Хорватиядағы Риека қаласы

Кіріспе

Приморье Горски Котар округінің қаласы, Хорватия.

Хорватиядағы Риека қаласы (/r//i/'/ɛ//k//ə/, /r//i/'/eɪ//k//ə/ reeEKə, reeAYkə, /USalso//r//i/'/j//ɛ//k//ə/ reeYEKə; жергілікті шакавий: Reka немесе Rika), сонымен қатар Фьюме (ˈfjuːme; Фьюме; ескірген неміс атауы: Sankt Veit am Flaum) деп белгілі, Хорватиядағы негізгі теңіз порты және үшінші ірі қала (Загреб пен Сплиттен кейін). Қала Приморье Горски Котар округінде, Адриатика теңізінің Кварнер шығанағында орналасқан және 2021 жылы 108 622 тұрғыны болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, стратегиялық орны мен терең су портының арқасында қала қатты дауға түсіп, ғасырлар бойы Киелі Рим империясы, Италия және Хорватия арасында билеушілер мен демографиялық құрамы жиі өзгерген. 2011 жылғы санақ деректеріне сәйкес, қала тұрғындарының көпшілігі хорваттар, сондай-ақ сербтер, босниялықтар және италиялықтар да бар. Риека – Приморье Горски Котар округінің орталығы және бас қаласы. Қала экономикасы негізінен кеме жасау ("3. Maj" және "Виктор Ленац" кеме жасаушылықтары) және теңіз көлігіне байланысты. Риекада 1765 жылы салынған Хорватия ұлттық театры Иван пл. Zajc және 1973 жылы құрылған, бірақ тамырлары 1632 жылға дейінгі және жергілікті иезуит теология мектебіне дейінгі Риека университеті орналасқан. Хорват және итальян тілдерінен басқа, қалада Венеция тілінің ерекше диалектісі – фиуман тілі де бар, оны жергілікті итальяндықтар, хорваттар және басқа аз ұлт өкілдерінің шамамен 20 000 адамы қолданады. Тарихи тұрғыдан фиуман тілі көп ұлтты порт қаласында тұратын түрлі этностардың арасындағы лингва франка қызметін атқарды. Қазіргі кеңейтілген муниципалитеттің кейбір аудандарында жергілікті халық әлі де хорват тілінің шакавий диалектісінде сөйлейді. 2016 жылы Риека 2020 жылға Еуропаның мәдени астанасы болып таңдалды, бұл құрметті Ирландияның Голуэй қаласымен бөлісті.

Атауы

Тарихи тұрғыдан алғанда, Риека латын тілінде Тарсатика, Витополис немесе Флумен деп аталған. Қала хорват тілінде Риека, словен тілінде Река, ал шакави тілінің жергілікті диалектілерінде Река немесе Рика деп аталады. Итальян тілінде ол Fiume, ал фиумандық-венеция диалектісінде де Fiume деп аталады. Бұл атаулардың бәрі өз тілдерінде "өзен" деген мағынаны білдіреді. Ал неміс тілінде қала Санкт-Вейт-ам-Флаум/Пфлаум деп аталған, мұнда өзеннің атауы латын тіліндегі flumen сөзінен шыққан.

География

Риека Хорватияның батысында, астана Загребтен оңтүстік-батыста, Адриатика теңізінің солтүстік бөлігіндегі Кварнер шығанағының жағалауында орналасқан. Географиялық тұрғыдан алғанда, Риека Миланнан, Будапешттен, Мюнхеннен, Венадан және Белградтан шамамен бірдей қашықтықта жатыр. Триест, Венеция және Любляна сияқты басқа да ірі өңірлік орталықтар салыстырмалы түрде жақын және оңай қол жетімді. Риека шығанағы, Вела Врата (Истрия және Крес аралы арасында), Средня Врата (Крес және Крк аралы арасында) және Мала Врата (Крк және материк арасында) арқылы шектеледі, Кварнер шығанағымен байланысты және ірі сауда кемелерін қабылдауға жеткілікті тереңдікте (шамамен) бар. Риека қаласы Речина өзенінің сағасында және Хорватия жағалауының Винодол шағын аймағында орналасқан. Риека үш жағынан таулармен қоршалған. Батысында Учка жотасы ерекше көзге түседі. Солтүстік-солтүстік-шығысында Снежник үстірт және Ұлттық паркі бар Рисняк массиві орналасқан. Шығыс/оңтүстік-шығысында Велика Капела жотасы жатыр. Мұндай жер бедері Риеканың ішкі (солтүстікке қарай) дамуына кедергі келтірді, сондықтан қала көбінесе жағалау бойындағы ұзын және салыстырмалы түрде тар жолақта орналасқан. Риекадан екі маңызды ішкі көлік бағыты басталады. Бірінші бағыт солтүстік-шығысқа қарай Паннония ойпатына дейін созылады. Бұл бағыт Риеканың Динар Альптарының ең тар (шамамен) және ең оңай өтетін жеріне жақын орналасқандығын пайдаланады, бұл оны Венгрия жазығынан теңізге дейінгі ең қолайлы маршрутқа айналдырады. Сондай-ақ, Риека Паннония алабының (әсіресе Венгрияның) табиғи порты болып табылады. Екінші бағыт солтүстік-батысқа қарай Постойна қақпасы арқылы өтеді, Риеканы Словениямен және одан әрі Любляна ойысы арқылы Австриямен және одан да алыс елдермен байланыстырады. Үшінші, жағалауға жақын бағыт шығыс-батысқа қарай созылады, Риеканы (және, тиісінше, оңтүстік Адриатика жағалауындағы қалаларды) Триест пен Солтүстік Италиямен байланыстырады.

Ежелгі және ортағасырлық дәуір

Неолит дәуіріндегі қоныстардың іздері осы аймақта табылғанымен, қазіргі заманғы ең алғашқы қоныстар – кельттік Тарсатика (қазіргі Trsat, қазір Риеканың бөлігі) төбеде және теңізшілер тайпасы Либурни төмендегі табиғи портта орналасқан. Қала ұзақ уақыт бойы екі түрлі сипатқа ие болды. Риека алғаш рет біздің заманымыздың I ғасырында Плиний Ескісінің «Табиғат тарихында» (iii.140) Tarsatica деп еске алынған. Риека (Тарсатика) шамамен біздің заманымыздың 150 жылында грек географы және астрономы Птолемейдің «Географиясында» «Иллирия немесе Либурния және Далмацияның орналасуын» (Еуропаның бесінші картасы) сипаттағанда қайтадан аталды. Август тұсында римдіктер Тарсатиканы шағын Речина өзенінің оң жағалауында орналасқан Флумен муниципалитеті ретінде (MacMullen 2000) қайта салды (оның атауы «үлкен өзен» дегенді білдіреді). Ол 6 ғасырға дейін Рим провинциясы Далмациядағы қалаға айналды. Осы кезеңде қала Либурния лимесінің (шабуыл жасайтын шабандоздарға қарсы қабырғалар мен бекіністер жүйесі) бөлігі болды. Бұл қабырғалардың қалдықтары кейбір жерлерде бүгінге дейін көрінеді. IV ғасырдан кейін Риека қаланың қамқоршысы – қасиетті Витусқа қайта бағышталды. V ғасырдан бастап қалаға бірінен соң бірі остриготтар, византиялықтар, ломбардтар және авалар билік етті. 452 жылы Атилланың әскерлері Аквилея жорығының бір бөлігі ретінде қаланы өртеп жіберді. Хорваттар қалаға 7 ғасырдан бастап қоныстанды, оған хорватша атау берді – Рика светога Вида («Қасиетті Витус өзені»). Сол кезде Риека – қамалмен қоршалған феодалдық бекініс болды. Қаланың ортасында, ең биік жерінде бекініс тұрды. 799 жылы Риекаға Карл Ұлының франк әскерлері шабуыл жасады. Олардың Трсатты қоршауы бастапқыда кері қайтарылды, оның барысында франк қолбасшысы Фриули герцогы Эрик қаза тапты. Алайда, франк әскерлері ақырында қаланы басып алып, қиратты, ал Хорватия герцогтығы Каролинг империясының билігіне өтті. Шамамен 925 жылдан бастап қала Хорватия Корольдігінің құрамына кірді, 1102 жылдан бастап Венгриямен жеке одақта болды. Трасат қамалы мен қала Франкопан әулеті тұсында қайта салынды. 1288 жылы Риека тұрғындары Еуропадағы ең көне заң кодекстерінің бірі – Винодолдың заң кодексіне қол қойды. 1300–1466 жылдар аралығында Риеканы бірнеше ақсүйек отбасы басқарды, олардың ең көрнектісі неміс Вальзе отбасы болды. Риека тіпті Венециямен бәсекелесіп, 1466 жылы Рамберт II Вальзе оны Габсбург императоры Фредерик III, Австрияның эрцгерцогына сатты. Ол 450 жылдан астам уақыт бойы Австрияның Габсбургтер билігі астында қалатын болды (1809 және 1813 жылдар аралығындағы қысқа мерзімді француз билігінен басқа), 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін, ол хорваттар, кейіннен итальяндықтар басып алды. Осман әскерлері қалаға бірнеше рет шабуыл жасаса да, оны ешқашан басып алмады. XVI ғасырдан бастап Риеканың қазіргі Ренессанс және Барокко стилі қалыптаса бастады. Император Карл VI 1719 жылы Риека портын еркін порт деп жариялады (Триест портымен бірге) және 1725 жылы Венаға дейінгі сауда жолын кеңейтті. 1750 жылы 28 қарашада Риека үлкен жер сілкінісінен зардап шекті. Қаланы қайтадан қалпына келтірудің қажеті туды. 1753 жылы Австрия императоршасы Мария Тереза Риеканы «жаңа қала» («Civitas nova») ретінде қайта құруға қаржы бөлуге мақұлдады. Қайта салынған Риека едәуір өзгеше болды – ол ортағасырлық қабырғалы шағын қаладан портының айналасында орналасқан үлкен сауда және теңіз қаласына айналды. 1779 жылы Мария Терезияның бұйрығымен қала Венгрия Корольдігіне қосылды және Венгрияның жалғыз халықаралық порты ретінде Будапешттен тікелей губернатор тағайындаған corpus separatum ретінде басқарылды. 1804 жылдан бастап Риека Австрия империясының бөлігі болды (Хорватия Славония Корольдігі 1867 жылғы келісімнен кейін), Хорватия Славония провинциясында. Наполеон соғыстары кезінде Риека қысқа уақытқа Француз империясы басып алып, Иллирия провинцияларына кірді. Француз билігі кезінде 1809 және 1813 жылдар аралығында Луизиананың аса маңызды жолы (Наполеонның әйелі Мари Луизаның атымен аталған) аяқталды. Жол Риекадан ішкі (Карловац) ең қысқа жол болды және Риека портының дамуына күшті серпін берді. 1813 жылы француз билігі аяқталды, Риека алғаш рет Корольдік флот бомбалады, кейіннен оны австриялықтар ирландтық генерал Лаваль Нугент фон Вестмифтің қолбасшылығымен басып алды. Британдықтардың бомбалауының қызықты бір жағымды оқиғасы бар. Қаланың жойылуынан Каролина Белинич есімді жас әйел құтқарып қалған көрінеді. Ол бомбалаудың хаосы мен жойылуы кезінде ағылшын флотының қолбасшысына барып, оны қалаға қосымша бомбалаудың қажеті жоқ екеніне көндірді (шағын француз гарнизоны тез жеңіліске ұшырады және қаланы тастап кетті). Каролинаның жырлары халық арасында әлі де жылы еске алынады. Ол «Риеканың Каролинасы» (Caroline of Rijeka) халық қаһарманына айналды және пьесаларда, фильмдерде және тіпті рок-операда көрсетілді. XIX ғасырдың басында қаланың ең көрнекті экономикалық және мәдени жетекшісі Андрия Людвит Адамич болды. Фумеде маңызды теңіз базасы болды және XIX ғасырдың ортасында ол Австро-Венгрия теңіз академиясының (K. u. K. Marine Akademie) орналасқан жеріне айналды, онда Австро-Венгрия теңіз күштері өз офицерлерін даярлады.

