Кіріспе
Еуразиялық қоңыр аю (Ursus arctos arctos) – қоңыр аюдың ең көп таралған қосалқы түрінің бірі және ол Еуразияның көп бөлігінде кездеседі. Оны еуропалық қоңыр аю, жалпы қоңыр аю, қарапайым аю деп те атайды, сондай-ақ көптеген басқа да атаулары бар. Қазіргі қоңыр аюлардың (Ursus arctos) генетикалық әртүрлілігі көп жылдар бойы жан-жақты зерттелді және мтДНК талдауы нәтижесінде бес негізгі кладқа географиялық құрылымдалғандығы анықталды.
The Eurasian brown bear (Ursus arctos arctos) is one of the most common subspecies of the brown bear, and is found in much of Eurasia. It is also called the European brown bear, common brown bear, common bear, and colloquially by many other names. The genetic diversity of present day brown bears (Ursus arctos) has been extensively studied over the years and appears to be geographically structured into five main clades based upon analysis of the mtDNA.
Сипаттама
Еуразиялық қоңыр аюдың қоңыр түстегі жүні болады, ол сарғыш қоңырдан қара қоңырға, қызыл қоңырға дейін, кейде тіпті қара түске дейін өзгереді; альбинизм жағдайлары да тіркелген. Жүнінің тығыздығы әртүрлі, ал шашының ұзындығы миллиметрлерге жетеді. Басы көбінесе дөңгелек болып келеді, салыстырмалы түрде кішкентай, дөңгелек құлақтары, кең бас сүйегі және 42 тіспен, оның ішінде жыртқыш тістерімен жабдықталған аузы бар. Оның қаңқасы күшті, ал үлкен тырнақтары миллиметрлерге дейін өсе алады. Салмағы мекендеу ортасына және жыл мезгіліне қарай өзгеріп отырады. Ересек еркек аюдың орташа салмағы килограмнан басталып, ең жоғары салмағы килограмға жетеді, ал дене ұзындығы шамамен миллиметрге жуық. Аналықтары әдетте 150-ден 150 килограмға дейін салмақтайды. Табиғатта олардың өмір сүру ұзақтығы 20-30 жылды құрайды.
Тарих
Еуразиялық қоңыр аюлар ежелгі Римде ареналарда күресу үшін пайдаланылған. Ең күшті аюлар, көрінетіні, Каледония мен Далмациядан келген. Көне заманда Еуразия қоңыр аюы көбінесе ет жейтін, оның рационының 80% жануарлармен құралатын. Бірақ, оның қоныс аумағы азайып бара жатқанда, рационындағы ет мөлшері де азайды, орта ғасырдың соңына қарай еттің үлесі тамақтанудың 40% ғана құрады. Бүгінде ет рационының 10-15% ғана бөлігін құрайды. Солтүстік Америкада жылына шамамен екі адамды аю өлтіретін болса, Скандинавияда соңғы ғасырда аю шабуылдарының тек үш жағдайы ғана тіркелді. Дегенмен, 2019 жылдың соңында қоңыр аюлар Румынияда бір айдың ішінде үш адамды өлтірді.
