Кіріспе

Брач аралы – Адриатика теңізіндегі хорват аралы, ауданы – 395 км², бұл Дальмациядағы ең үлкен арал және Адриатикадағы үшінші үлкен арал. Ол құрлықтан Брач каналымен бөлінеді, оның ені 5-7 км. Аралдың ең биік шыңы Видова-гора немесе Санкт-Вид тауы – 778 метр, бұл Адриатика аралдарының ең биік нүктесі. Аралда 13 931 адам тұрады, олар жиырма екі елді мекенде орналасқан, олардың ішінде 3400-ден астам тұрғыны бар Супетар қаласынан бастап, екі ондағаннан аз адам тұратын Мурвицаға дейін. Брач аралындағы Брач әуежайы – Сплитті қоршаған барлық аралдардың ішіндегі ең үлкен әуежай. Брач туристік бағыт ретінде танымал, Болдағы Златни-Рат жағажайы, Милна порты, Диоклетиан сарайының құрылысында қолданылған ақ әктас, Пучищадағы тас шеберлер мектебі, хорват тілінде сақталған ең көне мәтін, Хорватияның авторы және бірінші президенті Владимир Назор, қорғалған аталымы бар зәйтүн майы, Дони Хумакқа жақын Копачина үңгірі (б.з.д. 12 мың жылдық археологиялық қазбалармен), Блаца шөлдігі және тағы да басқаларымен әйгілі.

Атауы

Брач жергілікті шакавиан тілінде Брок деп аталады. Латын тілінде Бретия немесе Браттия, ал итальян тілінде аралдың грекше атауы Элафоуса, көрінеу "елен" деген мағына беретін elaphos сөзінен туындаған. Осыған байланысты, аралдың бастапқы атауы мессапик *brentos ("елен") сөзінен шыққан болуы мүмкін деген болжам бар. Мессапик сөзі "брендон – елафон [елен]" деген түсіндірмеден дедукцияланған. Полибий мен Плиний аралды Браттия деп жазған. Тарих барысында Брачтың басқа да атаулары болған: Бректия, Брактия, Бразия, Элафуса, Бретанид және Кратейи (Псевдо Скилакстың «Периплісінде» сәйкестігі нақты емес).

География

Брач – Далмациядағы ең үлкен арал, ал Адриатика теңізіндегі үшінші үлкен арал. Аралдың пішіні шамамен овал тәрізді, шығыстан батысқа қарай шамамен 18 шақырымға созылып, солтүстіктен оңтүстікке қарай 12 шақырымдай. Брачтың жағалауы ұзын және иректелген, ұзындығы 15 километрден асады, оның бойында көптеген кіші-үлкен шығанақтар орналасқан. Әсіресе Супетар, Сплицка, Пучища, Повля, Сумартин, Милна және Бобовища сияқты табиғи портылары ерекше көзге түседі. Брач солтүстік жағынан Брач арнасымен материктен бөлінген, ол шамамен 3 шақырымға жуық енді және тереңдігі 78 метрге жетеді. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, үңгірде б.з.д. 3 мыңжылдыққа дейін (бірақ үздіріліссіз емес) адамдар тұрған. Кейбір артефакттар Далмацияның ішкі аймақтарынан шыққан, бұл Брачтың материкпен сауда байланысы болғанын көрсетеді. Тас дәуірінде халық көбінесе аралдың ішкі бөлігінде қоныстанған. Б.з.д. екінші мыңжылдықта иллирийлер Балқан түбегіне, соның ішінде Брачқа солтүстік және солтүстік-шығыстан қоныс аударды. Олар бұрынғы тұрғындардың орнын басты. Қола және темір дәуірінде көптеген ауылдар болған деп есептеледі. Олардың көпшілігі аралдың шығыс жазығында орналасқан, сондықтан олар мал шаруашылығымен айналысқан деп болжанады. Көбінесе құрғақ тас конструкцияларынан тұрғызылған көптеген қарапайым бекіністер халықтың шабуылдардан қорғануға дайын болғанын көрсетеді. Б.з.д. 4 ғасырда грек отарлауы Адриатика теңізіндегі көптеген аралдарға және жағалауға тарады, бірақ Брачта грек отарлары табылған жоқ. Шкрипте, дәстүрлі түрде аралдағы ең көне қоныс ретінде танылған жерде грек стилінде салынған ескі қабырғалар табылды, бірақ бұл жағалауда емес, ішкі аймақта салынған жалғыз грек колониясы болуы мүмкін, сондықтан ол грек отарларының бірі болуы ықтимал емес. Брачта ұйымдасқан грек отарлары болған ба, жоқ па және болмаған жағдайда неліктен болмағаны әлі де ашық сұрақ. Дегенмен, гректер аралға келіп, иллирийлермен сауда жасаған. Оңтүстік шығанақтарының есімдері осы сауданың естелігін сақтайды: Фарска (қазіргі хорват тілінде Хварска, Хвардағы Фарос колониясына сілтеме) және Гаршка (қазіргі хорват тілінде Гречка, грек мағынасын білдіреді). Брач Салонадан (қазіргі Солин) Иссаға (қазіргі Вис) және По өзеніне дейінгі бірнеше сауда жолдарының тоғысқан жерінде орналасқан. Грек артефакттары Ложишча маңындағы Вичья шығанағында, Ракела Бугре ағайындыларының жерінен табылды. Бұл әлі зерттелмеген орыннан табылған көптеген заттар қазір Сплит археологиялық мұражайында қойылған.