Though traces of Neolithic settlements can be found in the region, the earliest modern settlements on the site were Celtic Tharsatica (modern Trsat, now part of Rijeka) on the hill, and the tribe of mariners, the Liburni, in the natural harbour below. The city long retained its dual character. Rijeka was first mentioned in the 1st century AD by Pliny the Elder as Tarsatica in his Natural History (iii.140). Rijeka (Tarsatica) is again mentioned around AD 150 by the Greek geographer and astronomer Ptolemy in his Geography when describing the "Location of Illyria or Liburnia, and of Dalmatia" (Fifth Map of Europe). In the time of Augustus, the Romans rebuilt Tarsatica as a municipium Flumen (MacMullen 2000), situated on the right bank of the small river Rječina (whose name means "the big river"). It became a city within the Roman Province of Dalmatia until the 6th century. In this period the city is part of the Liburnia limes (system of walls and fortifications against raiding Barbarians). Remains of these walls are still visible in some places today. After the 4th century Rijeka was rededicated to St. Vitus, the city's patron saint, as Terra Fluminis sancti Sancti Viti or in German Sankt Veit am Pflaum. From the 5th century onwards, the town was ruled successively by the Ostrogoths, the Byzantines, the Lombards, and the Avars. The city was burned down in 452 by the troops of Attila the Hun as part of their Aquileia campaign. Croats settled the city starting in the 7th century giving it the Croatian name, Rika svetoga Vida ("the river of Saint Vitus"). At the time, Rijeka was a feudal stronghold surrounded by a wall. At the center of the city, its highest point, was a fortress. In 799 Rijeka was attacked by the Frankish troops of Charlemagne. Their Siege of Trsat was at first repulsed, during which the Frankish commander Duke Eric of Friuli was killed. However, the Frankish forces finally occupied and devastated the castle, while the Duchy of Croatia passed under the overlordship of the Carolingian Empire. From about 925, the town was part of the Kingdom of Croatia, from 1102 in personal union with Hungary. Trsat Castle and the town was rebuilt under the rule of the House of Frankopan. In 1288 the Rijeka citizens signed the Law codex of Vinodol, one of the oldest codes of law in Europe. In the period from about 1300 to 1466 Rijeka was ruled by a number of noble families, the most prominent of which was the German Walsee family. Rijeka even rivalled Venice when in it was sold by Rambert II Walsee to the Habsburg emperor Frederick III, Archduke of Austria in 1466. It would remain under Austrian Habsburg rule for over 450 years (except for a brief period of French rule between 1809 and 1813) until the end of World War I in 1918 when it was occupied by Croatian and subsequently by Italian irregulars. While Ottoman forces attacked the town several times, they never occupied it. From the 16th century onwards, Rijeka's present Renaissance and Baroque style started to take shape. Emperor Charles VI declared the Port of Rijeka a free port (together with the Port of Trieste) in 1719 and had the trade route to Vienna expanded in 1725. On November 28, 1750 Rijeka was hit by a large earthquake. The devastation was so widespread that the city had to be almost completely rebuilt. In 1753, the Austrian Empress Maria Theresa approved the funding for rebuilding Rijeka as a "new city" ("Civitas nova"). The rebuilt Rijeka was significantly different it was transformed from a small medieval walled town into a larger commercial and maritime city centered around its port. By order of Maria Theresa in 1779, the city was annexed to the Kingdom of Hungary and governed as corpus separatum directly from Budapest by an appointed governor, as Hungary's only international port. From 1804, Rijeka was part of the Austrian Empire (Kingdom of Croatia Slavonia after the Compromise of 1867), in the Croatia Slavonia province. During the Napoleonic Wars, Rijeka was briefly captured by the French Empire and included in the Illyrian Provinces. During the French rule, between 1809 and 1813, the critically important Louisiana road was completed (named after Napoleon's wife Marie Louise). The road was the shortest route from Rijeka to the interior (Karlovac) and gave a strong impulse to the development of Rijeka's port. In 1813 the French rule came to an end when Rijeka was first bombarded by the Royal Navy and later re captured by the Austrians under the command of the Irish general Laval Nugent von Westmeath. The British bombardment has an interesting side story. The city was apparently saved from annihilation by a young lady named Karolina Belinić who amid the chaos and destruction of the bombardment went to the English fleet commander and convinced him that further bombardment of the city was unnecessary (the small French garrison was quickly defeated and left the city). The legend of Karolina is warmly remembered by the population even today. She became a folk hero Karolina Riječka (Caroline of Rijeka) and has been celebrated in plays, movies and even in a rock opera. In the early 19th century, the most prominent economical and cultural leader of the city was Andrija Ljudevit Adamić. Fiume also had a significant naval base, and in the mid 19th century it became the site of the Austro Hungarian Naval Academy (K. u. K. Marine Akademie), where the Austro Hungarian Navy trained its officers.

"Фиуме мәселесі" және италиялық-югославдық дау

Габсбургтер Австрия-Мажарстанды басқарды. 1918 жылдың қазан айында Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы апталарындағы ыдырауы қалада бәсекелес хорват, серб және итальяндық әкімшіліктердің құрылуына әкелді; Италия және жаңа Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің (кейін Югославия Корольдігі) негізін қалаушылар өздерінің "ирредентист" ("қайтарылмаған") этникалық топтарына сүйене отырып, егемендік құқығын талап етті. Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің қысқа мерзімді әскери оккупациясынан кейін, Белградтың бұрынғы Корпус Сепаратумды бір жақты аннексиялауынан соң, 1918 жылдың қарашасында қалаға британдық, итальяндық, француздық және американдық әскерлерден құралған халықаралық күштер кірді. Оның болашағы 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясында келісімге келудегі маңызды кедергіге айналды. АҚШ президенті Уилсон тіпті Риеканы еркін қала етуді және жаңадан құрылған Ұлттар Лигасының штаб-пәтерін орналастыруды ұсынды. Басты мәселе Риеканың Италияға немесе Хорватияға (қазіргі Югославия) Лондон шартында берілмегендігінде жатты, ол аймақтағы соғыстан кейінгі шекараларды белгіледі. Ол Австрия-Мажарстанға бекітілді, өйткені Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Австро-Мажар империясы Бірінші дүниежүзілік соғыстан қандай да бір нысанда аман қалады деп есептелді және Риека оның жалғыз теңіз порты болуға тиіс болды (Триест Италияға қосылмақ). Бірақ империя ыдырағаннан кейін қаланың мәртебесі даулы болды. Италия өз талабын қаладағы итальяндықтардың ең ірі ұлттық топты құрағанымен (жалпы халықтың 46,9%) негіздеді. Қалған бөлігінің көп бөлігін хорваттар құрады және олар айналасындағы аймақта басымдыққа ие болды. Фиумеден Венгрия Парламентіне соңғы делегат болған Андреа Оссойнак конференцияға Фиуме өкілі ретінде қабылданды және іс жүзінде Италияның талаптарын қолдады. Дегенмен, сол кезде қалада жылдар бойы Риека үшін ерекше тәуелсіз мәртебе іздеген, көпмәдениетті Адриатикалық қала ретіндегі Автономиялық партия күшті және өте белсенді болды. Бұл қозғалыстың тіпті Париж бейбітшілік конференциясында делегаты – Руджеро Готтарди болды.

