Кіріспе

Музыкалық параметр нотаның дыбысталуына әсер етеді. Артикуляция – бұл жеке нотаның немесе басқа да дискретті оқиғаның қалай дыбысталуын анықтайтын музыкалық параметр. Артикуляция, негізінен, оқиғаның басталуы мен аяқталуын, оның дыбысының ұзақтығын және шабуыл мен ыдырауының пішінін анықтайды. Олар сондай-ақ оқиғаның тембрын, динамикасын және биіктігін өзгерте алады. Музыкалық артикуляция сөйлеу артикуляциясына ұқсас, ал барокко және классикалық кезеңдерде ораториямен салыстыра отырып оқытылды. Батыс музыкасында 19-шы ғасырда стандартталған және бүгінге дейін кеңінен қолданылып келе жатқан дәстүрлі артикуляциялар жиынтығы бар. Дегенмен, композиторлар осымен шектелмейді және шығарманың қажеттілігіне сәйкес жаңа артикуляцияларды ойлап табуға болады. Электрондық және компьютерлік музыка жазғанда композиторлар артикуляцияны бастапқыдан құрастыра алады. Композиторлардың берген нұсқауларына қоса, орындаушылар партитурадағы оқиғаларды өз интерпретацияларына сәйкес дербес артикуляциялайды. 17-шы ғасырға дейін партитурада артикуляцияларды белгілеу сирек кездесетін, тіпті барокко кезеңінде де олар көбінесе әшекейлерден басқа қолданылмаған, оларды орындаушының және сол заманғы стандарттардың уағына қалдырған. Классикалық кезеңде де артикуляциялық белгілердің түсіндірілуі бүгінгідей қатаң болмаған. Артикуляция қазірге дейін қатаң стандартталған, бірақ орындаушылар әлі де өз заманының талаптарын, ойналатын шығарма жазылған кездегі ойнау тәсілдерін, орындау контекстін, музыка стилін және өздерінің талғамын мен талдауын ескеруі керек.

Мыс және ағаштан жасалған үрлеу аспаптары

Ағаштан жасалған үрмелі және мыс аспаптар артикуляцияны көбінесе тілді қолдану арқылы жасайды, яғни тілдің көмегімен аспапқа ауа ағынын үзу арқылы. Музыка оқушыларына артикуляцияны меңгеруге көмектесетін белгілі бір тіл қозғалыстары бар. Мысалы, "да" буыны ноталарды артикуляциялау үшін тілдің бір жағдайын көрсетеді. Көп жағдайда тілдің ұшын пайдалану – ең тиімді артикуляция тәсілі. Дегенмен, әртүрлі артикуляция белгілері тілдің әртүрлі орналасуын қажет етеді. Ұзын, байланысты өтетіндерде "ла" буынына ұқсас артикуляция қажет болуы мүмкін, ал күшті, өткір ноталар "та" буынымен артикуляцияланып орындалады. Сонымен қатар, егер көптеген артикуляциялар қатарынан қажет болса, қос тілді қолдану қажет болуы мүмкін. Қос тілді "dig" және "guh" буындарын жылдам қайталап имитациялауға болады. Қос тілді білдіретін басқа буындар – "tuh" және "kuh", "tih" және "kuh", сондай-ақ тілдің ұшын алдыңғы тістердің артында, ал тілдің артқы жағын ауыздың артқы бөлігіне тигізіп қолданылатын кез келген буын комбинациясы. Қос тілді көбінесе мыс аспаптарда қолданады, бірақ ағаш аспаптарда да оның қолданылуы жиілеуде. Жел аспаптары үшін тағы бір, сирек кездесетін артикуляция түрі – "дудль тілдеу". Бұл артикуляцияның аты, орындау кезінде дауыс шығарылғанда естілетін "дудль" дыбысынан шыққан. "Дудль тілдеу" тілдің ұшын жылдам жоғары және төмен қозғалтып, ауа ағынын жоғары көтерілгенде және төмен түскенде уақытша тоқтату арқылы орындалады.

Сызықты аспаптар

Сымды аспаптарда арқанды қолмен тартып, немесе медиатормен ойнау сияқты әр түрлі техникалар қолданылады. Арқанды қолмен тартып ойнау тәсілі пиццикато деп аталады. Сымды аспаптар осы техникаларды әртүрлі артикуляцияларға қол жеткізу үшін пайдаланады, олар садақтың немесе медиатордың жылдамдығын, қысымын және бұрышын өзгертеді. Музыканттар ноталар арасында байланыс орнату үшін, мысалы, легато сияқты артикуляцияны қолданады. Легато – бұл арқанды тоқтатусыз немесе басусыз тербеу арқылы жасалады, сонда ноталар бірімен бірі ажыраспай кетеді. Стаккато – музыкада жиі кездесетін тағы бір артикуляция. Бұл ойнаушының нотаны тартып, иіліп немесе медиатормен ойнап, дереу басуынан туындайды, нәтижесінде нота қалыптыдан қысқа болады. Бұл екеуін бір-біріне қарама-қарсы деп есептеуге болады. Ұзақтығы артикуляцияның ең айқын ерекшелігі болғанымен, ол жалғыз емес. Артикуляция – дыбыстың барлық аспектілерін қалыптастыруды сипаттайды. Бұған дыбыстың күші, тембр, интонация және динамикалық сипаттамалары да кіреді. Нотаға белгілі бір күшпен басады, бұл негізі жоқ үшбұрыш тәрізді болады. Сымды аспапта ойнайтын музыкант нотаға күштірек және анықтап ойнау арқылы дыбысты күшейтеді.

Құрама буындар

Кейде артикуляцияларды стильдік немесе техникалық тұрғыдан дұрыс дыбыстар шығару үшін біріктіруге болады. Мысалы, стаккато белгілерін легатомен (слюрмен) біріктіргенде, нәтижесі портото, сондай-ақ артикуляциялық легато деп аталады. Слюр астындағы тенуто белгілері (ілгекті аспаптар үшін) ілгек доғалары деп аталады. Бұл атау кейде стаккато немесе мартеллато (мартеле) белгілеріне де қолданылуы мүмкін.

Апагадо

Апагадос (испан тіліндегі apagar етістігінен, "үнді жою") - бұл дыбысы басылған немесе "сұмдықталған", соқпалы дыбыссыз ойналатын ноталарды білдіреді. Бұл термин ноталардың үстінде немесе астында, сұмдықталған күйде ойналатын ноталар тобының соңына дейін нүктелі немесе штрихталған сызықпен жазылады. Бұл техника көбінесе іспен тартылатын немесе қозғалмалы аспаптар үшін қолданылады. Модернистер "apogado" (сәл өзгеше жазу) терминін "алақанмен басу" деп атайды. Гитарист сырғаларды алақанымен басып, бас бармағымен тартып алады. Қатаң айтқанда, музыкада осы эффектіні көрсету үшін "дыбысын басу" термині дұрыс; себебі "үнді жою" дегеніміз - дыбысты тоқтату. Апагадо мысалдарын испан гитарасы үшін шығармалар жазған композитор Герардо де Альтонаның еңбектерінде кездестіруге болады.