Рим дәуірі (б.з.д. 3-ғасыр - б.з. 8-ғасыр)

Грек колонияларына, мысалы, көршілес аралдағы Фаросқа және римдік сауда жолдарына иллириялықтардың шабуылдарының күшеюі 229 ж.б.д. Иллиро-рим соғыстарынан басталып, аймақта дүрбелең мен өзгерістерге әкелді, одан кейін римдік протекторат құрылды, ол айналасындағы грек колонияларын қамтыды. Уақыт өте келе, аймақ римдік билікке көбірек көшті, 32 және 27 ж.б.д. Иллирик және Далмация провинциялары құрылды, олардың құрамында Брач та болды. 9 ж.б.д. Ұлы Иллириялық көтеріліс аяқталғаннан кейін бейбітшілік орнады. Салона жаңа Далмация провинциясының астанасы болды, және, мүмкін, Салонаға жақындығының арқасында, римдіктер аралды көбірек пайдаланды. Римдіктердің мекендеуінің іздері кеңінен таралған, бірақ көбінесе олар жеке римдік виллалар, цистерналар және Шкрип пен Сплицка арасындағы ежелгі карьерлердің жанында немесе жүзімдіктер мен зәйтүн бақтарының маңында шектеледі. Сплицка Салонаға және бүкіл Далмацияға тас тасымалдаудың ең маңызды порты болды. Көлікте құлдар жұмыс істеген, бастапқыда соғыс тұтқындары, бірақ кейіннен көбінесе жергілікті халықтан алынған. 295-305 ж.б.д. Сплиттегі Диоклетиан сарайының көп бөлігі Брачта қазылған әк тастан салынды. Осы дәуірде егіншілік, әсіресе шарап және зәйтүн өндірісі де басталды. Бірақ рим дәуірінде Брачтағы ірі қалалар мен муниципалитеттердің қайсысы болғаны қазірге дейін белгілі емес. Бүгінде Боль, Пучища, Повля, Супетар, Ново-Село және Ловрачина шығанағы сияқты жағалаудағы қалалардан римдік қабырғалар, виллалар, саркофагтар, цистерналар, шарап, зәйтүн майы жасауға, қой және ешкі шаруашылығына арналған құралдар табылған. Ішкі аймақтарда, әсіресе Нережища, Шкрип, Доньи Хумак және Драчевица айналасында шарап, зәйтүн, инжір, қой және ешкі өсірілді. Шкрип маңынан Либер құдайына арналған мақтау сөздері жазылған жазулар, Доньи Хумактан саркофагтар, ал Драчевицадан монеталар табылған. Ежелгі Плиний өзінің "Naturalis Historia" еңбегінде Брачты атақты ешкілерімен еске алады. Көптеген су сақтағыштары (локва) сол кезден қалған және қазір де қолданыста. Рим билігінің алғашқы кезеңіне қатысты кейбір артефакттар сан алуан пантеондардан шыққан көптеген құдайларға арналған, ең көп кездесетіні Геракл. Бағалға, Меркурийге, Нептунға, Сильванға, Панға, Музаларға және Либерге табынудың бір түрі ретінде Митра, Юпитер, Юпитер Доличены де табылды. Христиандық дін аралға тек Константиннің Милан жарлығынан кейін келген сияқты: Сутиван, Ловрачина шығанағы, Св. Андрей (Свети Ядре) Сплицкадан жоғары және Нережища маңындағы Св. Бұл аралда христиан дінінің пайда болуына дейін ешқандай жазықсымдық мүсіндері табылған жоқ. 395 ж.б.д. Рим империясы екіге бөлінген кезде Брач Далмацияның бір бөлігі ретінде Батыс Рим империясының құрамына кірді. Брач пен Далмациядағы римдік билік 476 ж.б.д. Батыс Рим империясының құлауынан кейін готикалық шабуылға дейін сақталды, император Непос Далмацияға қашып кетті. Готтар 480 ж.б.д. Непостың өлтірілуінен кейін Далмацияны жаулап алды. Готикалық билік 555 жылға дейін жалғасты, содан кейін Юстиниан Далмация мен Брачқа Шығыс Рим билігін қайта орнатты. Панон аварлары 614 (немесе 639 ж., басқа деректер бойынша) Салонаны тонап, қиратты, ал Брач паналық орынға айналды. Далмация аймағы мен оның жағалауларында осы уақытта хорват тайпалары қоныстанды, олар авар қағандарына бағынышты оңтүстік славян халқы, бірақ салондар Сплитке, Брачқа және басқа да аралдарға қашып кетті. Дәстүр бойынша, Шкрипті Салонадан келген босқындар құрған, бірақ қала одан да көне. Сплит және басқа далматин қалалары, Брач және басқа да аралдармен бірге Рим провинциясы Далмацияның қалдықтарына айналды. Біріншіден, олар Равенна экзархатының билігін мойындады, бірақ экзархат Ломбардтарға байланысты аяқталғаннан кейін, ол Византия империясының үстемдігін мойындаған тәуелсіз бірлік - Далмация темасының алдағысы болды. Нережища маңынан Византияның билігін көрсететін алтын монеталар табылған. Бұл жеті-сегізінші ғасырдың көп бөлігінде жалғасты.