Habsburg ruled Austria Hungary's disintegration in October 1918 during the closing weeks of World War I led to the establishment of rival Croatian Serbian and Italian administrations in the city; both Italy and the founders of the new Kingdom of the Serbs, Croats and Slovenes (later the Kingdom of Yugoslavia) claimed sovereignty based on their "irredentist" ("unredeemed") ethnic populations. After a brief military occupation by the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes, followed by the unilateral annexation of the former Corpus Separatum by Belgrade, an international force of British, Italian, French and American troops entered the city in November 1918. Its future became a major barrier to agreement during the Paris Peace Conference of 1919. The US president Wilson even proposed to make Rijeka a free city and the headquarters of the newly formed League of Nations. The main problem arose from the fact that Rijeka was not assigned either to Italy or to Croatia (now Yugoslavia) in the Treaty of London which defined the post war borders in the area. It remained assigned to Austria Hungary because until the very end of WWI it was assumed that the Austro Hungarian empire would survive WWI in some form and Rijeka was to become its only seaport (Trieste was to be annexed by Italy). However, once the empire disintegrated, the status of the city became disputed. Italy based its claim on the fact that Italians comprised the largest single nationality within the city (46.9% of the total population). Croats made up most of the remainder and were a majority in the surrounding area. Andrea Ossoinack, who had been the last delegate from Fiume to the Hungarian Parliament, was admitted to the conference as a representative of Fiume, and essentially supported the Italian claims. Nevertheless, at this point the city had had for years a strong and very active Autonomist Party seeking for Rijeka a special independent status among nations as a multicultural Adriatic city. This movement even had its delegate at the Paris peace conference Ruggero Gotthardi.

Карнаро регентшілігі

1919 жылғы 10 қыркүйекте Сен-Жермен келісіміне қол қойылып, Австро-Венгрия монархиясы таратылғандығы жарияланды. Қаланың болашағы туралы келіссөздер екі күннен кейін, ақын Габриэле Д’Аннунцио бастаған итальяндық ұлтшылдардың күші қаланы басып алғанда тоқтап қалды. Италия үкіметі халықаралық міндеттемелерін сақтау ниетінде болғандықтан, Фиумені аннексиялауды қаламады. Сондықтан Д’Аннунцио және оның жанындағы зиялылар тәуелсіз мемлекет құрды – Карнароның итальяндық регенттігі. Бұл дәуір үшін бірегей әлеуметтік тәжірибе және түрлі саладан келген халықаралық зиялылардың (Осберт Ситвелл, Артуро Тосканини, Генри Фурст, Филиппо Томмасо Маринетти, Харукичи Шимой, Гульельмо Маркони, Алкесте Де Амбрис, Уитни Уоррен және Леон Кочницки сияқты) қатысқан революциялық мәдени оқиға болды. Осы тәжірибе барысында Д’Аннунцио мен оның жақтастары «Фьюме Лигасы» деп аталатын, бітімгершілікке бейім емес ұлттардың қозғалысын құруға алғашқы қадам жасады. Бұл ұйым Вильсонның Ұлттар Лигасына қарсы тұрды, оны жемқор және империалистік статус-квоны сақтау құралы деп қарады. Ұйымның басты мақсаты – саяси құрмет пен тану үшін күресіп жатқан барлық ұлттарға көмектесу болып табылды. Олар түрлі континенттердегі көптеген қозғалыстармен байланыс орнатты, бірақ қажетті сыртқы қолдауды таба алмады. Олардың ең маңызды жетістігі – Карнаро регенттігінің Совет Ресейін мойындауы болды, бұл әлемдегі алғашқы мемлекет еді. 1920 жылдың маусымында либерал Джованни Джолитти Италияның премьер-министрі болды, бұл Д’Аннунционың төңкерісіне қатысты ресми көзқарастың қатаңдағанын көрсетті. 12 қарашада Италия мен Югославия Рапалло шартын жасасты, онда Фиуме екі елге де қанағаттандыратын үкімет басқаратын тәуелсіз Фиуме еркін мемлекеті болады деп көзделді. Д’Аннунционың жауабы әдеттегідей әсем әрі күмәнді болды: Италияға соғыс жариялауы итальяндық патша әскерлерінің бомбалауына әкеп соқты, нәтижесінде бес күндік қарсылықтан кейін (Қанды Рождество деп белгілі) ол жыл соңында қаланы тапсырды. Италия әскерлері 1920 жылдың желтоқсан айының соңғы күндерінде қаланы Д’Аннунционың жасақтарынан босатты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және екі жылдық экономикалық дағдарыстан соң қала экономикасы құлдыраудың алдында тұрды, ал халқы шаршап қалды.

On 10 September 1919, the Treaty of Saint Germain was signed, declaring the Austro Hungarian monarchy dissolved. Negotiations over the future of the city were interrupted two days later when a force of Italian nationalist irregulars led by the poet Gabriele D'Annunzio captured the city. Because the Italian government, wishing to respect its international obligations, did not want to annex Fiume, D'Annunzio and the intellectuals at his side eventually established an independent state, the Italian Regency of Carnaro, a unique social experiment for the age and a revolutionary cultural experience in which various international intellectuals of diverse walks of life took part (like Osbert Sitwell, Arturo Toscanini, Henry Furst, Filippo Tommaso Marinetti, Harukichi Shimoi, Guglielmo Marconi, Alceste De Ambris, Whitney Warren and Léon Kochnitzky). Among the many political experiments that took place during this experience, D'Annunzio and his men undertook a first attempt to establish a movement of non aligned nations in the so called League of Fiume, an organisation antithetic to the Wilsonian League of Nations, which it saw as a means of perpetuating a corrupt and imperialist status quo. The organisation was aiming primarily at helping all oppressed nationalities in their struggle for political dignity and recognition, establishing links with many movements on various continents, but it never found the necessary external support and its main legacy remains today the Regency of Carnaro's recognition of Soviet Russia, the first state in the world to have done so. The Liberal Giovanni Giolitti became Premier of Italy again in June 1920; this signalled a hardening of official attitudes to D'Annunzio's coup. On 12 November, Italy and Yugoslavia concluded the Treaty of Rapallo, which envisaged Fiume becoming an independent state, the Free State of Fiume, under a government acceptable to both powers. D'Annunzio's response was characteristically flamboyant and of doubtful judgment: his declaration of war against Italy invited the bombardment by Italian royal forces which led to his surrender of the city at the end of the year, after five days' resistance (known as Bloody Christmas). Italian troops freed the city from D'Annunzio's militias in the last days of December 1920. After a world war and additional two years of economic paralysis the city economy was nearing collapse and the population was exhausted.

Фьема ерікті мемлекеті

Кейінгі демократиялық сайлауда 1921 жылғы 24 сәуірде Фюме сайлаушылары Фюме-Риеканың еркін мемлекеті идеясын, портты Фюме-Итало-Югославия консорциумының меншік құрылымымен бірге мақұлдады, бұл Автономиялық партияның тәуелсіздік кандидаттарына айқын жеңіс сыйлады. Осының нәтижесінде Фиуме Ұлттар Лигасының толық құқықты мүшесі болды, ал Риеканың алғашқы президенті Риккардо Занелланың сайлануы әлемнің барлық ірі державалары мен елдері тарапынан ресми мойындауға және құттықтауларға ие болды. Жаңа мемлекет құрылымын қалыптастыруға бағытталған көптеген жағымды дамуларға қарамастан, мемлекет үшін құрылтай жиналысын құру қаладағы шиеленісті тоқтатпады. Ұлтшыл итальяндықтардың қысқа мерзімді билікті басып алуы итальяндық корольдік комиссарының араласуымен аяқталды, ал қысқа ғана уақытқа созылған тыныштық 1922 жылғы наурызда жергілікті фашистік төңкеріспен бұзылды, ол бұрынғы тәртіпті қалпына келтіру үшін үшінші итальяндық әрекетпен аяқталды. Жеті айдан кейін Италия Корольдігінің өзі фашистік билікке көшті, сондықтан Фюме тағдыры шешілді, өйткені Италия фашистік партиясы Фюмені Италияға қосуды ынталы түрде қолдады. Осылайша, Фюме еркін мемлекеті фашистік экспансияның алғашқы құрбаны болды.

