Османдық киімдер: Осман империясының сәні, киім үлгілері, әкімшілік ережелер, түрлі топтардың киімдері (mintan, zıbın, şalvar, kaftan). Тарих пен стиль!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Осман түркілерінің киімдерінің стилі мен дизайны – Осман империясы дәуірінде таралған киімдердің стилі мен дизайны.
Style and design of clothing worn by the Ottoman Turks
Ottoman clothing or Ottoman fashion is the style and design of clothing worn during the Ottoman Empire.
Осман дәуірі
Патша сарайы мен сарайдағылар зәулім киімдерге тонып кигенмен, қарапайым халықтың ойы тек киіммен жабылғанда ғана болды. Сүлеймен шаһтың тұсында әкімдер мұсылмандардың, христиандардың, яһудилердің, дін қызметкерлерінің, саудагерлердің, мемлекеттік және әскери шенеуніктердің киім киюіне қатысты шектеулер енгізді, бұл ережелер Сүлеймен шаһтың тұсында ерекше қатаң сақталды. Осы кезеңде ерлер 'митан' (жеңілше немесе қысқа шапан), 'зибин', 'шалбар' (сымыр), 'кушақ' (белбеу), 'потур', энтари немесе кафтан (ұзын көйлек), 'калпақ', 'сарық' киіп, басына, ал аяғына 'чарық', çizme (бут), 'чедик' немесе 'Йемен' таққан. Әкімдер мен байлар терісімен астарланған, кестеленген кафтандар киген, ал орта тап 'cübbe' (орта бойлы шапан) немесе 'hırka' (қысқа шапан немесе көйлек) киген. Кедейлер жағасы жоқ 'cepken' немесе 'yelek' (жеңілше) киетін. Әйелдердің күнделікті киімі – 'шалбар' (сымыр), тізеге дейін немесе тобыққа дейін жететін 'gömlek' (көйлек), 'зибин' деп аталатын қысқа, белге жақын киілетін шапан және белге байланатын белбеу болды. Достарға бару сияқты ресми шараларға қатысқанда, әйелдер 'entari' немесе кафтан – ұзын шапан киетін, ол 'зибин' сияқты кесілген, бірақ ұзындығымен ерекшеленетін. Екі киім де белге дейін түймеленген, ал етегі алдыңғы жағынан ашық қалдырылған. Екі киімнің де мойнына дейін түймелері болған, бірақ көбінесе тек кеуденің астына дейін ғана түймеленетін, киімнің кеуде бөлігі ашық қалатын. Бұл киімдердің бәрі жарқын түстермен және ою-өрнектермен жасалуы мүмкін еді. Алайда, әйел үйден шыққанда киімін қараңғы, қарапайым 'ferace' (шапанмен) жауып, мойнына дейін түймелеп қоятын. Ол сондай-ақ шашы мен бетін жамылғымен жабатын. Бас киім ер адамның әлеуметтік статусын көрсететін ең маңызды белгі болды. Қарапайым халық 'abani' немесе 'Yemeni' жазылған 'külah' (қалпақ) киген, ал жоғары лауазымды ерлер түрлі-түрлі түбіректер таққан. 17 ғасырдың саяси дағдарыстары киімдегі тәртіпсіздікте көрінді. Тұтынуға және өрнек көрсетуге деген шектен тыс құштарлық Түрік гүлдеу дәуірінен 19 ғасырға дейін созылды. 1830 жылдары Махмуд II-нің жаңарту әрекеттері алғаш рет мемлекеттік секторда өз нәтижесін берді. 'Сарық' 'fez' (феске) алмастырылса, "Сүлеймен сарайында" (Sublime Porte) жұмыс істейтін адамдар 'setre' (жеңілше) және 'potin' (бут) киюге көшті.
