Кіріспе

Гьенген (; толық атауы: Гьенген ан дер Бренц; Шваб диалектісінде: Gẽänge) – Германияның оңтүстігіндегі Бавариямен шекараға жақын, Баден-Вюртембергтің шығысындағы бұрынғы еркін императорлық қала. Қала Хайденхайм ауданында, Шваб Альбының шығыс жиегінде, Бренц өзенінің жанында, Ульм қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 30 шақырым жерде орналасқан. Гиенген – тепселі аюды (тойлық аюды) ойлап тапқан Маргарет Штайф компаниясының туған жері. Нюрнберг-Ульм-Констанция бағытында, Компостелла жолының маңызды тармақтарының бірінде орналасқан Гиенгенге, Сантьяго-де-Компостеллаға қажылық сапармен келген жаяу жүргіншілердің саны жыл сайын артып келеді.

Тарих

Қала туралы алғашқы жазбаша дәлел 1078 жылы маркграф Диполь II фон Вобургтің шайқаста қаза болғаны туралы хабарлаған Петерхаузен монастырының жылнамасында кездеседі. 1147 жылы Дипольд III-тің қызы Адель император Фридрих I Барбароссаға үйленді, бірақ бала тумағандықтан бірнеше жылдан кейін ажырасты. Фридрих Барбаросса қалаға кейде келіп тұратын және 1171 жылы болған сапарында қалаға жәрмеңке құқығын және бір мүйізді аттың гербін берген болуы мүмкін. 1216 жылғы құжатта Гиенген әлі де ауыл (вилла) деп аталады, бірақ 1252 жылға қарай қала (цивитас) мәртебесіне жеткен сияқты.

Еркін императорлық қала (13951803)

Қала бірнеше рет императорлар тарапынан кепілге берілді, ал Вюртемберг және Эттинген графтары қаланың бақылауы үшін бәсекелестікке түсті. 1395 жылы ғана Гьенгеннің императордан басқа ешкімге бағынбас, еркін императорлық қала мәртебесі толық мойындалды. 1481 жылы қала кез келген сыртқы соттың құзыретінен босатылды. 14 ғасырдың соңынан бері Швабия еркін қалалары лигасының мүшесі болған Гьенген, 1488 жылы құрылған күшті Швабия лигасына қосылды. Қала 1519 жылы Вюртембергке қарсы лиганың сәтті соғысына қатысты. 1521 жылғы танымал Рейхсматрикельде – императорлық мүліктердің әскери және қаржылық міндеттемелерін белгілейтін құжатта – Гьенген 2 атты әскер, 13 жаяу әскер және 60 гульден үлестіруге міндетті болды. Бұл үлес сол кездегі 85 еркін императорлық қаланың тізімінде төменгі сатыда болды, бұл қаланың кішкентайлығы мен қарапайым ресурстарын көрсетеді (салыстыру үшін, жақын орналасқан Ульмнің үлесі тиісінше 29, 120 және 600 болды). Дегенмен, Гьенген отыз жылдық соғыстан және Вестфалия бейбітшілігінен аман қалған 50 еркін императорлық қаланың бірі болды және 1802-1803 жылдарға дейін дербес мемлекеттік бірлік ретінде өмір сүрді.