Фиуме аумағы Италия Корольдігінің бөлігі

Дипломатиялық шиеленіс кезеңі Италия мен Югославия қол қойған екіжақты Рим шартымен (1924 жылдың 27 қаңтары) аяқталды. Осы шарт бойынша екі көршілес ел кішкентай мемлекеттің аумағын бөлісуге келісті. Бұрынғы Corpus Separatum аумағының көп бөлігі Италияның құрамына кірді, ал қаланың солтүстігіндегі бірнеше хорват/словен тілінде сөйлейтін ауылдар Югославияға қосылды. Аннексия 1924 жылдың 16 наурызында де-факто жүзеге асты, бұл қала үшін шамамен жиырма жылға жуық итальяндық үкіметтің басталуын білдірді, ол хорват азшылығына зиян келтірді, олар кемсітушілік пен мақсатты ассимиляция саясатының құрбаны болды. Қала жаңадан құрылған Фиуме провинциясының орталығына айналды. Осы кезеңде Фиуме өзінің саудалық артқы аймағын жоғалтты, соның салдарынан экономикалық әлеуетінің бір бөлігінен айырылды және Италия Корольдігі үшін стратегиялық маңызы аз шекаралық қалаға айналды. Алайда, ол еркін порт мәртебесін сақтап, ұлт құру мифосындағы танымал бейнесін қабылдағандықтан, Римдегі үкіметтен көптеген экономикалық жеңілдіктер мен субсидиялар алды. Бұл Италияның қалған бөлігінен ерекше салық салу режимін және Италия мемлекетінен инвестициялардың үздіксіз ағынын қамтыды (бірақ бұрынғы венгрлік инвестициялар сияқты жомарт емес). Қала экономикалық өркендеудің жақсы деңгейіне қайта қол жеткізіп, айналасындағы Югославия жерлерінен әлдеқайда байып, бірақ экономикалық және демографиялық өсім бұрынғы австро-венгрлік кезеңмен салыстырғанда баяулады.

Екінші дүниежүзілік соғыс және неміс операциялық аймағы

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Риека бірден қиын жағдайға түсті. Қаланың ең ірі демографиялық тобы итальяндықтар, ал қалғанының көп бөлігін хорваттар құрады, бірақ оның шұғыласы мен Речина өзенінің арғы жағындағы Сушак қаласы (қазір Риеканың бір бөлігі) негізінен хорваттармен қоныстанды, және олар потенциалды жауынгер ел – Югославияның бір бөлігі болды. 1941 жылдың сәуір айында Осі державалары Югославияға басып кіргеннен кейін, қаланың төңірегіндегі хорват аймақтарын итальян әскері басып алды, бұл соғыстың соңына дейін созылатын қатал және қанды қарсылыққа жағдай жасады. Партизандық әрекеттерге оқшауланған бекеттерге немесе көліктік колонналарға жасалған шабуылдар, саботаж және итальяндық және (кейін) неміс билігімен байланысы бар деп саналған азаматтарды өлтіру кірді. Бұған жауап ретінде итальяндық және неміс әскерлері қатаң жазалау шараларын қолданды. 1942 жылдың 14 шілдесінде партизандар төрт итальяндық азаматты өлтіргені үшін итальян әскері Подгум ауылында 100 адамды өлтірді, ал қалған 800 адамды концлагерлерге жіберді. 1943 жылдың қыркүйегінде Италия одақтастарға капитуляциялағаннан кейін Риека мен айналасындағы аумақтар Германияның бақылауына өтті және Адриатикалық жағалау аймағының бір бөлігіне айналды. Партизандық қозғалыс жалғасып, күшейді. 1944 жылдың 30 сәуірінде Липа ауылының жанында неміс әскері партизандық шабуыл кезінде бірнеше сарбазды өлтіргеніне жауап ретінде 263 бейбіт тұрғынды өлтірді. Неміс және итальяндық басқыншылар, сондай-ақ жергілікті әріптестері қаланың шамамен 500 еврейінің 80 пайызын Аушвицке депортациялады. Италиядағы басқа қалалармен салыстырғанда, Риеканың еврей халқының үлкен бөлігі Холокост кезінде қаза тапты. Өнеркәсіптері (мұнай зауыты, торпеда фабрикасы, кеме құрылысшылық) және порты болғандықтан, қала 30-дан астам ағылшын-американдық әуе шабуылына ұшырады, бұл кең ауқымды қиратуларға және жүздеген бейбіт тұрғындардың қаза болуына әкелді. Ең ауыр бомбалаулар 1944 жылдың 12 қаңтарында (мұнай зауытына шабуыл, мұнай кампаниясының бөлігі), 1944 жылдың 3-6 қарашасында (кем дегенде 125 адамның қаза болуына әкелген шабуылдар сериясы) және 1945 жылдың 15-25 ақпаны аралығында (200 адам қаза тапты, 300 адам жараланды) болды. Риека ауданы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін де жақсы бекітілген (осы бекіністердің қалдықтарын бүгін қаланың шетінде көруге болады). Бұл Италия мен Югославия арасындағы бекітілген шекара болды, ол сол кезде қала аумағы мен оның төңірегінен өтті. 1945 жылдың сәуір айында Югославия әскері қалаға жақындағанда, Еуропаның осы аймағындағы ең қатал және ірі шайқастардың бірі басталды. 27 000 неміс және қосымша итальяндық RSI әскерлері осы бекіністердің артында табандылықпен шайқасты (немістер оларды "Ingridstellung" – Ингрид желісі деп атады). Неміс генерал Людвиг Кюблердің басшылығымен олар шабуылдаушы партизандарға мыңдаған адамнан зиян келтірді, оларды басшылары қаланың солтүстігі мен шығысындағы жақсы бекітілген позицияларға қарсы шабуылға мәжбүр етті. Югослав командирлері қаланың жаулануын жеделдету үшін құрбанға салудан тайынбады, өйткені олар осы аймақтағы ағылшын десантынан қорқып, соғыс аяқталғанға дейін Триестке қарай жылжуларына кедергі келтіруі мүмкін еді. Өте қанды шайқастан және шабуылдаушылар тарапынан ауыр шығындардан кейін немістер кері шегінуге мәжбүр болды. Қаладан кетер алдында неміс әскерлері порт аймағының көп бөлігін және басқа да маңызды инфрақұрылымды жарылғыш заттармен жойды. Алайда, Германияның қаланың солтүстік-батысындағы қоршаудан шығу әрекеті сәтсіз аяқталды. Қаладан қашып шыққан шамамен 27 000 неміс және басқа да әскерлердің 11 000-ы тұтқынға алынғаннан кейін өлтірілді немесе жазаланды, ал қалған 16 000-ы тұтқынға алынды. Югославия әскерлері 1945 жылдың 3 мамырында Риекаға кірді. Қала соғыста қатты зақымдалды. Экономикалық инфрақұрылым толығымен қирады, ал сол кездегі қаладағы 5400 ғимараттың 2890-ы (53%) толығымен қирады немесе зақымдалды.

At the beginning of World War II Rijeka immediately found itself in an awkward position. The city's largest demographic was Italian followed by Croatian constituting most of the remainder, but its immediate surroundings and the city of Sušak, just across the Rječina river (today a part of Rijeka proper) were inhabited almost exclusively by Croatians and part of a potentially hostile power—Yugoslavia. Once the Axis powers invaded Yugoslavia in April 1941, the Croatian areas surrounding the city were occupied by the Italian military, setting the stage for an intense and bloody insurgency which would last until the end of the war. Partisan activity included guerrilla style attacks on isolated positions or supply columns, sabotage and killings of civilians believed to be connected to the Italian and (later) German authorities. This, in turn, was met by stiff reprisals from the Italian and German military. On 14 July 1942, in reprisal for the killing of four civilians of Italian origin by Partisans, the Italian military killed 100 men from the suburban village of Podhum, resettling the remaining 800 people to concentration camps. After the surrender of Italy to the Allies in September 1943, Rijeka and the surrounding territories were occupied and annexed by Germany, becoming part of the Adriatic Littoral Zone. Partisan activity continued and intensified. On 30 April 1944, in the nearby village of Lipa, German troops killed 263 civilians in reprisal for the killing of several soldiers during a Partisan attack. The German and Italian occupiers and their local collaborators deported some 80 percent of the city's roughly 500 Jews to Auschwitz. A larger proportion of Rijeka's Jewish population was murdered in the Holocaust than that of any other city in Italian territory. Because of its industries (oil refinery, torpedo factory, shipyards) and its port facilities, the city was also a target of more than 30 Anglo American air attacks, which caused widespread destruction and hundreds of civilian deaths. Some of the heaviest bombardments happened on 12 January 1944 (attack on the refinery, part of the oil campaign), on 3–6 November 1944, when a series of attacks resulted in at least 125 deaths and between 15 and 25 February 1945 (200 dead, 300 wounded). The area of Rijeka was heavily fortified even before World War II (the remains of these fortifications can be seen today on the outskirts of the city). This was the fortified border between Italy and Yugoslavia which, at that time, cut across the city area and its surroundings. As Yugoslav troops approached the city in April 1945, one of the fiercest and largest battles in this area of Europe ensued. The 27,000 German and additional Italian RSI troops fought tenaciously from behind these fortifications (renamed "Ingridstellung"—Ingrid Line—by the Germans). Under the command of the German general Ludwig Kübler they inflicted thousands of casualties on the attacking Partisans, which were forced by their superiors to charge uphill against well fortified positions to the north and east of the city. The Yugoslav commanders did not spare casualties to speed up the capture of the city, fearing a possible English landing in area which would prevent their advance towards Trieste before the war was over. After an extremely bloody battle and heavy losses on the attackers side, the Germans were forced to retreat. Before leaving the city the German troops destroyed much of the harbour area and other important infrastructure with explosive charges. However, the German attempt to break out of the encirclement north west of the city was unsuccessful. Of the approximately 27,000 German and other troops retreating from the city, 11,000 were killed or executed after surrendering, while the remaining 16,000 were taken as prisoners. Yugoslav troops entered Rijeka on 3 May 1945. The city had suffered extensive damage in the war. The economic infrastructure was almost completely destroyed, and of the 5,400 buildings in the city at the time, 2,890 (53%) were either completely destroyed or damaged.

