Кіріспе

Далмация тарихы – б.з.б. 2 ғасырдан бастап қазіргі уақытқа дейін Адриатика теңізінің шығыс жағалауын және оның ішкі аймақтарын қамтитын аймақтың тарихы. Бұл аймақты б.з.б. 1000 жыл шамасында Иллирия тайпалары қоныстандырған, оның ішінде Делматалар, олар патшалық құрды және провинция солардың атымен аталады. Кейін Рим оны жаулап алып, Рим империясының бір бөлігі – Далмация провинциясы болды. Далмация 4 ғасырдың басында варвар тайпаларынан қиратылды. 6 және 7 ғасырларда славяндар, оның ішінде хорваттар бұл аймаққа қоныстанды. Осы славян қоныс аударушылары Хорватия Корольдігін және басқа славян княздықтарын құрды. Византия, Венгрия, Венеция және Осман империясы Далмацияны бақылау үшін күресті. Оңтүстікте Рагуза Республикасы (1358-1808) пайда болды. Венеция Республикасы 1420 жылдан 1797 жылға дейін Далмацияның маңызды бөлігін басқарды (Венеция Далмациясын қараңыз). 1527 жылы Хорватия Корольдігі Габсбургтердің тәжік елдігіне айналды, ал 1812 жылы Далмация Корольдігі құрылды. 1918 жылы Далмация Словендер, хорваттар және сербтер мемлекетінің, содан кейін Югославия Корольдігінің құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Далмация Хорватия Социалистік Федеративтік Республикасының құрамына енді.

Римдік билік

Иллирия соғыстары аяқталғаннан кейін Далмацияның римдік мәдениетке сіңуі басталды, бұл жеңілген Галлия мен Испаниядағы жағдайға ұқсас еді. Рим провинциясы Далмация Динар Альпі тауларының барлық аймағын және Адриатика теңізінің шығыс жағалауының көп бөлігін қамтыды. Оның астанасы Салона (Солин) қаласы болды. Император Диоклетиан Салонадан оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде, Аспалатос/Спалатумда өзі үшін сарай салып, Далмацияны әйгілі етті. Сол кездегі басқа Далмация қалалары: Тарсатика, Сения, Вегиум, Аенона, Иадер, Скардона, Трагурий, Экум, Онеум, Исса, Фарус, Бона, Корцира Нигра, Нарона, Эпидаур, Ризиний, Акрувий, Ольциний, Скодра, Эпидамн/Диррахий. Рим императоры Диоклетиан (б.з. 284–305 жылдары билік еткен) Рим империясының соңғы кезеңіндегі үкіметті реформалап, тетрархияны орнатты. Бұл жаңа жүйе империяның билігін алғаш рет Батыс және Шығыс соттарына бөліп, әрқайсысын Август атағын иеленген адам басқарды. Әрбір Августың өзінен кейінгі мұрагері – Цезарь болды. Диоклетианның бөлінісінде Далмация Диоклетиан басқарған Шығыс сотының билігіне қарады, бірақ оны оның Цезарі, Сирмиум қаласында тұратын Галлерий басқарды. 395 жылы император Феодосий I өзінің екі ұлына Батыс және Шығыс аймақтарында Август лауазымын беру арқылы императорлық билікті тұрақты түрде бөліп берді. Алайда, бұл жолы Спалатум және Далмация Шығыс емес, Батыс, Онорийдің сотына қарады. 468 жылы Флавий Юлий Непос Далмация провинциясының билеушісі болды. Төрт жылдан кейін, 472 жылдың көктемінде Батыс императоры Антемийді оның германдық генералы Рицимер өлтірді; оның орнын алмастырушыны тағайындау заңды түрде Шығыс сотының императоры Лео I-ге тиді. Алайда Лео тағайындау ісінде кешікті. Рицимер өзінің немере інісі Гундобадпен бірге Олибрийді, содан кейін Глицерийді Батыстағы қуыршақ императорлар етіп тағайындады. Бұл Лео I және Шығыс сотымен мойындалмады, олар оларды узурпаторлар деп санады. 473 жылы Лео Далмация билеушісі Флавий Юлий Непосты Батыс императоры етіп тағайындады. 474 жылдың маусым айында Непос Адриатика теңізінен жүзіп өтіп, Равеннаға (Батыс сотының орны) кірді, Глицерийді тақтан бас тартуға мәжбүр етті және тақты иеленді. Бірақ келесі жылы оның Magister militum Орест Непосты Салонаға қашуға мәжбүр етті (28 тамыз 475 жылы). Оресттің ұлы Ромул Августул бірнеше ай ішінде император деп жарияланды, бірақ келесі жылы әкесі өлімге кесілгеннен кейін биліктен қуылды. Ромул Августулды биліктен құлатқан генерал Одоакр қуыршақ императорды тағайындамады, керісінше, Батыс сотын мүлдем жойды. Алайда Юлий Непос 480 жылға дейін Далмацияда Батыс императоры ретінде билік етуді жалғастырды (Далмация әлі де де-юре Батыс сотының басқаруындағы аймақ болып саналды).

