Кіріспе

Осман түркілерінің киімдерінің стилі мен дизайны – Осман империясы дәуірінде таралған киімдердің стилі мен дизайны.

Осман дәуірі

Патша сарайы мен сарайдағылар зәулім киімдерге тонып кигенмен, қарапайым халықтың ойы тек киіммен жабылғанда ғана болды. Сүлеймен шаһтың тұсында әкімдер мұсылмандардың, христиандардың, яһудилердің, дін қызметкерлерінің, саудагерлердің, мемлекеттік және әскери шенеуніктердің киім киюіне қатысты шектеулер енгізді, бұл ережелер Сүлеймен шаһтың тұсында ерекше қатаң сақталды. Осы кезеңде ерлер 'митан' (жеңілше немесе қысқа шапан), 'зибин', 'шалбар' (сымыр), 'кушақ' (белбеу), 'потур', энтари немесе кафтан (ұзын көйлек), 'калпақ', 'сарық' киіп, басына, ал аяғына 'чарық', çizme (бут), 'чедик' немесе 'Йемен' таққан. Әкімдер мен байлар терісімен астарланған, кестеленген кафтандар киген, ал орта тап 'cübbe' (орта бойлы шапан) немесе 'hırka' (қысқа шапан немесе көйлек) киген. Кедейлер жағасы жоқ 'cepken' немесе 'yelek' (жеңілше) киетін. Әйелдердің күнделікті киімі – 'шалбар' (сымыр), тізеге дейін немесе тобыққа дейін жететін 'gömlek' (көйлек), 'зибин' деп аталатын қысқа, белге жақын киілетін шапан және белге байланатын белбеу болды. Достарға бару сияқты ресми шараларға қатысқанда, әйелдер 'entari' немесе кафтан – ұзын шапан киетін, ол 'зибин' сияқты кесілген, бірақ ұзындығымен ерекшеленетін. Екі киім де белге дейін түймеленген, ал етегі алдыңғы жағынан ашық қалдырылған. Екі киімнің де мойнына дейін түймелері болған, бірақ көбінесе тек кеуденің астына дейін ғана түймеленетін, киімнің кеуде бөлігі ашық қалатын. Бұл киімдердің бәрі жарқын түстермен және ою-өрнектермен жасалуы мүмкін еді. Алайда, әйел үйден шыққанда киімін қараңғы, қарапайым 'ferace' (шапанмен) жауып, мойнына дейін түймелеп қоятын. Ол сондай-ақ шашы мен бетін жамылғымен жабатын. Бас киім ер адамның әлеуметтік статусын көрсететін ең маңызды белгі болды. Қарапайым халық 'abani' немесе 'Yemeni' жазылған 'külah' (қалпақ) киген, ал жоғары лауазымды ерлер түрлі-түрлі түбіректер таққан. 17 ғасырдың саяси дағдарыстары киімдегі тәртіпсіздікте көрінді. Тұтынуға және өрнек көрсетуге деген шектен тыс құштарлық Түрік гүлдеу дәуірінен 19 ғасырға дейін созылды. 1830 жылдары Махмуд II-нің жаңарту әрекеттері алғаш рет мемлекеттік секторда өз нәтижесін берді. 'Сарық' 'fez' (феске) алмастырылса, "Сүлеймен сарайында" (Sublime Porte) жұмыс істейтін адамдар 'setre' (жеңілше) және 'potin' (бут) киюге көшті.