Екінші дүниежүзілік соғыстың салдары

Қаланың тағдыры күш пен дипломатияның үйлесімімен қайта шешілді. Фюман үкіметінің эмиграциядағы өкілдерінің партизандармен ынтымақтастық туралы талаптарына, қала-мемлекеттің халықаралық құқықпен танылған егемендігін құрметтеуге шақыруларына қарамастан, Югославия билігінің толық тәуелсіздік және кейін қала-мемлекетке кең ауқымды автономия уәделеуіне (жергілікті тұрғындарға соғыс барысында түрлі деңгейдегі автономия берілуі күтілді, ең бастысы – Югославия Федерациясының құрамындағы мемлекет болу мүмкіндігі) қарамастан, қала Югославияға қосылып, Хорватия Федерациялық Республикасының бір бөлігі болды. Соғыс аяқталғаннан кейінгі 12 айда халықтың көптеген наразылық дауысы басылды. Югослав әскерлерінің жерде жасаған жағдайы 1947 жылғы 10 ақпанда Италия мен одақтастар арасындағы Париж бейбіт шартымен ресми бекітілді. Бұл, соңғы демократиялық сайланған үкімет пен оның эмиграциядағы президенті Риккардо Занелланың наразылықтарына, сондай-ақ тәжірибелі итальяндық сыртқы істер министрі Карло Сфорцаның жаңадан құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының жергілікті штаб-пәтері бар көпмәдени еркін мемлекет құру жөніндегі Вильсонның бұрынғы жоспарларын қолдауға жасаған тырыстарына қарамастан болды. Югославия егемендігіне көшу ресми түрде бекітілгеннен кейін, әсіресе 1954 жылғы Триест дағдарысына дейінгі жылдары, қаланың 66 000 тұрғынының 58 000-ы эмиграцияға мәжбүр болды (итальян тілінде «esuli» деп аталды, яғни Истрия, Фиуме және Далмациядан жер аударылғандар) немесе жаңа югослав коммунистік режимі тарапынан қатал қысымға ұшырады. Югослав коммунистік партиясы жергілікті этникалық мәселені шешуде сталиндік тәсілді таңдады, әсіресе 1945 және 1946 жылдар аралығында қала аумағында өткен алғашқы жергілікті сайлауда автономистерге үлкен қолдау көрсетілгеннен кейін. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндері мен бейбітшіліктің алғашқы жылдарында көптеген тұрғындар югослав шенеуніктерінен көрген кемсітушілік пен қуғын-сүргін жергілікті тұрғындар мен эмигранттар үшін ауыр естелік болып қалды және Риеканың саяси ортасы үшін табу тақырыбы болып табылады, ол әлі де оқиғаларды мойындамайды. Фашистер деп айыпталғандардың (көбінесе белгілі антифашистер немесе ашық саяси көзқарасы жоқ адамдар) жазалануы, жергілікті зиялы қауымға, автономистерге, коммерсанттарға, бұрынғы итальян мемлекеттік қызметкерлеріне, әскери шенеуніктерге және жиі қарапайым азаматтарға (соғыс аяқталғаннан кейін итальяндықтардың кем дегенде 650-і жазаланды) бағытталды. Бұл, итальяндықтардың көпшілігін (әртүрлі ұлттан) қатаң жазалаудан сақтау үшін Риека/Фиумеден кетуге мәжбүр етті. Бұл операция мұқият жоспарланған, отандық халықтың ассимиляцияға келмейтін итальяндық бөлігін елден кетуге көндіру мақсатында болды, бұл туралы бірнеше онжылдықтан кейін Югославия басшылығының өкілдері куәлік берді. Осы кезеңде жергілікті тұрғындардың саяси және этникалық қуғын-сүргіннің ең көрнекті құрбандары Фиуме автономистерінің тазалауы болды. Бұл тазалау қалада әлі де өмір сүріп жатқан және қазір Либурния автономистік қозғалысына қатысты барлық автономистік тұлғаларға тиді. Автономистер Югославия партизандарына аймақты фашистік және нацистік оккупациядан азат етуге белсенді түрде көмектесті және қалаға үлкен саяси автономия уәделері алғанмен, олар Югославияның құпия полициясы ОЗНА-ның Югославия армиясының жеңіске жетуіне дейінгі күндері және одан кейін өлтірілді. Кейінгі жылдары Югославия билігі Фиуме мен Сушак муниципалитеттерін біріктірді және 1954 жылдан кейін қазіргі біріккен муниципалитеттердің бастапқы халқының үштен бірінен азы (негізінен бұрын Фиумедегі хорваттар азшылығы және Сушақта көпшілігі) қалада қалды, өйткені бұрынғы Фиуме муниципалитеті осы жылдары бастапқы халқының 85% -дан астамын жоғалтты. Югославияның Риекадағы демографиялық жағдайды жақсарту жөніндегі жоспарлары 1954 жылы Триест дағдарысы кезінде аяқталды, онда Югославия Коммунистік партиясы көптеген жергілікті мүшелерді итальяндық/венециан тілінің ең маңызды қалдықтарын және қаладағы барлық екі тілді жазуларды (1945 жылы оккупациядан кейін заңды түрде толық екі тілді мәртебеге ие болған) бұзуға немесе жоюға шақырды. Соғыстан кейін Риеканың жергілікті этникалық итальяндықтары Югославиядан Италияға (Истрия-Далмациядан эмиграция) көшті. Қалаға Югославияның түрлі аймақтарынан келген иммигранттар қоныстанды, бұл қаланың демографиялық құрамын және тілдік құрамын қайтадан өзгертті. Осы жылдар соғыстың салдарынан келген қиратудан кейін жалпы қайта құру және жаңа индустриализация кезеңімен де сәйкес келді. 1950-жылдар мен 1980-жылдар аралығында Югославия коммунистік басқару кезеңінде қала Федерацияның басты портына айналды және демографиялық және экономикалық жағынан қайтадан өсуді бастады, итальян кезеңінде болмаған жаңадан құрылған артқы аймақтардың артықшылықтарын пайдаланды, сондай-ақ соғыстан кейін дәстүрлі өндіріс салаларын, теңіз экономикасын және портының әлеуетін қайта жаңарту. Бұл, қаланың бай коммерциялық тарихымен қатар, оның Югославиядағы жан басына шаққандағы табысы ең жоғары аудандардың бірі болуына мүмкіндік берді. Алайда, социалистік жоспарлы экономикалық модельге негізделген осы өнеркәсіптер мен компаниялардың көпшілігі 1990-жылдардың басында нарыққа бағытталған экономикаға көшу кезінде аман қалмады. 1991 жылы Югославия ыдырағаннан кейін Хорватия Федерациялық Республикасы тәуелсіздік алды және Хорватия Тәуелсіздік соғысында Риека жаңадан тәуелсіз Хорватияның бір бөлігі болды. Одан бері қала экономикалық тұрғыдан тоқырап, демографиясы төмендеді. Оның ірі өнеркәсіптері мен жұмыс берушілері банкротқа ұшырады, ең ірілері – «Jugolinija» кеме компаниясы, торпедо зауыты, қағаз фабрикасы және көптеген шағын немесе орта өндіріс және коммерциялық компаниялар. Басқа компаниялар экономикалық тұрақтылықты сақтау үшін күресіп жатыр (мысалы, қаланың танымал «3. Maj» кеме құрылыс зауыты). 1990 жылы 80 000-нан астам адам жұмыс істеген өндірісте жұмыс істейтін адамдардың саны екі онжылдықтан кейін 5 000-ға дейін азайды. Хорватияның социализмден капитализмге өту кезінде болған жемқорлық пен үлкен масштабты жемқорлық, сондай-ақ соғыс экономикасының бірнеше жылдары 1990-жылдар мен 2000-жылдардың басында қала экономикасының құлауына ықпал етті. Қала экономикасын өндірістен қызметтер мен туризмге көшірудің қиын және белгісіз процесі әлі де жүріп жатыр. 2018 жылы қаланың ресми тілі ретінде итальян тілінің жойылғанына 65 жыл өткен соң, жаңа хорват-итальян екі тілді белгілер қазіргі біріккен муниципалитеттің Фиуме бөлігіне қайта орнатылатыны жарияланды. 2020 жылы Риека Гальвеймен бірге Еуропаның мәдени астанасы болып тағайындалды, жоспарланған бағдарламада 600-дан астам мәдени және әлеуметтік маңызы бар іс-шаралар көзделді.

