Ғарыштық плюрализм: Жерден өзге де планеталарда өмір болу мүмкіндігі талқыланады. Көптеген "әлемдер" мен олардың тіршілікке ие болуы туралы философиялық ойлар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көптеген өмірге қабілетті "әлемдерге" сену
Belief in numerous life bearing "worlds"
Космикалық плюрализм, әлемдердің көптігі немесе жай ғана плюрализм – Жерден басқа (мүмкін шексіз саны) көптеген "әлемдердің" (планеталар, шағын планеталар немесе табиғи серіктер) болуына сенуді сипаттайды, оларда сыртқы өмір болуы мүмкін. Плюрализм туралы пікірталас Анаксимандр заманында (шамамен б.з.д. 610 – 546 ж.ш.) метафизикалық аргумент ретінде басталды, бұл Жер көптеген планеталардың бірі деген Коперниктің ғылыми түсінігінен көп бұрын болды. Ол қазіргі заманға дейін түрлі формаларда жалғасып келеді.
Cosmic pluralism, the plurality of worlds, or simply pluralism, describes the belief in numerous "worlds" (planets, dwarf planets or natural satellites) in addition to Earth (possibly an infinite number), which may harbour extraterrestrial life. The debate over pluralism began as early as the time of Anaximander (c. 610 – c. 546 BC) as a metaphysical argument, long predating the scientific Copernican conception that the Earth is one of numerous planets. It has continued, in a variety of forms, until the modern era.
Ежелгі гректердегі пікірталастар
Грек дәуірінде бұл пікірталас негізінен философиялық сипатта болды және қазіргі космологиялық ұғымдарға сай келмеді. Космикалық плюрализм шексіздік туралы идеялармен байланысты болды, ал тіршілікке ие әлемдердің көптігі әртүрлі күн жүйелеріне қарағанда параллель әлемдерге (бір уақытта кеңістікте немесе уақытта шексіз қайталану арқылы) көбірек ұқсады. Анаксимандр шексіз ғаламға, шексіз жоғары өлшемдерге және шексіз ғаламдар мен басқа да әлемдерге есік ашқаннан кейін, атомшылдар – атап айтқанда Левкипп, Демокрит, Эпикур (оның Геродотқа жолданған хатында Сансыз әлемдер туралы ілімді анық баяндайды) және Лукреций (бұл ілімді «De rerum natura» еңбегінде кеңейтеді) – белсенді плюралистік позицияны қабылдады. Анаксарх Александр Македонскийге әрқайсысында шексіз түрлі белгісіз табиғат құбылыстары мен сыртқы тіршілік бар екенін айтты, бұл Александрдың көзіне жас келтірді, себебі ол тіпті біреуін де жаулап алған жоқ. Бұл ойшылдардың бәрі белгілі болғанымен, олардың қарсыластары – Платон мен Аристотельдің – ықпалы зор болды. Олар Жердің бірегей екенін және басқа әлемдер жүйесінің болуы мүмкін емес екенін айтты. Бұл көзқарас кейінгі христиандық идеялармен үйлесімді болды және плюрализм шамамен мың жылға басылды.
In Greek times, the debate was largely philosophical and did not conform to present notions of cosmology. Cosmic pluralism was a corollary to notions of infinity and the purported multitude of life bearing worlds were more akin to parallel universes (either contemporaneously in space or infinitely recurring in time) than to different solar systems. After Anaximander opened the door to an infinite universe, infinite higher dimensions, and an infinite amount of universes and other classes of verses, a strong pluralist stance was adopted by the atomists, notably Leucippus, Democritus, Epicurus—whose Epistle to Herodotus clearly lays out the Doctrine of Innumerable Worlds—and Lucretius who elaborates this Doctrine in his work De rerum natura. Anaxarchus told Alexander the Great that there were an infinite number of worlds that each harbored an infinite variety of unknown natural phenomena and extraterrestrial life, leading Alexander to weep, for he had not yet conquered even one. While these were prominent thinkers, their opponents—Plato and Aristotle—had greater effect. They argued that the Earth is unique and that there can be no other systems of worlds. This stance neatly dovetailed with later Christian ideas, and pluralism was effectively suppressed for approximately a millennium.