Бас киім

Османдық бас киімдері киген адамның мәртебесі мен қызметін көрсететін. Патшалық тюрбандар әшекейлік агреттегі қауырсынмен безендірілуі мүмкін еді. 19-шы ғасырдан бастап сұлтандар тюрбанның орнына фез кие бастады. Сұлтанның қыздары үйленген кезде сәнді әшекейлер, оның ішінде әшекейлермен инкрустацияланған тақталар мен шапандар сыйға алды. Императорлық және ақсүйек әйелдер кішкентай орамалдармен бас жауып, Брюссель торынан жасалған перделермен беттерін жабатын. Сол кездегі әйелдер киімі туралы көп мәліметтер сақталмаған, бірақ суреттер осы тұста түсінік беруге көмектеседі. Бас киімдер әдетте биік, үшкір пішіндес болып, бетті жабуға арналған жамылғымен бірге келетін. Сұлтан әйелдерінің суреттерінде олардың киімдері көбінесе Осман әйелдерінің нақты киімінен өзгеше, еуропалық стильге жақын болып кескен. Рокселананың портретінде оның жиегінде әшекейлі зергерлік бұйымдармен безенілген, шатыр тәрізді бас киімі бейнеленген. Оның бас киімі сол кездегі Осман әйелдерінің бас киіміндегі танымал стильді көрсетсе де, киімі еуропалық стильге ұқсас. Бұл әйелдерді, әсіресе сұлтандарды бейнелеудің танымал тәсілі болды. Осман әйелдерінің киім-кешегіндегі өзгерістерге материалдардың құны және фирмандар, яғни патшалық жарлықтар сияқты көптеген факторлар әсер етті. 18-шы ғасырдың басында жоғары топтағы әйелдер беттерін жабатын яшмақ кие бастады. Уақыт өте келе, яшмақтар күміс тігістермен ашық және кеңейді. Әйелдер киіміне енгізілген өзгерістерге байланысты, яшмақтар мен ферацелер денеді жабуға арналған киім ретінде емес, әшекейлік және сәндік стильдер ретінде қарастырылатын болды. 19-шы ғасырда әйелдер киімінде үлкен өзгерістер болды. Йемендіктер, яғни бас жамылғылары, соншалықты жұқа болғандықтан, шаштарының көп бөлігі көрінетін. Түрік және еуропалық сәндерінің қосындысынан жасалған киімдер де кездеседі. Бірінші дүниелік соғыс кезінде түрік әйелдері карсафтың орнына, барлық денесі мен басын, көздерін ғана ашық қалдыратын көйлек сияқты киімнің орнына, иегінің астына байланған бас жамылғыларын кие бастады.

Танзимат кезеңі

19 ғасырдағы «Танзимат» және «Мешрутиет» кезеңінде қарапайым халық әлі де дәстүрлі киім киіп жүргендіктен, «рединго», жакет, жилет, бойнбағы (галстук), «митан», өткір және биік өкшелі аяқ киім киген әкімшілер мен байлармен үлкен контраст жасады. Осман дәуіріндегі әйелдердің киімдері «сарайларда» және сарай аулаларында «энтари», «кушақ», «шалбар», «башөртү» және 19 ғасырдағы «фераже» киімдері көбінесе өзгеріссіз болды. 16 ғасырда әйелдер екі қабатты «энтари» және «түл» барқыт шал киіп, бастарына тақиды. Олардың сырт киімдері «фераже» және «елдірме» болды. 17 ғасырдағы жеңілдету ішкі «энтари» қысқа жеңді, кафтан тәрізді киімнің астына және оған сәйкес белбеумен киілуінде көрінді. Әйелдер киімдерінің сәнді және әсем болуы шаштарын әсемдеумен және тігіс өнерімен қатар жүрді. Нағыз тігіс өнері осы кезеңде басталды. Әйелдер киімдерінің негізгі дамуы 19 ғасырда Стамбул және Измир сияқты ірі елді мекендерде басталды, және батыстылу қозғалысымен бірге әйелдер әлеуметтік өмірге біртіндеп қатыса бастады. Перра сәннің орталығына айналды, ал грек және армян тігіншілері Париж сәнін ұстанды. Абдул Хамид II дәуірінде «фераже» (ішкі киімнің қарапайым нұсқасына ұқсас сыртқы киім) әртүрлі стильдегі «чаршафқа» алмастырылды. Дегенмен, ауылдық жерлердегі халық дәстүрлі киім киюін жалғастырды.