While those of the palace and court dressed lavishly, common people were only concerned with covering themselves. Starting in the reign of Suleiman the Magnificent, administrators enacted sumptuary laws about the clothing of Muslims, Christians, Jewish communities, clergy, tradesmen, and state and military officials, particularly strictly enforced during the reign of Suleiman the Magnificent. In this period men wore outer clothing like the 'mintan' (a vest or short jacket), 'zıbın', 'şalvar' (trousers), 'kuşak' (sash), 'potur', entari or kaftan (long robe), 'kalpak', 'sarık' on the head, and 'çarık', çizme (boots), 'çedik', or 'Yemeni' on the feet. The administrators and the wealthy wore caftans with fur lining and embroidery, whereas the middle class wore 'cübbe' (mid length robe) or 'hırka' (a short robe or tunic). The poor wore collarless 'cepken' or 'yelek' (vest). Women's everyday wear was şalvar (trousers), a gömlek(chemise) that came down to mid calf or ankle, a short, fitted jacket called a zıbın, and a sash or belt tied at or just below the waist. For formal occasions, such as visiting friends, the woman added an entari or kaftan, a long robe that was cut like the zıbın apart from the length. Both zıbın and kaftan were buttoned to the waist, leaving the skirts open in front. Both garments also had buttons all the way to the throat but were often buttoned only to the underside of the bust, leaving the garments to gape open over the bust. All of these clothes could be brightly colored and patterned. However, when a woman left the house, she covered her clothes with a ferace, a dark, modestly cut robe that buttoned all the way to the throat. She also covered her hair and face with a pair of veils. Headgear was the most potent indicator of male social status. While commoners wore "külahs" covered with 'abani' or 'Yemeni', higher ranking men wore a wide variety of turbans. 'Political crises of the 17th century were reflected in chaos in clothes. The excessively luxurious compulsion for consumption and showing off in the Tulip Era lasted until the 19th century. The modernization attempts of Mahmud II in the 1830s first had their effects in the state sector. While the 'sarık' was replaced by the 'fez', people employed at the Sublime Porte began to wear trousers, 'setre' and 'potin'.
Бас киім
Османдық бас киімдері киген адамның мәртебесі мен қызметін көрсететін. Патшалық тюрбандар әшекейлік агреттегі қауырсынмен безендірілуі мүмкін еді. 19-шы ғасырдан бастап сұлтандар тюрбанның орнына фез кие бастады. Сұлтанның қыздары үйленген кезде сәнді әшекейлер, оның ішінде әшекейлермен инкрустацияланған тақталар мен шапандар сыйға алды. Императорлық және ақсүйек әйелдер кішкентай орамалдармен бас жауып, Брюссель торынан жасалған перделермен беттерін жабатын. Сол кездегі әйелдер киімі туралы көп мәліметтер сақталмаған, бірақ суреттер осы тұста түсінік беруге көмектеседі. Бас киімдер әдетте биік, үшкір пішіндес болып, бетті жабуға арналған жамылғымен бірге келетін. Сұлтан әйелдерінің суреттерінде олардың киімдері көбінесе Осман әйелдерінің нақты киімінен өзгеше, еуропалық стильге жақын болып кескен. Рокселананың портретінде оның жиегінде әшекейлі зергерлік бұйымдармен безенілген, шатыр тәрізді бас киімі бейнеленген. Оның бас киімі сол кездегі Осман әйелдерінің бас киіміндегі танымал стильді көрсетсе де, киімі еуропалық стильге ұқсас. Бұл әйелдерді, әсіресе сұлтандарды бейнелеудің танымал тәсілі болды. Осман әйелдерінің киім-кешегіндегі өзгерістерге материалдардың құны және фирмандар, яғни патшалық жарлықтар сияқты көптеген факторлар әсер етті. 18-шы ғасырдың басында жоғары топтағы әйелдер беттерін жабатын яшмақ кие бастады. Уақыт өте келе, яшмақтар күміс тігістермен ашық және кеңейді. Әйелдер киіміне енгізілген өзгерістерге байланысты, яшмақтар мен ферацелер денеді жабуға арналған киім ретінде емес, әшекейлік және сәндік стильдер ретінде қарастырылатын болды. 19-шы ғасырда әйелдер киімінде үлкен өзгерістер болды. Йемендіктер, яғни бас жамылғылары, соншалықты жұқа болғандықтан, шаштарының көп бөлігі көрінетін. Түрік және еуропалық сәндерінің қосындысынан жасалған киімдер де кездеседі. Бірінші дүниелік соғыс кезінде түрік әйелдері карсафтың орнына, барлық денесі мен басын, көздерін ғана ашық қалдыратын көйлек сияқты киімнің орнына, иегінің астына байланған бас жамылғыларын кие бастады.