The city's fate was once again solved by a combination of force and diplomacy. Despite insistent requests from the Fiuman government in exile collaboration with the partisans and calls to respect the city state's internationally recognized sovereignty, and despite generous initial promises given by the Yugoslav authorities of full independence and later of extensive autonomy for the city state (the locals were promised various degrees of autonomy at different moments during the war, most notably the possibility to be a state of the Federal Republic of Yugoslavia), the city was annexed by Yugoslavia and incorporated as part of the federal state of Croatia. All the many voices of dissent within the population were silenced in the 12 months following the end of the war. The situation created by the Yugoslav forces on the ground was eventually formalized by the 1947 Paris peace treaty between Italy and the Allies on 10 February 1947, despite both the complaints by the last democratically elected government and its president in exile Riccardo Zanella and the attempts of the experienced Italian foreign minister Carlo Sforza to uphold the previous Wilsonian plans for a multicultural Free State solution, with a local headquarters for the newly created United Nations. Once the change to Yugoslav sovereignty was formalized, and in particular in the years leading to the Trieste Crisis of 1954, 58,000 of the city's 66,000 inhabitants were gradually pushed either to emigrate (they became known in Italian as esuli or the exiled ones from Istria, Fiume and Dalmatia) or to endure harsh oppression by the new Yugoslav Communist regime. The Yugoslav communist party opted for a markedly Stalinist approach to solving the local ethnic question, in particular after the Autonomist sympathisers gained massive support in the first local elections held on the city's territory between 1945 and 1946. The discrimination and persecution that many inhabitants experienced at the hands of Yugoslav officials, in the last days of World War II and the first years of peace, still remain painful memories for the locals and the esuli, and are somewhat of a taboo topic for Rijeka's political milieu, which is still largely denying the events. Summary executions of alleged Fascists (often well known anti fascists or openly apolitical), aimed at hitting the local intellectual class, the Autonomists, the commercial classes, the former Italian public servants, the military officials and often also ordinary civilians (at least 650 executions of Italians took place after the end of the war) eventually forced most Italophones (of various ethnicities) to leave Rijeka/Fiume in order to avoid becoming victims of a harsher retaliation. The removal was a meticulously planned operation, aimed at convincing the hardly assimilable Italian part of the autochthonous population to leave the country, as testified decades later by representatives of the Yugoslav leadership. The most notable victims of the political and ethnic repression of locals in this period was the Fiume Autonomists purge hitting all the autonomist figures still living in the city, and now associated in the Liburnian Autonomist Movement. The Autonomists actively helped the Yugoslav partisans in liberating the region from Fascist and Nazi occupation, and, despite receiving various promises of large political autonomy for the city, they were eventually all assassinated by the Yugoslav secret police OZNA in the days leading up to the Yugoslav army's victorious march into city and its aftermath. In subsequent years, the Yugoslav authorities joined the municipalities of Fiume and Sušak and, after 1954, less than one third of the original population of the now united municipalities (mostly what was previously the Croat minority in Fiume and the majority in Sušak) remained in the city, because the old municipality of Fiume lost in these years more than 85% of the original population. The Yugoslav plans for a more obedient demographic situation in RIjeka culminated in 1954 during the Trieste crisis, when the Yugoslav Communist Party rallied many local members to ruin or destroy the most notable vestiges of the Italian/Venetian language and all bilingual inscriptions in the city (which had been legally granted a fully bilingual status after the occupation in 1945), eventually also 'de facto' (but not 'de jure') deleting bilinguilism, except in a handful of selected bilingual schools and inside the Italian Community's own building. After the war the local ethnic Italians of Rijeka left Yugoslavia for Italy (Istrian Dalmatian exodus). The city was then resettled by immigrants from various parts of Yugoslavia, once more changing heavily the city's demographics and its linguistic composition. These years coincided also with a period of general reconstruction and new program of industrialization after the destruction of the war. During the period of the Yugoslav Communist administration between the 1950s and the 1980s, the city became the main port of the Federal Republic and started to grow once again, both demographically and economically, taking advantage of the newly re established hinterland that had been lacking during the Italian period, as well as the rebuilding after the war of its traditional manufacturing industries, its maritime economy and its port potential. This, paired with its rich commercial history, allowed the city to soon become the second richest (GDP per capita) district within Yugoslavia. However, many of these industries and companies, being based on a socialist planned economic model were not able to survive the move to a market oriented economy in the early 1990s. As Yugoslavia broke up in 1991, the former Federal State of Croatia became independent and, in the Croatian War of Independence that ensued, Rijeka became part of the newly independent Croatia. Since then, the city has stagnated economically and its demography has plunged. Some of its largest industries and employers have gone out of business, the most prominent among them being the Jugolinija shipping company, the torpedo factory, the paper mill and many other small or medium manufacturing and commercial companies. Other companies have struggled to remain economically viable (like the city's landmark 3. Maj shipyard). The number of people working in manufacturing dropped from more than 80,000 in 1990 to only 5,000 two decades later. Privatization scandals and the large scale corruption which marked Croatia's transition from socialism to capitalism as well as several years of war economy played a significant role in the collapse of the city's economy during the 1990s and early 2000s. A difficult and uncertain transition of the city's economy away from manufacturing and towards an economy based on services and tourism is still in progress. In 2018, it was announced that, 65 years after the abolition of Italian as the official language of the city, new Croatian Italian bilingual signs will be placed back in the Fiume part of the modern united municipality. In 2020, Rijeka was voted the European Capital of Culture alongside Galway, with a planned program including more than 600 events of cultural and social importance.

Риекадағы халықаралық карнавал

Риека карнавалы (хорватша: Riječki karneval) жыл сайын ораза айынан бұрын (қаңтардың соңы мен наурыздың басы аралығында) Хорватияның Риека қаласында өтеді. 1982 жылы құрылған бұл карнавал Хорватиядағы ең ірі карнавалға айналды. Әр жыл сайын карнавалдың өзінен бұрын көптеген іс-шаралар ұйымдастырылады. Біріншіден, Риека қаласының әкімі карнавалдың "маэстросы" Мештар Тониге қаланың символдық кілтін табыс етеді, ол карнавал кезінде қаланың мэрі болады, бірақ бұл тек метафоралық мағынада ғана. Сол күні карнавал патшайымы да сайланады. Риеканың төңірегіндегі қалалардың барлығы карнавал кезінде өз іс-шараларын өткізетіндіктен, патшайым мен Мештар Тони олардың көпшілігіне қатысады. Сонымен қатар, жыл сайын Риекадағы губернатор сарайында карнавалдық қайырымдылық кеші өтеді. Оған саясаткерлер, спорт және медиа өкілдері, сондай-ақ бірнеше елшілер қатысады. Басты шарадан бір апта бұрын тағы екі іс-шара өткізіледі. Олардың бірі – Париж-Бакар раллиі (Дакар раллиінен кейін). Ралли Риека қаласының сол жердегі мейрамхананың атымен аталған Париж деген бөлігінен басталады, ал финиші оңтүстік-шығыста орналасқан Бакар қаласында болады. Раллиге қатысушылардың барлығы маска киеді, ал көліктер көбінесе өзгертілген ескі машиналар болады. Екінші шара – балалар карнавалы, ол басты карнавал сияқты Риеканың негізгі Korzo жаяу жүргінші жолында өтеді. Қатысушы топтардың көп бөлігі балабақшалар мен бастауыш мектептерден, сондай-ақ Хорватияның басқа аймақтарынан және көрші елдерден келген топтардан құралған. 1982 жылы Риеканың негізгі Korzo жаяу жүргінші жолында бар болғаны үш маскалы топ болды. Соңғы жылдары халықаралық карнавалға әлемнің түкпір-түкпірінен келген 15 000-ға жуық қатысушы, 200-ден астам карнавалдық топ ұйымдастырылып, 100 000-нан астам көрермен жиналды.