Славяндардың келуі (9-шы және 10-шы ғасырлар)

Материкте Оңтүстік славян тайпасы – Нарантиндер VII ғасырда өз мемлекетін құрды. VIII немесе IX ғасырларда Нарантиндер Брач аралының шығысындағы Селка маңындағы бейіттерге қонды, немесе алдымен Хвар арқылы өтіп, содан кейін Брачтың оңтүстік-батысындағы Хрваска шығанағына (Хрвацка, Хорватия шығанағы) қонды. Бұл әлі күнге дейін көптеген топонимдерде және тіпті аралдағы әртүрлі диалекттерде байқалады, мұнда аралдың батыс бөлігі римдік элементтердің көп бөлігін сақтап қалды, ал шығыс бөлігі көбірек славяндық сипатта. IX ғасырға қарай Нарантиндер Брач аралын берік биледі. Брач, Хвар және олардың маңындағы аралдар Нарантин аралдары немесе Марония деп аталды. Нарантиндер христиан дінін қабыланбаған, олар Брачқа басқа дінге табынушы халықты әкелді. Нарантиндер Брачты көбінесе мал шаруашылығы үшін пайдаланды. Нарантиндер үшін Брачтың әкімшілік және саяси орталығы – Градк болды, ол Брачтың шығыс жазығында Горни Хумак пен Селка арасында орналасқан және оны Нарантиндер келгеннен кейін көп ұзамай салған. Бүгінде Градиктен тек қираған үйінділер ғана қалды. VIII-IX ғасырлардың басында Карл I Далмацияның көп бөлігін басып алды, бірақ Брач пен басқа Нарантин аралдарын жаулап алмады. 812 жылы Шарль Никефор бейбіт шарты бойынша Далмацияны Византия империясына қайтарды. Нарантиндер жиі Венеция кемелеріне шабуыл жасады. 837 жылы Венеция дожы Пьетро Традонико алдымен Сплитке, содан кейін Брач пен Хварға шабуылдарды тоқтатудың жолын табу үшін келді, бірінші күшпен, содан кейін дипломатия арқылы. 839 жылы Венеция Нарантин князі (герцогы) Дружкомен келісімге келді, бірақ ол бір жыл ішінде бұзылды. Олар нақты неге шабуыл жасағаны белгісіз, өйткені дереккөздер "urbs Braciensem" туралы айтады. Нақты қала болмағандықтан, бұл Видова Гораны аралдың ең биік нүктесі ретінде, яғни бүгінгі Болдың айналасындағы аймақты білдіруі мүмкін, немесе бұл Градк сөзінің тікелей аудармасы болуы мүмкін. 878-880 жылдары Нарантиндердің христиан дінін қабылдауынан кейін Брачтағы христиандық жаңа күш алды. Әсіресе бенедиктиндер аралдың діни өміріне үлкен ықпал етті. Андрия Чичкарелли аралдағы жеті монастырды атады: Постирадағы Әйел Мария (Sv. Marija), Постира маңындағы Мирье на Бригу, Ловречина шығанағындағы Әйел Лоуренс (Sv. Lovro), бүгінгі Пучищадағы Әйел Стипан (Sv. Stipan) Стипанска лукада (Әйел Стипанның порты), Нережища маңындағы Әйел Андрей (Sv. Jadre), Повлядағы (вероятно Әйел Иоанн Креститель, Sv. Ivan Krstitelj) және Мурвица маңындағы (вероятно Аждаһаның үңгірі, Drakonjina špilja). IX-XII ғасырларда бірнеше ежелгі хорват шіркеулері салынды: Селкадағы Әйел Никола (Sv. Nikola), Долдағы Әйел Михаил (Sv. Mihovil), Донжи-Хумакқа жақын жердегі Әйел Илия, Нережицаға жақын жердегі Әйел Георгий (Sv. Juraj), Пражницаға жақын жердегі Әйел Климент, Болдағы Әйел Иоанн және Феодор (Sv. Ivan i Teodor), Стражевниктегі Әйел Георгий (Sv. Juraj), Смрчевик үстіндегі Әйел Космас және Дамиан (Sv. Kuzma i Damjan), Граджак үстіндегі Әйел жексенбі, Гуджи-Хумакқа жақын жердегі Барша қасиеттілер (Svi Sveti), Мошуа және Дубравица ауылдарына қарасты. Дюгам Хранкович Брачтың шығыс жазығында қазір жоқ бірнеше ежелгі хорват қалаларын тізімдеді: Градк, Мошуе және Дубравица, Стражевник, Потуме және Подграчище. Сол кездегі үйлер әдетте бір бөлмелі, төртбұрышты бөлмеден тұрды, құрғақ таспен салынды, есігі оңтүстікке қарады. Олардың ішінде мал шаруашылығына қажетті құрал-жабдықтар, цистерна, отын жағу орны, пеш, зәйтүн майын сығу станоктары, шарап сығу станоктары және бидай ұнтақтау дискілері болды. 923 жылы Хорватияның Томислав, Византия императоры Константин VII және екі шіркеу патриархы Византияның Далмация қалаларын басқаруды жаңа Хорватия патшалығына беру туралы келісімге келді, Врсаловичтің айтуынша, бұл келісімге Брач та кірді. Бірақ Томиславтың өлімінен кейін Хорватия әлсіреп, 940 жылдары Брач және Хвар аралдары Бан Прибинаның бүлігі кезінде бөлініп, Нарантин мемлекетіне қайта қосылды.