Ортағасырлық ислам ой-пікірлері
Көптеген ортағасырлық мұсылман ғалымдары ғаламдық плюрализм идеясын қолдады. Имам Мұхаммед әл-Бакир (676-733) былай деп жазды: «Сіздер, мүмкін, Құдай тек осы бір ғаламды ғана жаратты деп ойлайсыздар және Құдай сіздерден басқа адамдарды жаратпады деп есептейсіздер. Бірақ, Құдайға ант етемін, Құдай мыңдаған ғаламды және мыңдаған адамзатты жаратты». Өзінің діни дәлелін нығайту үшін ол «Әлемдердің Раббысы Аллаға барлық мақтау» деген Құран аятын, «Фатиха» сүресіндегі «Әлемдер» сөзіне баса назар салып келтіреді. Құранның екі аяты Алланың көптеген ғаламдардың Раббы екендігін көрсетеді: 1:2 және 41:09. Құран Кәрімнің 16:8 аятында: «Ол сендер білмейтін нәрселердің де жаратылысын жасады» делінген. Ғаламдық плюрализм араб әдебиетіндегі көркем шығармаларда бейнеленген. «Мың бір түн» (Араб түндері) жинағындағы «Бұлукияның басынан өткендері» әңгімесінде әртүрлі ғаламдардан тұратын космос суреттелген, олардың кейбіреулері Жерден үлкен және әрқайсысының өз халқы бар.
Many medieval Muslim scholars endorsed the idea of cosmic pluralism. Imam Muhammad al Baqir (676–733) wrote "Maybe you see that God created only this single world and that God did not create humans besides you. Well, I swear by God that God created thousands and thousands of worlds and
thousands and thousands of humankind." To support his theological argument, he cites the Qur'anic verse, "All praise belongs to God, Lord of the Worlds," in Surah al Fatiha emphasizing the term "Worlds." Two Qur'anic verses support the idea of God being Lord of multiple worlds: 1:2 and 41:09. Qur'an 16:8 says "He has created other things of which ye have no knowledge." Cosmic pluralism was depicted in fictional Arabic literature. "The Adventures of Bulukiya", a tale from the One Thousand and One Nights (Arabian Nights), depicted a cosmos consisting of different worlds, some larger than Earth and each with their own inhabitants.
Схоластика ойшылдары
Ақырында Птолемейдің Аристотельдік жүйесі сынға алынып, плюрализм қайтадан, бірінші кезекте схоластиктер, содан кейін Коперниктің ізбасарлары арқылы күмәнді түрде бекітілді. Телескоп көптеген тіршілік иелерінің болуының логикалық екенін және Құдайдың шексіз жаратушылық күшінің көрінісі екенін көрсетті; алайда, күшті теологиялық қарсыластар Жер ғаламның ортасынан ығыстырылса да, ол әлі де Құдайдың жаратылысының ерекше орталығы болып табылады деп таластыра берді. Иоганн Кеплер сияқты ойшылдар плюрализм мүмкіндігін толық қолдамай-ақ мойындауға дайын болды. Орта ғасыр философтары, мысалы Николай Кузанский және Николь Оресме, әлемдердің көп болуы мүмкіндігі туралы жазған.
Eventually, the Ptolemaic Aristotelian system was challenged and pluralism reasserted, first tentatively by scholastics and then more seriously by followers of Copernicus. The telescope appeared to prove that a multitude of life was reasonable and an expression of God's creative omnipotence; still powerful theological opponents, meanwhile, continued to insist that although the Earth may have been displaced from the center of the cosmos, it was still the unique focus of God's creation. Thinkers such as Johannes Kepler were willing to admit the possibility of pluralism without truly supporting it. Middle ages philosophers like Nicholas of Cusa and Nicole Oresme wrote the possibility of the plurality of the worlds.
Қайта өрлеу дәуірі
Джордано Бруно өз шығармаларында көптеген әлемдер идеясын енгізді, олар таза, бөлінбейтін Бірдің шексіз мүмкіндіктерін іске асырады. Бруно (өз кейіпкері Филотеоның аузынан) "De l'infinito universo et mondi" (1584) еңбегінде: "біз онда сансыз аспан денелерін, жұлдыздарды, шарларды, күндерді және жерлерді сезімтал түрде қабылдай аламыз, ал олардың шексіз санын өз ақылымызбен қорыта аламыз" деп мәлімдейді. Осы ілімді үйреткені үшін ол Инквизиция тарапынан айыпталды.
