the fact that religious property and the clergy, both secular and regular, were largely exempted from taxation and civic control. Therefore, a final break with Rome and the local bishop—in the case of Giengen, the Bishop of Augsburg—meant the end of a severe irritant and a significant increase in the political reach of the new Protestant cities and princes who, from then on, would have full control over the reformed clergy, tithes and religious regulations and foundations. One Kaspar Pfeiffelmann was the first Protestant preacher to preach in Giengen, more specifically at the hospital church in 1528. In 1531, after having been repeatedly requested by local burghers to hire a permanent Evangelical (Lutheran) preacher, the Town Council finally hired preacher and reformer Martin Rauber. The City officially adopted the new Lutheran doctrine in 1537. Later that year, the famous reformer and theologian Martin Bucer from Strasburg visited Giengen. Catholic services were prohibited in 1556 and soon after, following the general trend already well underway in the other Free Cities, Giengen abandoned its conversion policy that relied on quiet persuasion and decreed that all Nonconformists such as the Anabaptists – deemed too radical and a threat to social order and religious peace – had to leave the city if they refused to convert to Lutheranism. The city suffered heavily during the Thirty Years' War and was looted and ransomed repeatedly by Swedish, Imperial/Spanish and French troops and in 1634 a devastating fire destroyed much of the city. The last soldiers billeted in the city left in August 1650, more than a year after the signing of the Peace of Westphalia. Life very slowly went back to normal and money was found to rebuild the schools and churches. The visiting Duke of Württemberg was wined and dined during a visit in 1655: the tiny independent city state was entirely surrounded by Württemberg territory and good relations with the dukes were important. The population of Giengen, which has stood at close to 2000 on the eve of the War in 1618, was back to 1200 in 1651 and to 1700 in 1671. From the year of the fire to 1672, some 206 individuals 95 from the area, 20 from Ulm, 29 from Bavaria and 62 from the rest of the Empire have purchased Giengen's citizenship (Bürgerrecht). A new tax code adopted by the Town Council in 1677 caused considerable popular discontent and following a complaint to the Aulic Council, an imperial commission composed of the count of Oëttingen and members of the Town Council of Ulm, Giengen's powerful neighbor to the south, ruled that the guilds should be involved in the decision process on taxation. The rule was to remain in force until Giengen ceased to be a Free Imperial City in 1802.
XVIII ғасыр
XVIII ғасыр Гьенген үшін оқиғасыз болды және қала Испания мұрагерлік соғысы мен ғасырдың басқа соғыстарынан көптеп зардап көрмеді. Ұйқылы қалада көптеген оқиғалар болған жоқ: өрттен кейін Санкт-Георг шіркеуінің қоңырау мұнарасы қайта салынды, ал белгілі бір азамат жаңа шомылу тағын сыйға берді; орган жасау шеберханасы ашылды; Якоб Освальд пен оның қызы "қызбен зина жасады" деген айыппен басы кесілді. 1734 жылғы халық санауында шағын еркін императорлық қалада "130 жылқы, 150 ірі қара мал, көптеген шошқа және 1000 қой" бар екені көрсетілді, қаланың ерекшелігі ауылдық сипатта болды. 1732 жылы қала, басқа протестант мемлекеттерінің үлгісімен, Сальцбургтен князь-архиепископ тарапынан қуылған 12 протестант отбасын қабылдады. Император Карл VII 1743 жылы қала әкімінің үйінде қысқа уақыт болды, ал 1788 жылдың маусымында Италиядан қайтып келген Гете екі түн Goldenen Gans Inn-де тұрды, онда ол 2 гульденге азық-түлік сатып алды. Сол кезде халық саны шамамен 1770 адамды құрады, бұл бір ғасыр бұрынғыдан көп өзгермеген.
The 18th century was somewhat uneventful for Giengen and the city was relatively spared by the War of the Spanish Succession and the other wars of the century. Not much happened in the sleepy city: the belfry of St. Georg’s church’s was rebuilt after a fire and a new baptismal font was donated by a prominent citizen; an organ making shop opened business; one Jakob Osswald and his daughter are beheaded for “incestua cum filia”. A 1734 survey showed that there were "130 horses, 150 heads of cattle, many pigs and 1,000 sheep" in the tiny Free Imperial City, which had a distinct rural character. In 1732, the city, imitating other Protestant states, took in 12 Protestant families that, along with hundreds of others, had been expulsed from Salzburg by the Prince Archbishop. Emperor Charles VII stayed briefly at the Bürgermeister’s house in 1743, and on his way back from Italy in June 1788, Goethe stayed for two nights at the Goldenen Gans Inn, where he spent 2 gulden in victuals. The population then was about 1770, almost unchanged from a century earlier.
Еркін императорлық қала мәртебесінің аяқталуы
1802-03 жылдарғы медиация процесінде Гиенгенге де құлдырап бара жатқан қасиетті Рим империясының 50 еркін императорлық қаласының көпшілігі сияқты тағдыр бұйырды және қала тәуелсіздігін жоғалтты. 1802 жылдың 5 қыркүйегінде Вюртемберг герцогы Фредерик II «Гиенген императорлық қаласының мэрі мен қалалық кеңесіне» Гиенгеннің оның герцогтығына қосылуының қажеттілігіне көз жеткізу керектігін жазды. Келесі айда герцог Гейденхаймдегі билігіндегі өкіліне Гиенгенге кіріп, оны иеленуге бұйрық берді. Ол кезде қала – 1802 және 1810 жылдар аралығында Вюртембергке қосылған 15 еркін императорлық қаланың бірі – 464 отбасыға мекен болды, 1695 тұрғыны, 354 үйі, 119 қорасы және 6000 гульден бюджеттік артықшылығы болды.
In the course of the mediatisation of 1802 03, Giengen was not spared the fate of the great majority of the 50 Free Imperial Cities of the moribund Holy Roman Empire and the city lost its independence. On September 5, 1802, Duke Frederick II of Württemberg wrote to “the Mayor and Town Council of the Imperial City of Giengen” that “they should convince themselves of the necessity for Giengen” to be incorporated into his duchy. The following month, the Duke ordered his bailiff in Heidenheim to enter Giengen and take possession. At that time, the city one of the 15 Free Imperial Cities to be absorbed into Württemberg between 1802 and 1810 was home to 464 families, had 1,695 inhabitants, 354 houses, 119 barns, and a budget surplus of 6,000 gulden.