Византиялық билік

481 жылы Батыс Рим империясының құлдырауынан кейін Далмация қысқа мерзімге Италияны бағындырған готтардың – Одоакр мен Теодорих Ұлының билігіне көшті. Остготтардың билігі тұсында Далмация Драва өзенінің оңтүстігіндегі Паннония аймағымен біріктіріліп, Салона қаласынан басқарылатын бір әскери-әкімшілік бірлік құрылды. 545 жылы Юстиниан I-нің остготтарға қарсы соғысы кезінде Далмация гректер басымдығындағы Византия империясының құрамына енді. Константинопольден басқарылған бұл аймақ Византия провинциясы болды және Паннониямен байланысын сақтап тұрды. 6-шы және 7-ші ғасырларда славяндар мен аварлар Далмация аумағына келіп, бірқатар Далмация қалаларын (Салона, Эпидавр, Делминиум және т.б.) жаулап алды. Провинциялар арасындағы дәстүрлі шекаралар жойылды, Византияның тікелей иелігі қалалар мен аралдардың жағалау бойындағы тар жолағымен шектелді, ал ішкі аймақтар славян тіліндес халықтардың ықпалына көшті. 751 жылы Византия Далмациясының қалдықтары (жағалаудағы Задар, Трогир, Сплит, Дубровник және Котор қалалары, сондай-ақ Крк, Лошин, Крес және Раб аралдары) жеке Далмация тақырыбы ретінде ұйымдастырылды, оны Задардағы византиялық стратег басқарды. Келесі ғасырлар бойы, 13-шы ғасырдың басына дейін және Төртінші крест жорығына дейін Сплит қаласы Византия императорларының иелігінде болды, бірақ оның ішкі аймақтары көбінесе Византияның бақылауында болмады, ал қалаға де-факто билік хорват, венециялық немесе венгр билеушілері тарапынан жүзеге асырылды. Жалпы алғанда, бұл кезеңде қала Византия империясы әкімшілігінің уақытша әлсіздігіне және/немесе алаңдауына байланысты айтарлықтай автономияға ие болды.