Ottoman headdresses indicated the status and occupation of the wearer. Royal turbans could be decorated with feathers in an ornamental aigrette. Starting from the 19th century, sultans started wearing fezzes instead of turbans. The daughters of sultans would receive luxurious jewelry when marrying, including diadems or veils with jewels embedded in them. Imperial and noble ladies would also cover their heads with small handkerchiefs and their faces with Brussels net veils. There are not many records of women's clothing at the time, but artwork can provide some understanding. Headdresses were typically tall, pointed hats with a veil attached to them, which served to cover their faces during outings. In depictions of sultanas, their clothing is mostly fabricated with few references to what Ottoman women actually wore. A portrait of Roxelana depicts her wearing a pillbox shaped headdress with decorative jewels on the border. While her headdress illustrates popular styles in Ottoman women's headwear at the time, her clothing remains very similar to European style clothing. This was a popular way to depict women, specifically sultanas. Many factors contributed to changes in Ottoman women's garments, including the cost of materials and firmans, or royal declarations. At the beginning of the 18th century, upper class women began wearing yashmaks, or veils that covered their faces when going out. Over time, the yashmaks became more transparent and wider, with silver embroidery. As more changes were made to women's clothing, yashmaks and feraces were seen less as garments to cover the body, and mor as decorative and ornamental styles. In the 19th century, there were more extreme changes in women's clothing. Yemenis, or headscarves, were so thin that their hair was almost all visible. Other traditional garments combined Turkish and European fashions. Around World War I, Turkish women began wearing headscarves tied below the chin instead of the carsaf, a robe like dress that covered the whole body and head except for the eyes.
Танзимат кезеңі
19 ғасырдағы «Танзимат» және «Мешрутиет» кезеңінде қарапайым халық әлі де дәстүрлі киім киіп жүргендіктен, «рединго», жакет, жилет, бойнбағы (галстук), «митан», өткір және биік өкшелі аяқ киім киген әкімшілер мен байлармен үлкен контраст жасады. Осман дәуіріндегі әйелдердің киімдері «сарайларда» және сарай аулаларында «энтари», «кушақ», «шалбар», «башөртү» және 19 ғасырдағы «фераже» киімдері көбінесе өзгеріссіз болды. 16 ғасырда әйелдер екі қабатты «энтари» және «түл» барқыт шал киіп, бастарына тақиды. Олардың сырт киімдері «фераже» және «елдірме» болды. 17 ғасырдағы жеңілдету ішкі «энтари» қысқа жеңді, кафтан тәрізді киімнің астына және оған сәйкес белбеумен киілуінде көрінді. Әйелдер киімдерінің сәнді және әсем болуы шаштарын әсемдеумен және тігіс өнерімен қатар жүрді. Нағыз тігіс өнері осы кезеңде басталды. Әйелдер киімдерінің негізгі дамуы 19 ғасырда Стамбул және Измир сияқты ірі елді мекендерде басталды, және батыстылу қозғалысымен бірге әйелдер әлеуметтік өмірге біртіндеп қатыса бастады. Перра сәннің орталығына айналды, ал грек және армян тігіншілері Париж сәнін ұстанды. Абдул Хамид II дәуірінде «фераже» (ішкі киімнің қарапайым нұсқасына ұқсас сыртқы киім) әртүрлі стильдегі «чаршафқа» алмастырылды. Дегенмен, ауылдық жерлердегі халық дәстүрлі киім киюін жалғастырды.
During the 'Tanzimat' and 'Meşrutiyet' period in the 19th century, common people still wearing traditional clothing presented a great contrast with to administrators and the wealthy wearing 'redingot', jacket, waistcoat, boyunbağı (tie), 'mintan', sharp pointed and high heeled shoes. Women's clothes of the Ottoman period in the 'mansions' and Palace courts included 'Entari', 'kuşak', 'şalvar', 'başörtü', and the 'ferace' of the 19th century without much change. In the 16th century, women wore two layer long 'entari' and 'tül', velvet shawls, on their heads. Their outdoor clothing consisted of 'ferace' and 'yeldirme'. The simplification in the 17th century was apparent in an inner 'entari' worn under a short sleeved, caftan shaped outfit and a matching belt. Women's wear becoming more showy and extravagant accompanied adorned hair buns and tailoring. Tailoring in its real sense began in this period. The sense of women's wear primarily began in large residential centers such as Istanbul and İzmir in the 19th century and women gradually began to participate in social life, along with the Westernization movement. Pera became the center of fashion and Paris fashions were followed by tailors of Greek and Armenian origin. In the period of Abdul Hamid II, the 'ferace' (a concealing outer robe shaped like a modestly cut version of the indoor dress) was replaced by 'çarşaf' of different styles. However, the rural sector continued to wear traditional clothing.