Византияның билік етуінің соңы (1000-1186 жж.)

1000 жылы Венеция доджы Пьетро II Орсеоло Далмация мен Нарантинді ақыры тыныштандыруға шешім қабылдады. Венеция сол жылы Брачты жаулап алды, және Брачтың жылнамашысы Андреа Чикареллидің айтуынша, олар дереу Нережишчада сарай салып, сот, әкімшілік, архив және кеңес отырыстары үшін пайдаланды. Бұл билік орталығын аралдың шығысындағы славян Градағынан римдік Нережишчаға көшірді. Нережишча 1823 жылға дейін, яғни 1823 жылға дейін аралдың әкімшілік орталығы болды. Додж Пьетро II Орсеоло Хорватия патшасы Светослав Суроняның ұлы Стефанды кепіл ретінде қабылдады. Кейін Стефан додждың қызы Жоселла Орсеолоға үйленді. Олардың ұлы Петр 1058 жылы Стефаннан кейін Хорватия патшасы болды, ол Ұлы Петр Крешимир IV атанды. Патшалыққа келген соң Петр Хорватияны ең үлкен аумаққа дейін кеңейтті, соның ішінде Брач пен басқа аралдарды да қамтыды. 1075 жылы Италияның оңтүстігінен нормандардың шабуылы бірнеше далматин қалалары мен аралдарын, соның ішінде Брачты басып алуға әкелді. Нормандарды далматин қалалары хорваттардың ықпалынан қорғау үшін шақырды. 1076 жылы Венеция норман иеліктеріне шабуыл жасап, жаулап алды. 1102 жылы Венгрия королі Коломан Венгрия тажын Хорватия тажымен біріктірді. "Шехид Кристофердің өмірі" кітабында мажар флоты бірнеше далматин аралдарын, соның ішінде Брачты бағындырғандығы жазылған. 1107 жылы император Алексий I Далмация аймағын, оның ішінде Брачты, Византия империясының атынан басқару үшін Коломанға берді. Додж Орделафо Фалиеро басқаратын Венеция флоты 1115 жылдың тамызында Далмацияға басып кірді және аралдарды қайтарып алды. 1117 немесе 1118 жылы Додж Орделафо Фалиероның өзі қайтыс болған шабуыл кезінде венгрлер Далмацияны қайтадан басып алды. Жаңа додж Доменико Микеле Далмацияға басып кіріп, оны қайтадан жаулап алды. 1124 жылы Венгрияның Стефан II Далмацияға басып кірді, бірақ көп ұзамай Венеция оларды қайтадан жаулап алды. 1136 жылы Стефан II-нің ұлы Бела II, ал ең соңында оның ұлы Геза II 1142 жылы тағы да Мажарстан үшін Сплит пен Далмацияның басқа бөліктері үстінен егемендік алды. 1140 жылдары Сплит мажарлардың бақылауында болды, ал Брач пен Хвар Венецияның бақылауында болды, олар жақында ғана жаулап алынған болуы мүмкін. Венеция католик шіркеуінен Брач пен Хварды өзінің епархиясы ретінде құруды және оны Сплиттен, осылайша венгрлік бақылаудан алуды сұрады. Венеция одан әрі Задар епархиясын (Венеция бақылауында болған) архиепархияға көтеруді және жаңадан құрылған аралдар епархиясын Задарға бағындыруды ұйымдастырды. 