Кіріспе

Американдық теолог Джон Ф. Хаут – американдық теолог. Ол Джорджтаун университетінің ерекше зерттеу профессоры. Ол Рим католиктік жүйелі теология саласында маман, физикалық космология, эволюциялық биология, геология және христиан дініне қатысты мәселелерге ерекше қызығушылық танытады. Ол көптеген кітаптар мен мақалалардың авторы, соның ішінде: «Ғылым мен сенім: жаңа кіріспе» (2012), «Эволюцияны түсіндіру: Дарвин, Құдай және өмірдің драмасы» (2010), «Құдай және жаңа атеизм: Докинс, Харрис және Хиченсқа сынды жауап» (2008), «Христиандық және ғылым: табиғат теологиясына қарай» (2007), «Табиғат жеткілікті ме? Ғылым дәуіріндегі мағына мен шындық» (2006), «Мақсат, эволюция және өмірдің мәні» (2004), «Дарвиннен кейінгі Құдай: эволюцияның теологиясы» (2000, 2-ші басылымы 2007), «Ғылым мен дін: қақтығыстан әңгімеге дейін» (1995), «Табиғаттың уәдесі: Экология және ғаламдық мақсат» (1993, 2-ші басылымы 2004), «Дін деген не?» (1990), «Құдай деген не?» (1986) және «Космикалық оқиға: ғылым, дін және мақсат іздеу» (1984). 2002 жылы Хаут ғылым мен дін саласындағы Оуэн Гарриган сыйлығын, 2004 жылы теологиялық жетістіктері үшін София сыйлығын, ал 2008 жылы Ұлттық ғылым білім беру орталығынан «Дарвиннің досы» сыйлығын алды. Ол сондай-ақ Харрисбург, ПА штатындағы «Ақылды дизайн» ісінде (Kitzmiller et al. vs. Dover Board of Education) талапкерлердің жағынан куәлік берді.

Өмір

Джон Ф. Хаут 1942 жылдың 12 қарашасында Пол мен Анжела Хаут отбасында дүниеге келді. Оның әйелі Эвелин.

Академиялық мансап және жүйелік теология

1964 жылы Балтимордағы Сент-Мэри семинариясы мен университетін бітірген, содан кейін 1968 жылы Вашингтондағы Америка католик университетінен теология ғылымдарының докторы дәрежесін алған (Диссертациясы: Эсхатология герменевтикасының негіздері). 1969 жылдан 2005 жылға дейін Хаут Вашингтондағы Джорджтаун университетінің теология кафедрасында оқытумен айналысты, 1990 және 1995 жылдар аралығында теология кафедрасының меңгерушісі болды. Одан бөлек, ол Ландеггердің есімді профессоры және Томас Хилидің есімді профессоры болды, сондай-ақ Санкт-Джонс университетінде гуманитарлық ғылымдар кафедрасын (D’Angelo Chair) басқарды (2008), ал 2010 жылы Римдегі Григориан университетінде қонақ профессор болып жұмыс істеді.