Протестанттық реформация

Барлық басқа Империялық қалалар сияқты, Гиенген де Протестанттық реформация арқылы терең өзгерді, ол Империяның секулярлық және шіркеулік княздіктеріне дейін қала-мемлекеттерге жол ашты. Реформация басталғанға дейін де, Шіркеудің кең таралған ықпалына қарсы наразылық болды, әсіресе еркін Империялық қалаларда, олар саяси жағынан дербес болғанымен, Шіркеутің ондықтар, шіркеу трибуналдары және т.б. сияқты діни мәселелердегі бақылауымен күресуге мәжбүр болды. Дін аясындағы мүліктер мен дін қызметкерлері, секулярлық және регулярлық, көбінесе салықтан және азаматтық бақылаудан босатылған. Сондықтан, Риммен және жергілікті епископпен – Гиенген жағдайында Аугсбург епископымен – соңғы үзіліс, қатал ашудың аяқталуын білдірді және жаңа Протестанттық қалалар мен княздардың саяси ықпалының айтарлықтай артуын қамтамасыз етті. Олар осы кезден бастап реформаланған дін қызметкерлерін, ондықтарды және діни ережелер мен негіздерді толық бақылауға алды. Каспар Пфайфелман 1528 жылы Гиенгендегі аурухана шіркеуінде уағыз оқыған алғашқы Протестант уағызшысы болды. 1531 жылы жергілікті тұрғындардан тұрақты Евангелистік (Лютерандық) уағызшыны жалдауды бірнеше рет сұрағаннан кейін, қала кеңесі ақыры уағызшы және реформатор Мартин Рауберді жұмысқа алды. 1537 жылы қала жаңа Лютерандық ілімді ресми түрде қабылдады. Сол жылы белгілі реформатор және теолог Мартин Буцер Страсбургтен Гиенгенге келді. 1556 жылы католиктік қызметтерге тыйым салынды, ал көп ұзамай, басқа еркін қалалардағы жалпы үрдіске сәйкес, Гиенген тыныш көндіруге сүйенген дін өзгерту саясатын тоқтатты және анабаптистер сияқты барлық конформистердің – олардың радикалды екені және әлеуметтік тәртіп пен діни бейбітшілікке қауіп төндіретіні саналды – Лютерандыққа айналудан бас тартса, қаладан кету керек деп жарлық шығарды. Қала Отыз жылдық соғыс кезінде ауыр зардап шекті және швед, Империялық/Испан және француз әскерлерімен бірнеше рет тоналып, құтқарылды. 1634 жылы қалың өрт қаланың көп бөлігін қиратты. Қаладағы соңғы сарбаздар Вестфалия бейбітшілігіне қол қойылғаннан кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, 1650 жылдың тамызында қаладан кетіп қалды. Өмір баяу қалпына келді және мектептер мен шіркеулерді қайта салуға қаржы табылды. 1655 жылы Вюртемберг герцогының сапары кезінде той-думандар ұйымдастырылды: кішкентай тәуелсіз қала-мемлекет Вюртемберг аумағымен толық қоршалған және герцогтармен жақсы қарым-қатынас маңызды болды. 1618 жылы соғысқа дейін халқы шамамен 2000 адамды құраған Гиенгеннің халқы 1651 жылы 1200 адамға, ал 1671 жылы 1700 адамға дейін жетті. Өрт болған жылдан бастап 1672 жылға дейін 206 адам – 95 адам аймақтан, 20 адам Ульмнен, 29 адам Бавариядан және 62 адам Империяның қалған бөлігінен – Гиенгеннің азаматтығын (Bürgerrecht) сатып алды. 1677 жылы қалалық кеңес қабылдаған жаңа салық кодексі халықтың наразылығын тудырды және Ауликалық кеңеске шағымданғаннан кейін, Оуттинген графынан және Ульм қалалық кеңесінің мүшелерінен тұратын Империялық комиссия, Гиенгеннің оңтүстіктегі қуатты көршісі, салық салу мәселесінде шешім қабылдауға гильдияларды қатыстыру керектігін шешті. Бұл ереже 1802 жылы Гиенген еркін Империялық қала статусын жойғанға дейін күшінде болды.

XVIII ғасыр

XVIII ғасыр Гьенген үшін оқиғасыз болды және қала Испания мұрагерлік соғысы мен ғасырдың басқа соғыстарынан көптеп зардап көрмеді. Ұйқылы қалада көптеген оқиғалар болған жоқ: өрттен кейін Санкт-Георг шіркеуінің қоңырау мұнарасы қайта салынды, ал белгілі бір азамат жаңа шомылу тағын сыйға берді; орган жасау шеберханасы ашылды; Якоб Освальд пен оның қызы "қызбен зина жасады" деген айыппен басы кесілді. 1734 жылғы халық санауында шағын еркін императорлық қалада "130 жылқы, 150 ірі қара мал, көптеген шошқа және 1000 қой" бар екені көрсетілді, қаланың ерекшелігі ауылдық сипатта болды. 1732 жылы қала, басқа протестант мемлекеттерінің үлгісімен, Сальцбургтен князь-архиепископ тарапынан қуылған 12 протестант отбасын қабылдады. Император Карл VII 1743 жылы қала әкімінің үйінде қысқа уақыт болды, ал 1788 жылдың маусымында Италиядан қайтып келген Гете екі түн Goldenen Gans Inn-де тұрды, онда ол 2 гульденге азық-түлік сатып алды. Сол кезде халық саны шамамен 1770 адамды құрады, бұл бір ғасыр бұрынғыдан көп өзгермеген.

Еркін императорлық қала мәртебесінің аяқталуы

1802-03 жылдарғы медиация процесінде Гиенгенге де құлдырап бара жатқан қасиетті Рим империясының 50 еркін императорлық қаласының көпшілігі сияқты тағдыр бұйырды және қала тәуелсіздігін жоғалтты. 1802 жылдың 5 қыркүйегінде Вюртемберг герцогы Фредерик II «Гиенген императорлық қаласының мэрі мен қалалық кеңесіне» Гиенгеннің оның герцогтығына қосылуының қажеттілігіне көз жеткізу керектігін жазды. Келесі айда герцог Гейденхаймдегі билігіндегі өкіліне Гиенгенге кіріп, оны иеленуге бұйрық берді. Ол кезде қала – 1802 және 1810 жылдар аралығында Вюртембергке қосылған 15 еркін императорлық қаланың бірі – 464 отбасыға мекен болды, 1695 тұрғыны, 354 үйі, 119 қорасы және 6000 гульден бюджеттік артықшылығы болды.