1147 жылы Брач пен Хвар Задардан Марин Манзавинді Хвардың бірінші епископы етіп сайлады және олар Сплиттен архиерей Сернатты аралдан қуды. Көп ұзамай епископ үшін Бол қаласындағы сарай пайда болды, онда ол Брачта болған кезде тұра алады. Брач шіркеуінің басшысы Нережишчадағы архиерей болды, оны аралдың приходтарының діни қызметкерлері сайлады және Хвардағы епископ бекітті. 1145 жылы Омиштен келген Качичтер әулетінің қарақшылары Брачқа алғаш рет шабуыл жасады. Бұл сол аймақта орналасқан нарантиндіктердің пираттық шабуылдарының жалғасы болып көрінеді. Шабуылда Повлядағы бенедиктин аббаттығы тоналып, монахтар қаза тапты. Келесі онжылдықтарда Омиш қарақшыларының шабуылдары жиілеп, Брач жағалауындағы қалалардың дамуын тежеді. 1164 жылы Византия императоры Мануэль I Комнен Венгрия королі Стефан III-ге қарсы соғыс бастады және Далмацияны бағындырып, оны Венеция басқаруына берді. Стефанның қарсы шабуылдары сәттіліксіз аяқталды. 1180 жылы император Мануэль I қайтыс болғаннан кейін ғана Стефанның ағасы және Венгрия королі Бела III Далмацияны қайтадан бағындырды, көрінеу қан төгілмей және византиялық биліктің қолдауымен, олар енді Венециялық биліктен гөрі мажар билігін артық көріп отырғандай болды. 1186 жылы Бела III пен император Исаак II Ангелос арасында бейбітшілік шарты жасалды, бұл империяның Далмацияға деген талабынан ресми түрде бас тартуына әкелді. 1184 жылы жазылған Повля жарғысының 1250 жылғы көшірмесі сақталған. Бұл - хорват тіліндегі ең көне жазбалардың бірі. Онда Повлядағы Сент-Джон монастырының жер иеліктері туралы айтылған. Онда Брачтың кнезінің (бойы немесе князі) (Бречко), жупанның (әкімшілік басшы, ақсақал), судьяның және сот орындаушыларының рөлдері көрсетілген. Врсалович бұл әкімшілік құрылымның нарантин заманында пайда болған және аралдың көптеген өзгерістері мен жаулап алулары кезінде сақталып, дамыған болуы мүмкін деп санайды. Арал ешқашан бай болған емес немесе стратегиялық тұрғыдан қызықты болғандықтан, оған күшті араласу қажет болған жоқ. Аралдың билеушісі ауысқанда, жаңа билеушілер көбінесе Брачтың заңдарын және арал тұрғындарының бостандықтары мен құқықтарын бекітіп отырды. Кейде олар тіпті қосымша құқықтар үшін келісімдер жасады. Құжаттың хорват тілінде, латын немесе венгр тілінде емес жазылғаны да аралдың дербестігіне куәлік етеді, ол Венгрия, Венеция және Византия жүргізген соғыстарға қарамастан тәуелсіз және бейбіт дамыды.