Илхам және ықпал

20 жасында Джон Хотт иезуит діни қызметкері және геолог Пьер Тейяр де Шарденнің еңбектерін оқуға кірісті. Сент-Мэри семинариясы мен университетінде оқыған кезінде Хаут философия мамандығын таңдап, философиялық теология бойынша магистратураны бітіргенімен, дін қызметкері болып тағайындалмады. Джорджтаун университетінде ғылым мен дін пәнін оқытып, осы тақырыпта кітаптар жазғанда ол космология және биология салаларында маманданған. Оқу жылдарында ол Томалық метафизика эволюциялық биология мен Ұлы жарылыс физикасының жаңалықтарын толыққанды түсіндіре алмайтынына көз жеткізді. Курстарының ғылыми негізі ретінде ол 20 ғасырдың ғылымға жақын философтары – Альфред Норт Уайтхед, Майкл Поланьи, Бернард Лоннерган және Ханс Джонасқа жүгінді. Оның «Ғылым және дін: қақтығыстан диалогқа» (1995) және жақында жарық көрген «Ғылым және иман: жаңа кіріспе» (2012) кітаптары Джорджтаун университетінде ұзақ жылдар бойы оқыту нәтижесінде қалыптасқан көзқарасын көрсетеді. 1990 жылдары ол эволюция мәселелеріне, әсіресе олардың зияткерлік әлемде маңыздылығы артуына және креационистер мен белгілі эволюционистердің дарвиндік ғылым мен Құдайға сенудің арасында қақтығыс бар деген талаптарына байланысты белсенді түрде қатысты. Ақылды дизайнды оқыту мәселесі бойынша Америкадағы мәдени тартыс Хотты «Дарвинден кейінгі Құдай», «Дарвинден тереңірек» және «Эволюцияны түсіну» сияқты кітаптар жазуға итермеледі. Осы және басқа да еңбектерінің арқасында ол теология мен эволюция тақырыбында ұлттық және халықаралық деңгейде көптеген лекциялар оқыды. Өзінің еңбектерінде Джон Хотт түсінікті іздеу үшін ашық көзқарас қажеттігін, сондай-ақ ғылымның (эволюциялық биологияны қоса алғанда) және діни сенімнің өзара үйлесімді болуына мүмкіндік беретін әртүрлі «іздеу горизонттарының» болуын қажет етеді деп санайды. Хот ғылым мен дінді екі бөлек және бір-бірімен бәсекелес емес түсіндіру деңгейлері ретінде қарастырады, «ғылым мен дін логикалық тұрғыдан бір-бірімен бәсекелестік қарым-қатынаста бола алмайды» деп мәлімдейді. 2005 жылы Хот Гаррисбург, Пенсильвания штатындағы сотта мемлекеттік мектептерде Ақылды дизайнды оқытуға қарсы талапкерлердің пайдасына куәлік берді. Оның куәлігі үшін Ұлттық ғылым білім беру орталығынан «Дарвиннің досы» сыйлығын алды.

Ғылым мен дін

Джон Хотттың лекциялары мен еңбектері шындыққа деген көзқарасты ұсынады, ол ғылыми зерттеулерге де, Құдай туралы Киелі кітаптағы түсініктерге де орын береді. Хотттың пікірінше, адам ақылы, этикалық ұмтылысы және діні сияқты барлық нәрсе ғылыми зерттеуге ашық болуы керек. Хотт ғылымның табиғатты түсінудің көптеген жолдарының бірі екенін айтады, себебі барлық табиғи құбылыстарды түсіндірудің ерекше және бәсекелеспейтін деңгейлері бар. Оқудың әртүрлі деңгейлеріне мүмкіндік беру арқылы ғылым мен діннің араласуынан – физиканың метафизикаға, эволюциялық биологияның бүкіл дүниетанымына айналуынан – аулақ болуға болады. Хотттың айтуынша, оқу деңгейлерінің көптігін қабылдауға кедергі келтіретін басты фактор – Киелі кітапты ғылыми шындықтардың көзі деп қате түсінуге бейім библиялық сөздік түбегейлілік. Оның ойынша, ежелгі діни мәтіндерге қазіргі ғылыми талаптармен қарау, Киелі кітапты және Киелі кітапқа негізделген діни дәстүрлерді қазіргі ғылыммен үйлеспейтіндей етіп көрсетуге әкелетін қажетсіз және анахронистік шатасудың себебі болады. «Құдай және жаңа атеизм» сияқты еңбектерінде Хотт Дэниел Деннет, Кристофер Хитченс, Ричард Доукинс және Джерри Койннің креационистер сияқты дұрыс емес библиялық түбегейлілікті қабылдағанын көрсетуге тырысады. Хотт жаңа атеистердің Құдайдың қазіргі космология, геология және эволюциялық биологияның дамуымен ескірген ғылыми гипотеза екендігі туралы пікірін жоққа шығарады. Ғылым мен теологияның өмір мен ғаламның тарихын қарастырудың екі бөлек көкжиегі екенін атап өтіп, Хотт түрлі лекцияларында және жазбаларында: «Табиғат теологиясының миссиясы – оларды синтетикалық көзқарасқа біріктіру, онда айырмашылықтар жойылмайды, керісінше, мән мен шындыққа деген адамның ұзақ ізденісіне ерекше үлес қосады» дейді.