Giordano Bruno introduced in his works the idea of multiple worlds instantiating the infinite possibilities of a pristine, indivisible One. Bruno (from the mouth of his character Philotheo) in his De l'infinito universo et mondi (1584) claims that "innumerable celestial bodies, stars, globes, suns and earths may be sensibly perceived therein by us and an infinite number of them may be inferred by our own reason." Teaching this was among the charges the Inquisition made against him.
Түсіндіру
Ғылыми революция және одан кейінгі Ағарту дәуірінде ғарыштық плюрализм кең таралған мүмкіндікке айналды. Бернард Ле Бовье де Фонтенельдің 1686 жылғы «Әлемдердің көптігі туралы әңгімелер» (Entretiens sur la pluralité des mondes) еңбегі – бұл кезеңдегі маңызды туынды, ол плюрализмді зерттеп, жаңа Коперник космологиясын сипаттады. Плюрализмді Джон Локк сияқты философтар, Уильям Гершель сияқты астрономдар, тіпті Джон Адамс және Бенджамин Франклин сияқты саясаткерлер де қолдады. Осы мәселеге ғылыми күмән мен қатаң тәсіл қолданылғанда, ол енді философия мен теологияның ғана мәселесі болып табылмай, астрономия мен биологиямен шектелді. Француз астрономы Камиль Фламмарион он тоғызыншы ғасырдың соңғы жартысында ғарыштық плюрализмнің негізгі жақтаушыларының бірі болды. Оның алғашқы кітабы «Мекенделген әлемдердің көптігі» (1862) жарық көрген алғашқы жиырма жылда 33 рет қайта басылып, үлкен сұранысқа ие болды. Фламмарион – ғарыздан келген тіршілік иелері жердегі жаратылыстардың бір түрі емес, шынайы бөтен тіршілік екенін алғаш айтқандардың бірі болды.
During the Scientific Revolution and the later Enlightenment, cosmic pluralism became a mainstream possibility. Bernard Le Bovier de Fontenelle's Entretiens sur la pluralité des mondes (Conversations on the Plurality of Worlds) of 1686 was an important work from this period, speculating on pluralism and describing the new Copernican cosmology. Pluralism was also championed by philosophers such as John Locke, astronomers such as William Herschel and even politicians, including John Adams and Benjamin Franklin. As greater scientific skepticism and rigour were applied to the question, it ceased to be simply a matter of philosophy and theology and was properly bounded by astronomy and biology. The French astronomer Camille Flammarion was one of the chief proponents of cosmic pluralism during the latter half of the nineteenth century. His first book, La pluralité des mondes habités (1862) was a great popular success, going through 33 editions in its first twenty years. Flammarion was one of the first people to put forward the idea that extraterrestrial beings were genuinely alien, and not simply variations of earthly creatures.
Қазіргі заманғы ой
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында "ғарыштық көптүрлілік" термині көбінесе қолданыстан шығып, білім кеңейе түскенде және ғарыздан тыс өмір туралы болжамдар нақты денелер мен байқауларға қадала бастады. Алайда, тарихи тартысқа қазіргі заманғы ұқсастықтар да бар. Мысалы, Карл Саган мен Фрэнк Дрейк "көптүрліліктер" саналар болса, сирек кездесетін Жер гипотезасын қолдайтындар қазіргі заманғы күмәнданушылар болып табылады. Қазіргі заманғы ислам ғалымдары, Абдулла Юсуф Али сияқты, басқа планеталарда өмірдің бар екенін дәлелдеу үшін Құранның (42:29) аятына сілтеме жасайды: "Оның белгілерінің бірі – аспан мен жерді және олардың арасында тараған тірі жандарды жарату". Бұл аяттарда планета бетіндегі тірі жандарды білдіретін "дабба" сөзі қолданылған.
In the late nineteenth and twentieth centuries, the term "cosmic pluralism" became largely archaic as knowledge diversified and the speculation on extraterrestrial life focused on particular bodies and observations. The historic debate continues to have modern parallels, however. Carl Sagan and Frank Drake, for instance, could well be considered "pluralists" while proponents of the Rare Earth hypothesis are modern skeptics. Modern Islamic scholars like Abdullah Yusuf Ali point to the Qur'an (42:29) to argue for life on other planets: "And among His Signs is the creation of the heavens and the earth, and the living creatures that He has scattered through them". The verses uses the word da’bbah, which denotes living creatures on the surface of a planet.