Кіріспе

Б.з.д. V ғасырындағы Фивандық генерал және мемлекет қайраткері Пагондас (Παγώνδας), Эолиданың ұлы, Пелопоннес соғысы кезінде Делиум шайқасында (б.з.д. 424 ж.) Боеотиялық әскерлерге басшылық еткенімен белгілі Фивандық генерал және мемлекет қайраткері. Оның стандартты гоплит фалангасын өзгерткені және сол шайқаста резервтік ат әскерін пайдаланғаны – адамзат тарихындағы алғашқы ресми әскери тактиканың қолданылуы деп көптеген тарихшылар келіседі.

Өмірбаяндық мәліметтер

Пагондас туралы көп мәлімет жоқ. Пиндар оны ақсүйек тебандық әулетте дүниеге келген деп еске алады, және оның Делиумде алпыс жасқа жуықтағанын білеміз. Ол, әрине, жалынды және әсерлі сөйлеуші болған, сөйлеу өнері арқылы ғана әртүрлі боэотиялық жасақтарды біріктіріп, афиналық жауларына шабуыл жасауға ықпал еткен деген аңыз бар. Бірақ Фукидидтің қысқаша айтуынан басқа, Пагондас туралы немесе оның өмірі туралы қалған ақпарат өте аз. Ол Делиум шайқасына ғана пайда болып, кейін ізсіз жоғалғандай көрінеді.

Делиум

Бұл шайқаста бооттықтар Гиппократ бастаған афиналықтарға қарсы шықты. Бооттықтар афиналық әскерге төбеден шабуыл жасады, ал афиналықтар, олардың кенеттен пайда болуынан ойсырап, өздерін жинап, төбені көтеріп шабуылға шықты. Бооттықтардың сол жағында Теспия қаласының жауынгерлері болды. Оң жағында Пагонда өзінің тебандықтарын орналастырды. Бірақ ол өзінің тебандықтарын әдеттегі сегіз қалқаннан гөрі жиырма бес қалқанға тереңдеп орналастырды, осылайша оларға күштірек итеруге және соққы беруге мүмкіндік берді. Бұл грек генералының гоплит жасағының стандартты тереңдігін өзгерткенінің алғашқы тіркелген жағдайы. Бұл жаңа тәсіл керемет нәтиже берді, себебі тебандықтар афиналықтардың сол жағын жылдам бұзып, афиналық әскердің қалған бөлігін қоршауға кірісті. Алайда, бооттықтардың сол жағындағы теспийліктер афиналықтардың ең жақсы әскерлеріне қарсы тұрды және олар тез жеңіліп, қоршалып, көбісі қаза болды. Жеңімпаз тебандықтарының афиналықтардың оң жағына шабуыл жасамай тұрып, жауды айналып өте алмайтынын сезінген Пагонда грек соғыстары тарихында бұрын-соңды болмаған нәрсені жасады. Ол бірнеше жүз атты әскерден тұратын қосымша күш шақырды (оның құрылуының өзі де бұрын-соңды болмаған), жойылған теспийліктерге көмектесу үшін. Оң жақтағы афиналықтар бұған қатты таңырды – олар қысқасынан шатасып, қашқанға ұшты. Бұл, мүмкін, Пагонданың атты әскері үшін жақсы болды, өйткені грек атты әскері, жеңіл қаруланған аристократтардан тұратын, қамшы мен ілмегі жоқ, гоплиттер тобымен теңесе алмады. Дегенмен, атты әскердің қосымша күшін пайдалану афиналықтардың оң жағын бұзды және тебандықтар афиналықтардың арт жағына жеткендіктен, афиналықтардың жалпы түрде жеңілуіне әкелді. Пагонданың Делиумдағы жеңісі бооттықтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етті және Пелопоннес соғысының соңына дейін афиналықтардың олардың аумағына басып кіруіне жол бермеді.

Кейінгі әсерлері

Пагонданың бұрын-соңды көрілмеген ұрыс тактикасы оның тебалық әріптесі Епаминонданың Леуктрадағы (б.з.д. 371) керемет басшылығына жол ашты, бұл соғыс тарихындағы ең таңғажайып тактикалық жеңістердің бірі саналады. Епаминонда Пагондас пен Делиумнан қаншалықты тікелей үйренгенін тарихқа көмген, өйткені ол шайқас болған кезде әлі дүниеге келмеген еді, ал Пагондастың Делиум шайқасындағы жасына қарай, екеуінің кездесуі де күмәнді. Олардың тактикасының ұқсастығы байланысты меңзейді, бірақ 53 жылдық аралық терең фаланганың тебалық тактикалық білімнің бір бөлігіне айналғанын, әлде Епаминонданың шайқас туралы есепті оқығаннан кейін оны қайта ойлап табуға тура келгенін тудырады. Бұдан бұрын, Эпаминонданың отандасы Пелопидас Леуктра шайқасынан төрт жыл бұрын Тегира шайқасында терең фаланга тактикасын қолданған. Ал Беотияда тұтқын ретінде өскен Македониялық Филипптің өзі Эпаминондадан білім алған, Эпаминонданың қазасынан кейін басқа тебалық генералдар оны оқытқан, Пелопоннес соғысының зерттеушісі болған ол Пагондас бастаған тактикалық идеяларды одан әрі дамытқан. Оның ұлы, Ұлы Александр да осы мұраны жалғастырып, кеңейтті. Сондықтан тарихшы Виктор Дэвис Хансон және басқалар Пагонданың кавалерия резервтерін тиімді пайдалануы мен әскер құрамын өзгертуі Батыс және, жалпы әлемнің әскери тарихының негізін қалады деп санайды.