Негізгі көрікті жерлер

Творница "Торпедо" (Торпедо фабрикасы). Риека қаласынан зейнеткерлікке шыққан теңіз инженері Джованни Луппис жасаған өзі қозғалмалы торпеданың алғашқы еуропалық үлгілері. Бұл зауыттың қалдықтары бүгінге дейін сақталған, оның ішінде 1866 жылы алғашқы торпеда сынақтан өткен, өзі қозғалмалы торпедаларды сынауға арналған, жақсы сақталған ұшыру платформасы бар. Хорватия Ұлттық театрының ғимараты. 1885 жылдың қазанында ресми түрде ашылған, әсем театр ғимаратында белгілі венециялық мүсінші Август Бенвенути және Эрнст пен Густав Климтпен бірлесіп жұмыс істеген төбе суретшісі Франц Маччтың еңбектері бар. Светиште Майке Божије Трсатске – Трсат Анасының қасиетті орны. Орта ғасырдың соңында Трсат төбесінде, теңіз деңгейінен жоғары салынған, ол саяхатшылардың, әсіресе теңізшілердің қорғаушысы болып табылады, олар оған құрбандық әкеліп, қиындықтар мен ауру кезінде олардың қауіпсіздігін тілейді. Мұнда Слюнь Мадоннасының готикалық мүсіні және барокко суретшісі К. Тасседің туындылары сақталған. Трсат қамалы – XIII ғасырға дейін салынған бекініс. Оның бастиондары мен қабырғаларынан Речина өзенінің аңғарына, кемежайларға және Кварнер шығанағына көрініс ашылады. Петар Кружич баспалдағы (немесе Трсат баспалдағы), Риеканың орталық бөлігін Трсатпен байланыстырады. Бұл баспалдақ 561 тас сатыдан тұрады және қажылардың Трсат Анасының қасиетті орнына жету жолы ретінде салынған. Ескі қақпа немесе римдік арка. Алғашында бұл рим императоры Клавдий Готик салған Римнің жеңіс аркасы деп есептелген, бірақ кейін ол ежелгі антикалық дәуірдегі әскер штабына кіретін портал екені анықталды. Риека соборы, әулие Витусқа арналған. Palace Modello Buro Fellner & Helmer компаниясымен жобаланып, 1885 жылы салынған. Stadion Kantrida 2011 жылы CNN тізіміне еніп, әлемдегі ең танымал және ерекше футбол стадиондарының бірі атанды. Чех суретшісі Павел Мркустың "Мастерлер" атты көркем инсталляциясы Риека балық базарының ішкі балкондарындағы биік күмбездің астына орналастырылды. Инсталляция видео сегментінен тұрады – бұл Mrkus-тың DIMI балық аулау траулерінде Кварнерич суларында балық аулау кезінде түсірілген видеосының проекциясы. Бұл – біздің арамызда болмаған, бірақ оларсыз үстелімізде балық болмас еді дегендерге арналған әңгіме. "Балтазартаун жағажайы" атты көркем инсталляциясы Виктор Ленац кемежайының жанындағы Печине қаласының соңында орналасқан Грчево жағажайында (көбінесе Пайоль немесе Шестица деп аталады) өз орнын тапты. Суретші Игорь Ешкиняның жетекшілігімен Риека университетінің қолданбалы өнер академиясының студенттері бақылаушының қоршаған ортаны сезінуін өзгертетін болаттан жасалған мүсінді жасады және бетонды платформаға 15 жазуды жазды, олар әркімді ойнауға шақырады және тек сумен жанасқанда ғана көрінеді. Көркемдік процеске әлемге әйгілі және марапатталған анимациялық сериал – профессор Балтазардың тақырыбы түрткі болды, онда сценарийші Балтазартаунды құруда Риеканы негізгі шабыт көзі ретінде пайдаланды.

Tvornica "Torpedo" (the Torpedo factory). The first European prototypes of a self propelled torpedo, created by Giovanni Luppis, a retired naval engineer from Rijeka. The remains of this factory still exist, including a well preserved launch ramp used for testing self propelled torpedoes on which in 1866 the first torpedo was tested. The Croatian National Theatre building. Officially opened in October 1885, the grand theatre building includes work by the famous Venetian sculptor August Benvenuti and ceiling artist Franz Matsch, who collaborated with Ernst and Gustav Klimt. Svetište Majke Božje Trsatske – the Sanctuary of Our Lady of Trsat. Built above sea level on the Trsat hill during the late Middle Ages, it represents the Guardian of Travellers, especially seamen, who bring offerings to her so she will guard them or help them in time of trouble or illness. It is home to the Gothic sculpture of the Madonna of Slunj and to works by the Baroque painter C. Tasce. Trsat Castle, a 13th century fortress, which offers magnificent vistas from its bastions and ramparts, looking down the Rječina river valley to the docks and the Kvarner Gulf. Petar Kružić staircase (or Trsat stairway), which links downtown Rijeka to Trsat. The stairway consists of 561 stone steps and was built for the pilgrims as the way to reach the Sanctuary of Our Lady of Trsat. Old gate or Roman arch. At first it was thought that this was a Roman Triumphal Arch built by the Roman Emperor Claudius Gothicus but later it was discovered to be just a portal to the pretorium, the army command in late antiquity. Rijeka Cathedral, dedicated to St. Vitus. Palace Modello designed by Buro Fellner & Helmer and built in 1885. Stadion Kantrida, was included on CNN's list of the world's most iconic and unusual football stadiums in 2011. Art installation "Masters", a site specific art installation by Czech artist Pavel Mrkus was permanently placed beneath the high ceiling vault on the inner balconies of Rijeka's fish market. The installation consists of a video segment a projection of Mrkus's video recorded on the DIMI fishing trawler while fishing in the Kvarnerić waters – and it is accompanied by an audio segment of the sounds of the sea and a fishing boat that can only be heard in the fish market gallery. It is a story that pays homage to those who are never seen here, but without whom there would be no fish on the tables. Art installation "Balthazartown Beach", a site specific art installation found its place on the Grčevo beach, more commonly known as Pajol or Šestica, located at the very end of Pećine near the Viktor Lenac Shipyard. Under the mentorship of artist Igor Eškinja, students of the Academy of Applied Arts of the University of Rijeka designed a steel sculpture that changes the observer's experience of the environment and they created 15 inscriptions on a concrete plateau that encourage everyone to play and are visible only when in contact with water. The artistic process is inspired by the theme of Professor Balthazar, the world famous and award winning animated series, in which the scenographer used Rijeka as the primary inspiration in the creation of Balthazartown.

Климат

Риеканың ылғалды субтропикалық климаты (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Cfa) жылы жаздары және салыстырмалы түрде жұмсақ, жаңбырлы қыстарымен сипатталады. Адриатика теңізінің жағалауынан бірнеше шақырым қашықтықта тік көтерілетін таулардың орналасуы, шағын географиялық аймақта ерекше климаттық және ландшафтық контрасттарды қамтамасыз етеді. Жаз бойы қаланың шығыс (Печине, Кострена) және батыс (Кантрида, Прелюк) жағалау аймақтарында, әдеттегі Жерорта теңізі сияқты жағдайда, жағажайлардан ләззат алуға болады. Сонымен қатар, қаладан шамамен бір шақырым жерде орналасқан Платак тау шаңғысы курорты қыс айларында (кейде мамыр айының басына дейін) тау шаңғысы мен қардың көптігін ұсынады. Шаңғы трассасынан Кварнер шығанағы мен оның аралдарын көруге болады. Типикалық Жерорта теңізі аймақтарынан айырмашылығы, Риекада жазғы құрғақшылық көбінесе байқалмайды. Қар сирек жауады (әдетте жылына үш күн, көбінесе участікте). Жылына 20 күнде максималды температура +20°C және одан жоғары болады, ал жылына бір күнде температурадан аспайды.

Риека қаласының климаттық деректері

АйJanFebMarAprMayJunJulAugSepOctNovDecЖыл
Орташа теңіз температурасы °C (°F)11.4(52.5)10.6(51.1)11.2(52.2)13.5(56.3)17.9(64.2)22.6(72.7)24.7(76.5)24.9(76.8)23.5(74.3)19.5(67.1)16.9(62.4)14.2(57.6)17.6(63.6)
Орташа тәуліктік күндізгі жарық сағаты9.010.012.014.015.016.015.014.013.011.010.09.012.3
Артық ультракөк сәуле көрсеткіші1235788753214.3
Көз: Weather Atlas

Көлік

Риека порты Хорватиядағы ең ірі порт болып табылады, 2017 жылы 12,6 миллион тонна жүк көлемімен, негізінен шикі мұнай және тазартылған мұнай өнімдері, жалпы және ірі көлемді жүктер, сондай-ақ 260 337 жиырма футтық эквивалентті контейнер (TEU) тасымалданды. Портты Риека порты басқармасы басқарады. Риека порты туралы алғашқы жазбалар 1281 жылға дейін жетеді, ал 1719 жылы Риека портына еркін порт мәртебесі берілді. Риека мен айналасындағы аралдар мен қалалар арасында паромдық қатынас бар, бірақ тікелей халықаралық жолаушылар кемелері қатынайды. Сплитке және одан әрі Дубровникке аптасына екі рет жүретін және халықаралық қатынастары бар жағалау желілері бар. Туристік маусымнан тыс уақытта әуемен қалаға жету қиын. Қаланың халықаралық әуежайы – Риека әуежайы, жақын орналасқан Крк аралында, Крк көпірі арқылы орналасқан. Автобустар Риека қаласының орталығынан және жақын жердегі Опатиядан рейстердің жоспарланған келу және кету уақытына сәйкес кесте бойынша, шамамен 45 минуттық сапармен жүреді. 2019 жылы 200 841 жолаушыны қабылдаған бұл нысан, негізінен чартерлік әуежай болып табылады, бірақ Германиядағы әуежайлардан келетін ұшақтардың салыстырмалы түрде көп санымен әртүрлі жоспарлы әуе компаниялары оны пайдалана бастады. Бұл рейстердің көпшілігі шамамен мамыр және қазан айлары арасындағы туристік маусымда ғана жұмыс істейді. Жақын орналасқан әуежайларға Пула (Риекадан шамамен 90 минут), Триест (шамамен 90 минут), Любляна (шамамен 2 сағат), Загреб (шамамен 2 сағат) және Венеция (шамамен 3 сағат) кіреді. Риека Хорватияның басқа аймақтарымен және көрші елдермен тиімді жол байланысына ие. A6 автомагистралі Риеканы A1 арқылы Загребке қосады, ал 2004 жылы аяқталған A7 автомагистралі Риеканы Словенияның Любляна қаласымен, Илирская Бистрица арқылы және Италияның Триест қаласымен байланыстырады. A7 Риеканы айналып өтетін автомагистраль ретінде қызмет етеді және Учка туннелінен басталатын Истрия Y желісінің A8 автомагистраліне қол жеткізуді жеңілдетеді, сондай-ақ Риеканы Истриямен байланыстырады. 2011 жылдың тамызынан бастап айналма жол Крк көпіріне қарай кеңейтілуде және жаңа қосымша жолдар салынуда. Риека Хорватияның теміржол желісіне және халықаралық теміржол желілеріне интеграцияланған. Толық электрлендірілген теміржол Риеканы Загребке және одан әрі Копривница мен Венгрия шекарасына дейін жалғастырады, бұл Vb жалпы еуропалық дәлізінің бөлігі болып табылады. Риека сонымен қатар Триест пен Люблянамен қаладан солтүстікке қарай созылатын жеке электрлендірілген желімен байланысты. Риека күндізгі/түнгі пойыздармен Прагаға, Мюнхенге, Зальцбургке, Люблянаға, Братиславаға және Брноға тікелей қатынасқа ие. Риека мен Загреб арасында Будапештке дейін созылатын жаңа жоғары өнімді теміржол құрылысы жоспарлануда, сондай-ақ Риеканы Крк аралымен және Риека мен Пула арасында байланыстыратын теміржол желілерін салу жоспарланған.