Венгрия билігі 1180-1278 жылдар

Бела III Задар, Сплит, Хвар және Брачты бақылаған кезде, Сплит архиепископы Хвар және Брач епархиясының Задардан Сплитке көшірілуі үшін Папаға тікелей жүгінді. 1181 жылы Папаның легаты Тебалд Сплит пайдасына шешім шығарды, бірақ Задар оңай басылмады. Бірінші епископ Мартин Манзавин қайтыс болғаннан кейін арал тұрғындары оның жүйесі Николасты жаңа епископ етіп сайлады, бірақ Сплит митрополиті Николасты бекітпеді. Николай Веронаға Папа Люций III-ке барды, ол оны тікелей бекітті. 1192 жылы Папа Селестин III Хвар епархиясын Сплит архиепархиясына бағындыру туралы паптық бұйрық шығарды. Николай 1198 жылға дейін Хвар епископы болып қалды, содан кейін Папа Иннокентий III-нің қарсылығына қарамастан, Задардағы бос архиепископты қабылдады, осының салдарынан Николай шеттетілді. 1217 жылы Беланың ұлы, Венгрия королі Андраш II, Бесінші крест жорығына бара жатып, бүгінгі Бол маңындағы Брачтың оңтүстік жағалауына қонды. Оны Брач мырзасы (кнез), Брач кеңесінің өкілдері және Хвар епископы күтіп алды. Осы уақытта Омиш Качич әулетінен келген қарақшылардың шабуылдары күшейді. 1220 жылы Брач король Андраш II-ден көмек сұрады. Король оған Малдуч Качичке шабуылдарды тоқтатуға бұйрық берді, оның бүкіл әулетіне қауіп төндірді. 1221 жылы Папа Гонорий III пираттыққа тоқтау беру үшін Аконций атты легатты жіберді, ал 1222 жылы Папа Омиш пираттарына қарсы Дубровник тұрғындарынан көмек сұрады. 1221 жылы король Андраш II Генрих пен Сервидон Франкопанға олардың көрсеткен қызметтері үшін Брач, Хвар, Корчула және Ластово аралдарын сыйға берді. Олар осы сыйлықтан қанша уақыт пайдаланды және оны қалай пайдаланды белгісіз, бірақ 1240 жылға дейін Брач Осор Качичті жаңа кнез (мырза) етіп сайлады, ал көршілес Хварда оның інісі Прибислав кнез болды. Брач және Хвар князь Малдуч Качичтің ұлдары аралды басқарса, пираттық шабуылдар тоқтайды деп үміттенді. Бірақ Осор Брачтың заңдарын қабылдамады, аралдың толық бақылауын талап етті. Брач тұрғындары Сплиттен келген потестас Гаргануспен құпия келісімге келді және егер Сплит Осор Качичке қарсы Брачқа көмектессе, Сплиттен келген адам жаңа кнез болады деп уәде берді. 1240 жылы Сплит Омишке қарсы соғыс бастады, шабуыл Омишке сәтті болмаса да, олар Брачны басып алды. 1240 жылдың 19 мамырында Брач Сплит билігін ресми түрде мойындады. Бұл ұзаққа созылмады. Андраш II-нің ұлы және мұрагері король Бела IV, моңғолдар Венгрияға шабуыл жасағанда, астанасынан қашуға мәжбүр болды. Ұлы хан Өгедейдің ұлы Кадан Беланы Далмациядағы қаладан қалаға қуды. Бела Сплитке паналады, бірақ қаладағы қарсы алудан риза болмады. 1277 жылдың шілдесінде бір түні Омиш пираттары аралдың солтүстік жағындағы Сент-Джордж шығанағына (Св. Юрай) қонды және Нережишчаға дейін жетті. Олар Брач әкімшілігінің ғимаратын өртеп жіберді. Бұл аралдың мұрағаттарын да жойды, сондықтан Брач тарихы туралы алғашқы құжаттардың көп бөлігі жоғалып кетті. Венеция Брачны қорғау міндетін қабылдады. 1280 жылы олар шабуылдарды тоқтату үшін Омиштің өзіне шабуыл жасап, басып алды, бірақ пираттар венециялықтардан қашып құтылып, Брач, Хвар және енді Омиштің өзіне де шабуылдарын жалғастырды. 1282 жылы Брач пен Хварға сексен ескі құлақтары бар бір кеме берілді. Бірақ шабуылдар тоқтамады, сондықтан 1292 жылдың 22 қыркүйегінде Венеция әкімшілік астанасы ретінде Нережишчаны қабырғамен қоршауға бұйрық берді, бірақ бұл ешқашан іске аспады. 1294 жылы Повлядағы монастырға тағы бір қырыптық шабуыл жасалды. Венеция билігі Брач күткен бейбітшілікті әкелмегендіктен, Брач 1309 жылы кнез Джованни Соранцоны (кейін Венеция дожы болды) мойындауды тоқтатты, осылайша Венеция үстемдігін мойындамайтын болды. Венеция Задар кнезі мен Дубровник кнезіне Брач кнезіне көмектесуге бұйрық берді, бұл 1310 жылы Славгост әулетінің басшылығымен және Омиштен келген көмекпен нақты көтеріліске әкелді. Юрай Славгост Брач ақсүйектерімен капитан болып сайланды, ал Венеция Андреа Гороны жаңа кнез ретінде жіберді. Горо мен оның әскерлері Славгостты басып алып, оны Венецияға жіберді, осылайша аралдарды Венеция бақылауында ұстады. Бидай мен бұршақ жетіспеді, арал халқын тамақтандыруға жеткіліксіз болды. Сондықтан оларды экспорттауға тыйым салынды. Ауыл шаруашылығы өнімдері: бидай, сұлы, зәйтүн, інжір, алмұрт, алма, жаңғақ, шөп, жүн және басқа да жемістер. Мал шаруашылығы негізінен қой мен ешкіге, сонымен қатар бірнеше сиыр мен бұқаларға, қашырларға және есектерге бағытталған. Су тапшылығын болдырмау үшін жасанды ойыстар (хорват тілінде локва, латын тілінде lacus clausus) жасалды, көбінесе шығыс жазықтамасында. 14 ғасырдың соңы мен 15 ғасырдың басында ара шаруашылығы дамыды. Балық аулау дамыған жоқ, көбінесе пираттардың салдарынан.