Хорватия герцогтігі

Славяндардың келуі мен өз княздіктерін ұйымдастыра бастауымен, 9-ғасырға қарай Далмация провинциясы саяси нысан ретінде Византияның ықпалы мен бақылауындағы тар жағалаудағы Далмация Темасына (шамамен 870-1060 жылдар аралығында болған) айналды. Бұрынғы кең Далмация провинциясында құрылған ең маңызды славян княздігі – Хорватия герцогтігі. Хорватияның Борнасы (803–821) Далмациядағы ең ерте тіркелген билеушілердің бірі. 806 жылы Далмация уақытша Франк империясына қосылды, бірақ 812 жылғы Ахен келісімшартымен қалалар Византияға қайтарылды. Келісім Далмация герцогтігін шығысқа қарай сәл кеңейтті. Қалалар мен хорват герцогтігі арасындағы достық қарым-қатынас 835 жылдан бастап, герцог Миславтың 840 жылы Венеция дожы Пьетромен ресми бейбіт келісімге қол қоюымен күшейді. Мислав сонымен қатар қалалардан шіркеулерге жерлер сыйлады. Далмацияның хорват герцогы Трпимир (845–864 жылдары билік етті), Трпимир әулетінің негізін қалаушы, жаңа герцогтікті Дрина өзеніне дейін кеңейтіп, Болгар хандары мен серб азаматтарына қарсы соғыста бүкіл Боснияны қамтыды. 840 және 842 жылдары сарациндер оңтүстік қалаларға шабуыл жасады, бірақ 871 жылғы франк-византиялық ортақ жорығы бұл қауіпті жойды. Хорватия герцогы Бранимирдің тұсында венециялықтар Адриатиканың шығыс жағалауымен жүретін кемелері үшін Хорватияға және Нарентиналарға салық төледі, ал Далмация қалалары хорват билеушісіне 710 дукат көлемінде салық төледі. Герцог Томислав 924 немесе 925 жылы Хорватия Корольдігін құрды және Паннония княздігін қорғап, қосып алғаннан кейін Томиславградта таж киді. Оның қуатты мемлекеті Дукляға дейін оңтүстікке қарай ықпалын кеңейтті. 986 және 990 жылдар аралығында Византия императоры Василий II Стефан Држиславқа Далмация патриархы және экзархы атағын берді, бұл оған Далмация Темасы бойынша ресми билік берді (бірақ кейбір тарихшылар бұл Далмация қалаларына қатысты емес деп санайды). Архиекон Томасқа сәйкес, Стефан Држислав Византия императорының мойындауы ретінде патшалық белгілер мен атақтарды алды, ол Далмация мен Хорватияның регенсі болды және оның ұрпақтары да сол атақтарды иеленді. Задарда қыстағаннан кейін Төртінші крест жорығы Константинопольді қоршауға әкелген жорығын жалғастырды. 1204 жылы сол әскер Византияны басып алды және Шығыс империясын Далмация аумағына талапкерлер тізімінен толығымен шығарды. 13 ғасырдың басында сыртқы жағдайлар басылды. Далмация қалалары шетелдік билікті (көбінесе Венеция Республикасының) қабылдады, бірақ ақырында тәуелсіздікке деген бұрынғы ниеттеріне оралды. Моңғол шапқыншылығы Венгрияға ауыр нұқсан келтірді, сондықтан 1241 жылы король Бела IV Далмацияда (Клис бекінісінде) пана табуға мәжбүр болды. Моңғолдар келесі бірнеше жыл бойы Далмация қалаларына шабуыл жасады, бірақ ақырында шегінді. Хорваттар енді қала тұрғындарымен жау ретінде қарастырылмады, шын мәнінде, кейбір хорват магнаттарының, әсіресе Брибир графы Шубичтердің билігі солтүстік аудандарда (1295 және 1328 жылдар аралығында) уақыт-уақытпен басым болды. 1344 жылы Задар тұрғындары тағы да Венеция билігіне қарсы көтерілді. Венециялықтар 1345–1346 жылдардағы Задар қоршауы кезінде 20 000–30 000 әскерімен және флотымен көтерілісті басты. 1346 жылы Далмация қара өлімге ұшырады. Экономикалық жағдай да нашар болды, қалалар Венецияға көбірек тәуелді болды. Босния патшалығының негізін қалаушы Степан Твртко 1389 жылы Котор (Каттаро) мен Шибеник арасындағы Адриатика жағалауын аннексиялады және тіпті Венеция билігіндегі Зара (Задар) мен өзінің тәуелсіз одақтасы Рагуза (Дубровник) ерекшелігін есептемегенде, солтүстік жағалауды Фьюмеге (Риека) дейін басқарды. Бұл тек уақытша болды, өйткені Твртко 1391 жылы қайтыс болғаннан кейін венгрлер мен венециялықтар Далмация үшін күресті жалғастырды. Венгрияның патшасы Сигизмунд пен Анжудың неаполитандық үйі арасындағы ішкі күрес Далмацияда да көрінді: 15 ғасырдың басында барлық далматиндық қалалар Дубровник (Рагуза) ерекшелігін есептемегенде, неаполитандық флотты қарсы алды. Босниялық герцог Хрвое Вукич Хрватинич Далмацияны Анжу үшін басқарды, бірақ кейіннен Сигизмундқа адалдығын ауыстырды. Осы күрес жиырма жыл ішінде венгр ықпалын әлсіретті. 1409 жылы Ладислав Неапольді Далмациядағы құқықтарын Венецияға 100 000 дукатқа сатты. 1420 жылға қарай Венеция Далмацияның көп бөлігін басып алды. 1437 жылы Сигизмунд Далмациядағы Венеция билігін 100 000 дукатқа мойындады. Омиш қаласы 1444 жылы Венецияға бағынды. 1448 жылдан 1482 жылға дейін Косача әулеті басқарған Сент-Сава герцогтігі Герцеговина мен Омиш пен Имотскиден Пелешацқа дейінгі Оңтүстік Далмацияны, Рагуза Республикасымен (Дубровник) және Котор шығанағымен шектесетін аймақты басқарды. 1482 жылы ол Осман империясына қосылды, сондықтан тәуелсіз қалған Рагуза Республикасы ғана қалды.

Рагуза Республикасы (Дубровник Республикасы)

Рагузаның (Дубровник) тарихы кем дегенде 7 ғасырға дейін созылады. Остготтар мемлекетінің құлауынан кейін қала Византия империясының қорғауына өтті. 12-13 ғасырларда Дубровник олигархиялық республикаға айналып, Сербия және Босния мемлекеттері үшін сауда бекетіне айналды. Крест жорықтарынан кейін Дубровник Венецияның билігіне (1205–1358) қарады. Рагуза Сербиядан Ластово, Пелешац және Стоун аралдарын сатып алып өсіп дамыды. 1358 жылғы Задар бейбіт шарты бойынша Дубровник Венгрия Корольдігінің вассалдық мемлекеті ретінде шартты тәуелсіздікке қол жеткізді. 14 ғасырдан 1808 жылға дейін Дубровник өзін еркін мемлекет ретінде басқарды, бірақ 1382 жылдан 1804 жылға дейін Осман империясына салық төледі. Республика 15-16 ғасырларда өркендеп, теңіз үстемдігі арқасында кемелерін Үндістан мен Америкаға дейін жіберіп, Венеция Республикасымен және басқа итальяндық теңіз мемлекеттерімен бәсекелестікке түсті. Қала мәдениет ошағына айналды, әсіресе жергілікті славян тілінде жазылған әдебиет, қазіргі хорват тілінің негізіне айналды.