Батыс әйелдерінің киімдеріне Османдықтардың әсері
Осман империясы мен британдықтардың арасындағы қарым-қатынас тарих бойында болған, бірақ 18 ғасырда Осман империясына еуропалық саяхатшылар мен тұрғындардың саны едәуір артты, ал 19 ғасырда бұл үрдіс күрт өсті. Осы себепті, сән – өзара әрекеттесудің күшеюін бағалаудың бір жолы. Тарихи тұрғыдан алғанда, еуропалық киімдер ерлер мен әйелдердің киімдері арасында нақтырақ айырма жасады. Шалбарлар мен шалбаршалар ерлерге арналса, юбкалар – әйелдерге. Керісінше, Осман империясында ерлер мен әйелдердің киімдері көбірек ұқсас болды. Екеуі де жиі киетін киім – шалвар, яғни бүгінде «харем шалбары» деп аталатын, ақ матадан тігілген кең іш киім. Осман империясына саяхатқа келген британдық әйелдер үшін шалвар тез арада бостандықтың символына айналды, себебі олар Осман әйелдерінің британдық әйелдерге қарағанда көбірек құқықтары бар екенін байқады. Британ елшісінің Константинопольдегі әйелі Мэри Вортли Монтегю (1689–1762) өзінің «Түрік елшілігі хаттарында» Осман әйелдерінің «заңды мүлік құқықтары мен қорғаныстары батыстық әйелдердің құқықтарынан әлдеқайда жоғары екенін» атап көрсетті. Бұл саяхатшы әйелдер Осман мәдениетін жақыннан білуге мүмкіндік алды, себебі әйелдер болғандықтан, олар мұсылман элитасының харемдеріне ерлерге қарағанда оңайрақ кіре алатын. 19 ғасырдың соңында шалвар Еуропаға сәтті тарады, өйткені түрлі әйелдер суфражистер мен феминистер шалварды эмансипацияның символы ретінде пайдаланды. Леди Джейн Арчибальд Кэмпбелл (1845–1923) және Леди Оттолин (Вайолет Энн) Моррелл (1873–1938) сияқты басқа да британдық әйелдер «дәстүрлі британдық стандарттар мен жыныстық айырмашылықтардан бас тартуын көрсету үшін» шалвар киді. Амелия Дженкс Блумер бұл «түрік шалбарларын» өңдеп, американдық «блумерлерді» жасағандықтан шалвар Еуропадан тыс жерлерге де тарады. Османдықтардың әйелдердің батыс киімдеріне әсер еткен тағы бір саласы – қабаттау. Бастапқыда қабаттау Осман империясының көшпелі малшылары мен атты әскерлері үшін практикалық мағынаға ие болды, олар ауыспалы температураға бейімделу үшін бірнеше қабат киім киюге мұқтаж болды. Осман империясы құрылғаннан кейін, киімнің қабатталуы адамның жынысын, әлеуметтік статусын немесе белгілі бір қауымдағы дәрежесін көрсететін, сонымен қатар көптеген сәнді маталарды көрсету арқылы оның байлығы мен мәртебесін білдіретін. Қабаттаудың рухани мағынасы да болды. Ислам өнерінде әртүрлі өрнектердің қабаттасуы түсініксіз көрінетін, бірақ іс жүзінде жоспарланған және мағыналы құдайлық тәртіптің рухани метафорасын білдіреді. Ілулі жеңдер де Османдықтардан алынған еуропалық концепция болды, бірақ олар қабатты юбкалардан бұрын Еуропаға келді. 12 ғасырда діни және ғылыми саладағы адамдар түрік стиліндегі сыртқы кафтандарға ұқсас, ілулі жеңдері бар пальто киетін. Бұл ілулі жеңдер сыртқы қабатының астындағы матаның екінші қабатын көруге мүмкіндік берді.