Хотт теологияның ғылыми әдіс түсіне алмайтын мән мен шындық деңгейлерін іздейтінін атап көрсетеді. «Теологияның өз зерттеу көкжиегі бар. Ол ғалымдар мен этиктердің қоятын сұрақтарынан сапалық жағынан өзгешеленетін сұрақтарға негізделген. Теологиялық сұрақтарды тудыратын деректер – ғылыми зерттеулер аясына кірмейтін, бірақ әр ғалым ғылыммен айналысу үшін қабылдауы тиіс, оңай танылатын сенімдер мен этикалық міндеттемелерді қамтиды. 1. Әлемнің, оның ішінде ғылыми зерттеулердің көкжиегінің түсінікті екендігіне сенім (иман немесе сенім). 2. Шындықты іздеудің маңызды екендігіне сенім. 3. Адалдық, қарапайымдық, жомарттық және өз идеяларыңмен және жаңалықтарыңмен бөлісуде ашықтықтың шартсыз дұрыс екендігіне (осыдан-ақ ізгілікке ұмтылудың табысты ғылыми жұмыстарға қатысы жоқ екендігіне) сенім. 4. Өз сананың түсінікті ұғынуға және шындықты жалғаннан ажыратуға қабілетті екендігіне сенім».

Марапаттаулар мен марапаттар

2002 жылы Хотт ғылым мен дін саласындағы Оуэн Гарриган сыйлығының, ал 2004 жылы теологиялық жетістіктері үшін София сыйлығының иегері атанды. 2009 жылы теология және ғылым саласындағы еңбектерінің танылуымен Хоттке Лувен университеті "Құрметті доктор" дәрежесін берді, сондай-ақ Ұлттық ғылым білім беру орталығынан Дарвиннің досы сыйлығы табыс етілді.

Теңдестердің бағалауы

2015 жылдың 25 мамыры мен 1 маусымындағы America: The National Catholic Review журналында Санкт-Джон университетінің философия профессоры Роберт Э. Лаудер Джон Хоуттың еңбектерін, соның ішінде "Құдай деген не?", "Құдай туралы қалай ойлау керек" (1986), "Дарвиннен кейінгі Құдай: эволюцияның теологиясы" және "Сырлылық пен уәде" кітаптарын қарастырды. Джон Хоуттың еңбектеріне басқа да сарапшылардың бағалаулары бар, мысалы, "Эволюционистер: ғылымның рухани және мәдени әлеуетін ашу" кітабының авторы Картер Фиппс (2012). Фиппстің "Жаңартудың теологы" атты мақаласы редакциялық жетістіктері үшін Алтын фолио сыйлығына ие болды. Доктор Хауттың соңғы кітабы – "Жаңа ғарыштық оқиға, оянған ғарызымыздың ішінде" (New Haven: Yale University Press, 2017) – ұзақ ғарыштық процесте діни сананың қалыптасуы туралы. https://yalebooks.yale.edu/book/9780300217032/new-cosmic-story Forbes журналы "Жаңа ғарыштық оқиғаны" "Жыл кітабы" деп атады. https://www.forbes.com/sites/johnfarrell/2017/12/31/book-of-the-year-the-new-cosmic-story/

Kitzmiller және басқалар Довер білім беру кеңесінің қарсылығы сарапшы куәгердің куәлігі

Хаутт Kitzmiller v. Dover Area School District ісінде талапкерлер үшін сарапшы куәгер ретінде куәлік берді. Ол Довер мектебі басшылығы қабылдаған интеллектуалды жобалау саясатының салдары "мектептегі ғылым мұғалімдерін биология сабағында оқушыларға ғылыми емес, діни сипаттағы ақпарат ұсынуға мәжбүрлейтінін" айтты. Сондай-ақ, тек материя ғана бар деген философия – материализм, "интеллектуалды жобалау сияқты сенім жүйесі екенін" мәлімдеді. Осыған байланысты, оның сыныпта орын жоқ, эволюцияны оқытатын мұғалімдер оқушыларын эволюцияны түсіну үшін материалистік көзқарас қабылдауға ашық немесе жасырын түрде итермеуі керек.

Талқылаулар, баяндамалар және жазбалар

Хаут ғылым мен діннің үйлесімділігі туралы бірнеше қоғамдық пікірталастарға қатысты, 2009 жылы Нью-Йорк қалалық университетінде Дэниел Деннетпен бірге сахнада болды, ал 2011 жылы Нью-Йорк ғылым академиясында Кеннет Миллермен де қатысты. Койннің бұл сипаттамасына қарсылық білдіріп, Хаут оның баяндаманы аяқтау үшін католиктердің "жамандықтарының" тізімін жариялауына да қарсы болды. Хаут бұл әрекеттердің себебін "қоғамды осындай абсурдты және логикаға қайшы баяндамадан қорғау" екенін түсіндірді.