Венгрия билігі 1358-1420 жылдар

1356 жылы Венгрияның патшасы Людовик I Далмацияға жорық жасады және көптеген қалалар мен аралдарды жылдам бағындырды. 1358 жылдың 18 ақпанындағы Задар шарты бойынша Брач Венгрия билігіне қайта келді. Людовик Яков де Чессаниді Брач пен Хвардың жаңа кнезі етіп тағайындайды, ал 1362 жылы Корчуланы өзінің иеліктеріне қосты. Келесі онжылдықтарда кнездіктердің аумағы кеңейді, ал Брач сияқты жеке аралдар жергілікті басқару үшін викарий алады. Кнез әдетте венгр адмиралы да болады. Сплит дереу Брачты Сплитке қосуды сұрады, бірақ Хорватия баны бұл өтінішті қабылдамады. Брачқа обаның жеткені туралы ең ерте хабар 1360 жылға дейінді, бірақ алғашқы рет ол жылдам тоқтатылды. Ол Брачқа қайта-қайта оралып, көбінесе елеулі зиян келтірді. Сол жылы аралда да, егін жинаудан кейін, құмырсқалардың үлкен тобы келді, бұл сәттілікке байланысты болды. Патша Людовик I-нің мұрагерлерімен Венгрия әлсіреп қалды. Боснияның патшасы Твертко I бұл әлсіздікті пайдаланып, 1389 жылы Хорватия мен Далмациядағы Венгрия патшасы Сигизмундқа шабуыл жасады, ал 1390 жылы бүкіл аймақпен бірге Брач босниялық билікке бағынды. Брач ақсүйектерінің үш өкілі – Юрай Дүймов, Никша Петрули және Мияйло Балож, король Твертконың сотына Брачтың құқықтары мен заңдарын растауды сұрап келді, ол 1390 жылдың 23 қыркүйегінде осылай жасады. Твертко келесі жылы, 1391 жылы қайтыс болды, ал оның інісі және мұрагері король Стефан Дабиша 1393 жылы Хорватия мен Далмацияға қатысты талаптарды Венгрия королі Сигизмундқа қайтаруға мәжбүр болды. 1403 жылы Ладислав Неапольдік Задарға шабуыл жасап, бағындырды және 1403 жылдың 5 тамызында Венгрия королі болып таж киді. Оның билігі Далмацияның кейбір бөліктерінен аспады. Брачтан Nikša Petruli және Mihovil Baloević делегациясы Брачтың заңдарын растау үшін Задарға барды, бұл король Ладиславтың 1403 жылдың 14 тамызында жасады. Ол аралды Альвиз бен Гидона де Матафарисқа сыйға берді және сол жылы Неапольге оралды. Кету алдында ол Хрвое Вукич Хрватиничті Сплит герцогы және Далмациядағы, соның ішінде Брачтағы өкілі етіп тағайындады. 1405 жылы Дуям Хранкович "Opis otoka Brača" (Брач аралының сипаттамасы) хроникасында келесі елді мекендерді тізімдейді: шығыста Горни Хумак, Стражевник, Подхум, Мошулица, Дубравица, Градак және Подграчище (олардың тек біреуі, Горни Хумак, он жетінші ғасырға дейін сақталған); орталықта Пражнице және Дол, ал батыста Донжи Хумак, Нережищя және Шкрип (барлық елді мекендер сақталған). 1405 жылға дейін басқа да қоныстар көбінесе қарақшылардың шабуылдарына байланысты тасталды, оның ішінде бүгінгі Пучищадағы Повля, Стипанска-Лука және Долак монастырьлары, Боль және епископтың ғимараттары, сондай-ақ оңтүстіктегі Расохатика. Хроникада аралда шамамен 6000 адам тұратыны айтылған. 1408 жылы король Сигизмунд босниялық армияны жеңгеннен кейін, Хрвое Сигизмундпен одақтасып, Далмацияны бақылауда ұстады. Ладислав кейін Брачты және бүкіл Далмацияны 1409 жылдың 9 қыркүйегінде Венецияға 100 000 дукатқа сатты, бірақ Далмация билігі герцог Хрвоеде және осылайша король Сигизмундта қалды. 1413 жылдың 17 маусымында король Сигизмунд аралдарды, соның ішінде Брачты герцог Хрвоеден алып, оларды өзінің атынан басқару үшін Дубровник Республикасына берді. Патша Сигизмунд 1414 жылдың 25 маусымында Брач халқына жаңа, уақытша келісім туралы хабарлады. Сплит те Брачты алғысы келді және король Сигизмундқа екі галерея ұсынды, бірақ король Дубровник ұсынған жыл сайынғы 200 дукатты артық көрді.