The Port of Rijeka is the largest port in Croatia, with a cargo throughput in 2017 of 12.6 million tonnes, mostly crude oil and refined petroleum products, general cargo and bulk cargo, and 260,337 twenty foot equivalent units (TEUs). The port is managed by the Port of Rijeka Authority. The first record of a port in Rijeka date back to 1281, and in 1719, the Port of Rijeka was granted a charter as a free port. There are ferry connections between Rijeka and the surrounding islands and cities, but no direct international passenger ship connections. There are coastal lines to Split and onward to Dubrovnik, which operate twice weekly and have international connections. The city is difficult to get to by air outside of the tourist season. The city's own international airport, Rijeka Airport is located on the nearby island of Krk across the Krk Bridge. Buses, with a journey time of approximately 45 minutes, operate from Rijeka city center and nearby Opatija, with a schedule based on the planned arrival and departure times of flights. Handling 200,841 passengers in 2019, the facility is more of a charter airport than a serious transport hub, although various scheduled airlines have begun to service it with a comparatively large number of flights coming from airports in Germany. Most of these flights only operate during the tourist season between approximately May and October. Alternative nearby airports include Pula (around 90 minutes drive from Rijeka), Trieste (around 90 minutes), Ljubljana (around 2 hours), Zagreb (around 2 hours) and Venice (around 3 hours). Rijeka has efficient road connections to other parts of Croatia and neighbouring countries. The A6 motorway connects Rijeka to Zagreb via the A1, while the A7 motorway, completed in 2004, links Rijeka with Ljubljana, Slovenia, via Ilirska Bistrica and with Trieste, Italy. The A7 acts as the Rijeka bypass motorway and facilitates access to the A8 motorway of the Istrian Y network starting with the Učka Tunnel, and linking Rijeka with Istria. As of August 2011, the bypass is being extended eastwards to the Krk Bridge area and new feeder roads are under construction. Rijeka is integrated into the Croatian railway network and international rail lines. A fully electrified railway connects Rijeka to Zagreb and beyond towards Koprivnica and the Hungarian border as part of Pan European corridor Vb. Rijeka is also connected to Trieste and Ljubljana by a separate electrified line that extends northwards from the city. Rijeka has direct connections by daily/night trains to Prague, München, Salzburg, Ljubljana, Bratislava and Brno. Construction of a new high performance railway between Rijeka and Zagreb, extending to Budapest is planned, as well as rail links connecting Rijeka to the island of Krk and between Rijeka and Pula.

Автобустық байланыс

Риека автовокзалы тұрақты автобус бағыттары арқылы Хорватияның барлық ірі қалаларымен, мысалы, Загреб, Осиек, Славонски Брод, Джаково, Нова Градишка, Пожега, Вуковар, Госпич, Карловац, Задар, Шибеник, Сплит, Макарска және Дубровникпен байланысты. Истрия, Крес, Лошин, Крк, Раб және Паг аралдарына, сондай-ақ Криквеница, Нови Винодольски және Сень қалаларына жиі рейстер жасалады. Халықаралық бағыттар бойынша Германия, Швейцария, Италия, Босния және Герцеговина, Сербияға тұрақты рейстер бар. KD Autotrolej d. o. o. Риека қаласы және оның маңындағы қалалар мен елді мекендерде (Риека сақинасы деп аталатын) жолаушыларды тасымалдаумен айналысады.

Спорт

Риеканың ұйымдастырылған спортының тарихы 1885 және 1888 жылдар аралығында 1885 жылы «Альпино Фиумано» клубының, 1887 жылы «Жас американдық Велосипед клубының» (осы американдық лиганың шетелде құрылған алғашқы клубы) және 1888 жылы қаладағы венгр азшылығының «Nautico Sport Club Quarnero» клубын құруымен басталды. Одан да ертерек, 1873 жылы Роберт Уайтхедтің бастамасымен қазіргі Хорватия Республикасының аумағында өткізілген алғашқы футбол матчы Риекада өтті: «Венгрия темір жолы» командасы мен «Stabilimento Tecnico di Fiume» (кейін «Фиуме торпеда фабрикасы») ағылшын инженерлерінен құралған команда. Фиумедегі алғашқы футбол клубы «Fiumei Atletikai Club» деген атпен құрылды. Бүгінде «HNK Rijeka» қаланың басты футбол командасы. Олар Хорватияның бірінші футбол лигасында өнер көрсетіп, 2016–2017 жылдары Хорватия чемпионы атанды. 2015 жылдың шілдесіне дейін «HNK Rijeka» атақты «Стадион Кантридада» орналасқан. «Кантрида» реконструкция күтіп тұрғандықтан, клубтың жаңа жаттығу лагеріндегі, уақытша үй стадионы – жаңа салынған «Стадион Руевицада» орналасқан. Сонымен қатар, «HNK Orijent 1919» Сушакта орналасқан және Хорватияның екінші футбол лигасында ойнайды. Риеканың басқа да танымал спорт клубтары: «RK Zamet» және «ŽRK Zamet» (қол добы), «VK Primorje EB» (су добы), «KK Kvarner» (баскетбол) және «ŽOK Rijeka» (әйелдер волейболы). 1969 және 1990 жылдар аралығында Риека Югославия мотоцикл Гран-присін қабылдады, ол Гран-при мотоцикл жарысының бөлігі болды. Риека 2008 жылғы Еуропаның қысқа дистанциядан жүзу чемпионатында да қабылдаушы ел болды. 80 жылдан астам тарихы бар LEN мұндай көп рекордтарды бұрын көрген емес. Барлығы 14 еуропалық рекорд, оның ішінде 10 әлемдік рекорд және тіпті 7 әлемдегі ең жақсы көрсеткіш орнатылды. Бұл чемпионат қатысушы елдер саны бойынша да рекордтық көрсеткішті көрсетті. Еуропаның 50 елінен 600-ден астам үздік спортшы қатысты. 21 елдің жүзушілері медальдар жеңіп алды, ал LEN-нің 51 ұлттық федерациясының 40-ы Риекада болды.

The history of Rijeka's organised sports started between 1885 and 1888 with the foundation of the Club Alpino Fiumano in 1885, the Young American Cycle Club in 1887 (the first club of this American league to be founded in a foreign land), and the Nautico Sport Club Quarnero in 1888 by the Hungarian minority of the city. Even earlier, in 1873, following the initiative by Robert Whitehead, the first football match to be disputed in today's Republic of Croatia territory was played in Rijeka: the Hungarian Railways team and the English engineers led team of the Stabilimento Tecnico di Fiume (later Torpedo Factory of Fiume). The first football club in Fiume was founded under the name of Fiumei Atletikai Club. Today, HNK Rijeka is the city's main football team. They compete in the Croatian First Football League and were the champions of Croatia in 2016–17. Until July 2015, HNK Rijeka was based at the iconic Stadion Kantrida. With Kantrida awaiting reconstruction, they are based at the newly built Stadion Rujevica, their temporary home ground located in the club's new training camp. Additionally, HNK Orijent 1919 are based in Sušak and play in the Croatian Second Football League. Rijeka's other notable sports clubs include RK Zamet and ŽRK Zamet (handball), VK Primorje EB (water polo), KK Kvarner (basketball) and ŽOK Rijeka (women's volleyball). Between 1969 and 1990, Rijeka hosted the Yugoslav motorcycle Grand Prix that was part of the Grand Prix motorcycle racing. Rijeka also hosted the 2008 European Short Course Swimming Championships. In its more than 80 years of history, LEN had never seen so many records set as the number of them set at Bazeni Kantrida (Kantrida Swimming Complex). A total of 14 European records were set of which 10 world records and even 7 world best times. This championship also presented a record in the number of participating countries. There were more than 600 top athletes, from some 50 European countries. Swimmers from 21 nations won medals and 40 of the 51 national member Federations of LEN were present in Rijeka.