Батыс әйелдерінің киімдеріне Османдықтардың әсері

Осман империясы мен британдықтардың арасындағы қарым-қатынас тарих бойында болған, бірақ 18 ғасырда Осман империясына еуропалық саяхатшылар мен тұрғындардың саны едәуір артты, ал 19 ғасырда бұл үрдіс күрт өсті. Осы себепті, сән – өзара әрекеттесудің күшеюін бағалаудың бір жолы. Тарихи тұрғыдан алғанда, еуропалық киімдер ерлер мен әйелдердің киімдері арасында нақтырақ айырма жасады. Шалбарлар мен шалбаршалар ерлерге арналса, юбкалар – әйелдерге. Керісінше, Осман империясында ерлер мен әйелдердің киімдері көбірек ұқсас болды. Екеуі де жиі киетін киім – шалвар, яғни бүгінде «харем шалбары» деп аталатын, ақ матадан тігілген кең іш киім. Осман империясына саяхатқа келген британдық әйелдер үшін шалвар тез арада бостандықтың символына айналды, себебі олар Осман әйелдерінің британдық әйелдерге қарағанда көбірек құқықтары бар екенін байқады. Британ елшісінің Константинопольдегі әйелі Мэри Вортли Монтегю (1689–1762) өзінің «Түрік елшілігі хаттарында» Осман әйелдерінің «заңды мүлік құқықтары мен қорғаныстары батыстық әйелдердің құқықтарынан әлдеқайда жоғары екенін» атап көрсетті. Бұл саяхатшы әйелдер Осман мәдениетін жақыннан білуге мүмкіндік алды, себебі әйелдер болғандықтан, олар мұсылман элитасының харемдеріне ерлерге қарағанда оңайрақ кіре алатын. 19 ғасырдың соңында шалвар Еуропаға сәтті тарады, өйткені түрлі әйелдер суфражистер мен феминистер шалварды эмансипацияның символы ретінде пайдаланды. Леди Джейн Арчибальд Кэмпбелл (1845–1923) және Леди Оттолин (Вайолет Энн) Моррелл (1873–1938) сияқты басқа да британдық әйелдер «дәстүрлі британдық стандарттар мен жыныстық айырмашылықтардан бас тартуын көрсету үшін» шалвар киді. Амелия Дженкс Блумер бұл «түрік шалбарларын» өңдеп, американдық «блумерлерді» жасағандықтан шалвар Еуропадан тыс жерлерге де тарады. Османдықтардың әйелдердің батыс киімдеріне әсер еткен тағы бір саласы – қабаттау. Бастапқыда қабаттау Осман империясының көшпелі малшылары мен атты әскерлері үшін практикалық мағынаға ие болды, олар ауыспалы температураға бейімделу үшін бірнеше қабат киім киюге мұқтаж болды. Осман империясы құрылғаннан кейін, киімнің қабатталуы адамның жынысын, әлеуметтік статусын немесе белгілі бір қауымдағы дәрежесін көрсететін, сонымен қатар көптеген сәнді маталарды көрсету арқылы оның байлығы мен мәртебесін білдіретін. Қабаттаудың рухани мағынасы да болды. Ислам өнерінде әртүрлі өрнектердің қабаттасуы түсініксіз көрінетін, бірақ іс жүзінде жоспарланған және мағыналы құдайлық тәртіптің рухани метафорасын білдіреді. Ілулі жеңдер де Османдықтардан алынған еуропалық концепция болды, бірақ олар қабатты юбкалардан бұрын Еуропаға келді. 12 ғасырда діни және ғылыми саладағы адамдар түрік стиліндегі сыртқы кафтандарға ұқсас, ілулі жеңдері бар пальто киетін. Бұл ілулі жеңдер сыртқы қабатының астындағы матаның екінші қабатын көруге мүмкіндік берді.

Республикалық кезең

XIX ғасырдың ортасында діни себептермен қалыптасқан киім үлгілері Республика дәуірінде өзгеріске ұшырады. Осы кезеңде 1925 жылы Кастамонуда Мұстафа Кемал Ататүрктің жетекшілігімен жүзеге асырылған «шапка» және одан кейінгі «kılık kıyafet» реформасы Стамбулда толыққанды нәтиже берді. Әйелдердің «чаршаф» және «пече» киімдері пальто, шарф және орамалмен алмастырылды. Ерлер бас киім, жакет, көйлек, жилет, галстук, шалбар және аяқ киім кие бастады. 1960 жылдардағы индустрияландыру процесінің нәтижесінде әйелдер жұмысқа қатысып, тігіншілердің орнын дайын киім өндірісі басты. Қазіргі заманғы сән түсінігі, бүкіл әлемдегідей, Түркияда да әлеуметтік және экономикалық жағынан көрініс береді.

Қазіргі заманғы қолданысы

Қазіргі түрік дизайнерлері Рифат Өзбек, Джемил Ипекчи, Вураль Гөкчайлы, Йылдырым Майрук, Садық Қызылағаш, Хакан Элябан және Бахар Корчан тарихи Османдық үлгілерден шабыттанады, ал Османдық немесе Османдықтан ықпамдалған өрнектер түрік тоқыма өнеркәсібі үшін маңызды.