Австрия-Мажарстан 1797-1918 жылдар

1797 жылға дейін, яғни Габсбург монархиясы Наполеон Франциясымен келісімге келіп, оның аумағының көп бөлігін аннексиялағанға дейін, Венеция төрт ғасырдан астам билік етті. Латын тілі ресми тіл болды. Наполеон соғыстары кезінде Брач атырауы 1806 жылы қысқа мерзімге француз империясының басып алуына түсті. 1807 жылы Черногорияның князь-епископы Петр I Ньегош Ресей теңіз күштерінің көмегімен Брач атырауын басып алды, бірақ 1815 жылғы Вена конгресінде арал Австрия империясына қайтарылды. 1827 жылы Брач атырауының әкімшілік орталығы Нережишчадан Супетарға көшірілді. Брач 1867 жылдан бастап Австрияның Далмация тәждік аймағының құрамына енді және 1867 жылдан Австрия-Мажарстан монархиясының Цислейтения бөлігіне айналды. 1918 жылы Австрия-Мажарстан құлағаннан кейін Брач Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің, ал 1929 жылдан бастап Югославияның бір бөлігі болды. 1939 жылы аралды қамтитын автономды Хорватия Банаты құрылды.

1918 жылдан бастап

Арал тұрғындарының саны 20 ғасырдың басында шамамен 40 000 адамнан 20 ғасырдың соңында шамамен 13 000 адамға дейін күрт азайды. Бұл, негізінен, Латын Америкасына, әсіресе Аргентина мен Чилиге, сондай-ақ Жаңа Зеландия мен Австралияға ауқымды эмиграцияның нәтижесінде болды. Көші-қон ғасыр бойына жалғасты, бірақ кейінгі ұрпақтар көбінесе Еуропа елдеріне, әсіресе Германияға қоныс аударды. Чилилік жазушы Антонио Скармета да осындай иммигранттардың ұрпағынан шыққан. Көші-қонның басты себебі аралдағы экономикалық мүмкіндіктердің төмендеуі болды, әсіресе жүзімдіктерге зор экономикалық зиян келтірген филоксера қоздырғышынан. 1941 жылы итальян әскерлері аралды басып алды. Аралдың таулы аймақтарындағы жергілікті қарсыласушылар тиімді партизандық соғыс жүргізді, бірақ жауап ретінде басқыншылар тұтқындаулар мен атылулар жасады. 1943 жылы Италия капитуляциялағаннан кейін, 1944 жылдың 12-13 қаңтарында неміс әскерлері аралды басып алды, бірақ шілде айында олар жеңіліске ұшырады. Арал 1944 жылдың 18 қыркүйегінде азат етілді. Хорватияның құрамында ол Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының бөлігіне айналды, Хорватия 1991 жылы тәуелсіздік алып, 1992 жылы халықаралық мойындау алғанға дейін. Хорватияның Тәуелсіздік соғысы аралда аз шамада болды (Милна қаласы қысқа уақытқа бомбаланды), бірақ соғыстың салдары, әсіресе туризмнің жоғалуы, арал үшін ауыр тиді. Қазір ғана арал өзінің маңызды кірісінің он жылдық бойы азаюынан қалпына келуде.

Демография

2021 жылғы халық санауы бойынша аралда 13 931 адам тұрады. Халықтың көп бөлігі хорваттар мен римдік католиктерден тұрады. Соңғы жылдары халық көбінесе ірі қала Супетарда шоғырланып, ал кішігірім елді мекендер одан да кішірейіп барады.

Экономика

Брак экономикасы негізінен туризмге, балық аулауға және ауыл шаруашылығына, сондай-ақ оның ақ әктас тасына негізделген. Брак 20-ғасырдың бірінші жартысынан бастап туризм үшін есігін ашты: 1938 жылы 2850 турист тіркелді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл көрсеткіш жылдам өсті: 1960 жылдары жыл сайын 30 000-нан астам турист келді, ал Хорватия Тәуелсіздік соғысына дейін, 1989 және 1990 жылдары 115 000-нан астам туристпен ең жоғары деңгейге жетті. Содан кейін соғыс кезінде 1992 жылы бұл көрсеткіш 9 400-ге дейін төмендеді. COVID-19 пандемиясы туристердің санын күрт азайтудан бұрын, Брак 2018 жылы 244 000 туристті қабылдады. Ауыл шаруашылығында ерекше шарап және зәйтүн маңызды. Брактың зәйтүн майы қорғалған аталыммен қамтамасыз етілген. Varenik – жергілікті жүзім сортынан жасалған сироп, ол қорғалған географиялық таңба болып табылады. Плинийдің айтуынша, Брак ешкілерімен танымал болған. Атақты Брактың ақ әктасы мыңдаған жылдар бойы қазылып келеді. Ол Сплиттегі Диоклетиан сарайын және Канаданың Ұлттық Вими ескерткішін салу үшін пайдаланылды. Сондай-ақ, бұл тас Вашингтондағы Ақ үйдің құрылысында қолданылған деген мәлімдемелер бар.