Interactions between Ottomans and Britons occurred throughout history, but in the 18th century, European visitors and residents in the Ottoman Empire markedly increased, and exploded in the 19th century. As such, fashion is one method to gauge the increased interactions. Historically, Europeans clothing was more delineated between male and female dress. Hose and trousers were reserved for men, and skirts were for women. Conversely, in the Ottoman Empire, male and female dress was more similar. A common item worn by both was the şalvar, a voluminous undergarment in white fabric shaped like what is today called "harem pants". To British women traveling in the Ottoman Empire, the şalvar quickly became a symbol of freedom because they observed that Ottoman women had more rights than British women. Lady Mary Wortley Montagu (1689–1762), wife of the British ambassador to Constantinople, noted in her Turkish Embassy Letters that Ottoman women "possessed legal property rights and protections that far surpassed the rights of Western women". These female travelers often gained an intimate view of Ottoman culture, since as women, they had easier access to the Muslim elite harems than did men. Şalvar successfully spread into Europe at the end of the 19th century as various female suffragists and feminists used şalvar as a symbol of emancipation. Other British women of distinction, such as Lady Janey Archibald Campbell (1845–1923), and Lady Ottoline (Violet Anne) Morrell (1873–1938) wore şalvar "in an attempt to symbolize their refusal of traditional British standards and sexual differences". Şalvar also spread beyond Europe when Amelia Jenks Bloomer modified these "Turkish trousers" to create American "bloomers". Another area where the Ottomans influenced female Western dress was in layering. Initially, layering had a practical use for the ancestors of the Ottoman Empire, who were pastoral nomads and horse riders, and needed to wear layers to adapt to changing temperatures. As the Ottoman Empire came into being, the layering of garments would distinguish one's gender, class, or rank within particular communities, while also displaying many sumptuous fabrics, thus signaling one's wealth and status. Layering also had spiritual significance. In Islamic art, layering different patterns represents a spiritual metaphor of the divine order that seems to be incomprehensible, but is actually planned and meaningful. Hanging sleeves were also a European concept derived from the Ottomans, although they arrived in Europe much earlier than layered skirts. In the 12th century, religious and scholarly peoples would wear coats that had hanging sleeves, similar to Turkish style outer kaftans. These hanging sleeves meant one could see the second layer of fabric underneath the outer layer.
Республикалық кезең
XIX ғасырдың ортасында діни себептермен қалыптасқан киім үлгілері Республика дәуірінде өзгеріске ұшырады. Осы кезеңде 1925 жылы Кастамонуда Мұстафа Кемал Ататүрктің жетекшілігімен жүзеге асырылған «шапка» және одан кейінгі «kılık kıyafet» реформасы Стамбулда толыққанды нәтиже берді. Әйелдердің «чаршаф» және «пече» киімдері пальто, шарф және орамалмен алмастырылды. Ерлер бас киім, жакет, көйлек, жилет, галстук, шалбар және аяқ киім кие бастады. 1960 жылдардағы индустрияландыру процесінің нәтижесінде әйелдер жұмысқа қатысып, тігіншілердің орнын дайын киім өндірісі басты. Қазіргі заманғы сән түсінігі, бүкіл әлемдегідей, Түркияда да әлеуметтік және экономикалық жағынан көрініс береді.
The common clothing styles prevailing in the mid 19th century imposed by religious reasons entered a transformation phase in the Republican period. In this period the 'şapka' and the following 'kılık kıyafet' reform being realized with the leadership of Mustafa Kemal Atatürk in Kastamonu in 1925 had a full impact in Istanbul. Women's 'çarşaf' and 'peçe' were replaced by a coat, scarf, and shawl. Men began to wear hats, jackets, shirts, waistcoats, ties, trousers and shoes. With the industrialization process of the 1960s, women entered the work life and tailors were substituted by readymade clothes industry. The contemporary fashion concept, as it is in the whole world, is apparent in both social and economic dimensions in Turkey as well.
Қазіргі заманғы қолданысы
Қазіргі түрік дизайнерлері Рифат Өзбек, Джемил Ипекчи, Вураль Гөкчайлы, Йылдырым Майрук, Садық Қызылағаш, Хакан Элябан және Бахар Корчан тарихи Османдық үлгілерден шабыттанады, ал Османдық немесе Османдықтан ықпамдалған өрнектер түрік тоқыма өнеркәсібі үшін маңызды.
Modern Turkish designers such as Rıfat Özbek, Cemil İpekçi, Vural Gökçaylı, Yıldırım Mayruk, Sadık Kızılağaç, Hakan Elyaban, and Bahar Korçan draw inspiration from historical Ottoman designs, and Ottoman or Ottoman inspired patterns are important to the Turkish textile industry.