Түрдің шығу тегі
Ең көне қазбалар Қытайдағы Чокутиеннен табылды, олардың жасы шамамен 500 000 жыл. мтДНҚ зерттеулерінен белгілі болғандай, плейстоцен мұз дәуірінде қоңыр аю үшін Еуропада өмір сүру үшін үш жерден басқа – Ресей, Испания және Балқан елдерінен басқа – тым суық болды. Қазіргі заманғы зерттеулер осы түрдің тегін анықтауға мүмкіндік берді. Оның түрлері 500 мың жыл бұрын пайда болған, ал зерттеушілер еуразиялық қоңыр аюдың шамамен 850 мың жыл бұрын бөлінгенін анықтады, бір тармағы Батыс Еуропада, екіншісі Ресейде, Шығыс Еуропа мен Азияда орналасқан. Скандинавияда батыс және шығыс текті аюлар кездеседі. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) былай деп қосады: «Жұртқа қауіпті емес деп саналуы әрқашан да түрлердің қауіпсіз екенін білдірмейді. Кейбір түрлер азайып бара жатқандықтан, олар «Жұртқа қауіпті емес» санатына жатқызылады». Қоңыр аю ұзақ жылдар бойы Британ аралдарында (кем дегенде 1500 жыл бұрын, мүмкін тіпті 3000 жыл бұрын), Данияда (шамамен 6500 жыл бұрын), Нидерландыда (шамамен 1000 жыл бұрын, бірақ кейін Германиядан келген жалғыз аюлар сирек кездесетін), Бельгия мен Люксембургте жойылып кетті. Немец территориясында да соңғы кезде жойылып кетті (1835 жылы, бірақ 2006 және 2019 жылдары Италиядан келген жалғыз аюлар тіркелді), Швейцарияда (1904 жылы, бірақ 1923 жылы бір аю көрінді, ал 2005 жылдан бері Италиядан келген аюлардың көбейіп бара жатқаны байқалды) және Португалияда (1843 жылы, бірақ 2019 жылы Испаниядан келген аю тіркелді). Жалпы, ең ірі популяция Орал тауларының шығысында, Сібірдің кең ормандарында кездеседі; қоңыр аюлар Орталық Азияның кейбір аймақтарында (бұрынғы Кеңес мемлекеттері) да аз санда кездеседі. Еуропадағы қоңыр аюдың ең ірі популяциясы Ресейде, ол қарқынды аң аулаудың салдарынан болған ең төменгі деңгейден қазір қалпына келді. Балтоскандияда да популяция баяу болса да өсіп келеді. Олардың қатарында Швецияда 3000-ға жуық, Финляндияда 2000, Эстонияда 1100 және Норвегияда 100-ге жуық аю бар. Сондай-ақ, Румынияда (шамамен 6000), Словакияда (1200-ге жуық), Босния мен Герцеговинада, Хорватияда (1200), Словенияда (1100), Солтүстік Македонияда, Болгарияда, Польшада, Түркияда және Грузияда ірі популяциялар кездеседі. Албанияда, Грецияда, Сербияда және Черногорияда кішкентай, бірақ маңызды популяциялар бар. 2005 жылы Украинада шамамен 200 аю болды; бұл популяциялар екі бөлек метапопуляцияның құрамына кіреді: 5000-нан астам жеке тұлғасы бар Карпат және 3000-ға жуық жеке тұлғасы бар Динарлық-Пиндос (Балқан) популяциялары. Испания мен Франция арасындағы шекарада орналасқан Пиренейде шағын, бірақ өсіп келе жатқан популяция (кем дегенде 70 аю) бар, ол бір кезде жойылып кету қаупі төңкерген, сондай-ақ Испаниядағы Кантабрия тауларында екі қосалқы популяция бар (шамамен 250 жеке тұлғаға дейін). Италияның Абруццо, Оңтүстік Тироль және Трентино аймақтарында да барлығы шамамен 100 аю бар. Жоғарыда аталған Италия аймақтарындағы аюлар кейде Швейцарияға өтеді, онда 1904 жылы соңғы аю атып өлтірілгеннен бері жергілікті популяция жоқ. Еуропа мен Ресей/ТМД-дан тыс жерлерде қоңыр аюлар Иран, Ауғанстан, Пәкістан, Солтүстік-батыс Үндістан мен Орталық Қытайдың кейбір аймақтарында және Жапониядағы Хоккайдо аралында шағын, оқшауланған және көбінесе өте қауіпті популяцияларда сақталады.
Мәдени суреттер
Аюлардың тарихи таралуы және еуразиялық қоңыр аюдың адамдарға әсер еткені бірнеше жер-сипаттамалық атауларда (мысалы, Берн, Медведница, Отепээ және Аю Даг) және жеке есімдерде көрініс тапқан – мысалы, Сюн, Бернард, Артур, Урсула, Урс, Урсицин, Орсоля, Бьёрн, Недвед, Медведев және Отсо. Осы түрдің аюлары Еуропа ертегілері мен жұмбақтарында, әсіресе Якоб және Вильгельм Гриммдер жинаған ертегілерде жиі кездеседі. Еуропалық қоңыр аю бұрын Германияда және Солтүстік Италия, Шығыс Франция және Швейцарияның көп бөлігінде кең таралған, сондықтан ол неміс тілінің түрлі диалекттеріндегі жұмбақтарда кездеседі. Аю дәстүрлі түрде Ресейдің (әскери және саяси) күшін білдіретін символ ретінде қарастырылады. Бұған қоса, ол Финляндияның ұлттық жануары; ал Хорватияда 1993 жылдан 2023 жылға дейін соғылған хорваттың 5 кунасының артқы жағында қоңыр аю бейнеленген.