Кіріспе

Герман жазушысы (1877–1962)
Герман жазушысы

Герман Карл Гессе (; 2 шілде 1877 – 9 тамыз 1962) – неміс-швейцариялық ақын, романист және суретші. Оның ең белгілі туындылары – «Демиан», «Степпенвольф», «Сиддхартха» және «Шыны мұнара ойыны». Олардың әрқайсысы жеке адамның шынайылықты, өзіне деген білімді және руханилықты іздеуін зерттейді. 1946 жылы ол әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ие болды.

Отбасылық негіздер

Герман Карл Гессе 1877 жылдың 2 шілдесінде Германия империясының Вюртемберг аймағындағы Қара Орман қалашығында дүниеге келді. Оның ата-анасы Үндістанда Базель миссиясының, протестанттық христиан миссионерлік қоғамының қолдауымен миссионерлік қызмет атқарған. Оның әкесінің әкесі Герман Гундерт малаялам тілінің грамматикасын және малаялам-ағылшын сөздігін жасады, сондай-ақ Оңтүстік Үндістанда Библияны малаялам тіліне аударуға қатысты. Гессенің анасы Мари Гундерт 1842 жылы Оңтүстік Үндістандағы осындай миссионерлік орында дүниеге келген. Балалық шағы туралы ол: «Мен бақытты бала болған жоқпын» дейді. Сол кездегі миссионерлердің әдетінше, ата-анасы Үндістанға қайтқанда төрт жасында ол Еуропада қалды. Гессенің әкесі Йоханнес Гессе 1847 жылы Ресей империясының Эстония губерниясындағы Вайссенштейн қаласында (қазіргі Пайде, Ярва округі, Эстония) дүниеге келген. Иоганнес Гессе Ресей билігіндегі Балтық аймағындағы Балтық немістерінің азшылық тобына жатқандықтан, оның ұлы Герман туған кезде Германия және Ресей империясының азаматы болды. Германның бес бауырласы болды, бірақ екеуі нәресте кезінде қайтыс болды. 1873 жылы Гессе отбасы Калвке көшіп келді, онда Йоханнес теологиялық мәтіндер мен оқулықтарға маманданған «Калвер Верлагсверейн» баспасында жұмыс істеді. Маридің әкесі Герман Гундерт (оны немересі де осы есіммен атады) сол кезде баспа үйін басқарды, ал 1893 жылы Йоханнес Гессе оның орнына келді. Гессе швабиялық пиетист отбасында өсті, пиетизмнің ерекшелігі – сенушілерді шағын, терең ойлы топтарға біріктіруге бейімділік. Сонымен қатар, Гессе әкесінің Балтық немісінің мұрасын өзінің қалыптасуының «маңызды және күшті факторы» деп сипаттады. Оның әкесі, Гессе айтқандай, «әрқашан өте әдепті, өте жат, жалғыз, түсініксіз қонақ сияқты көрінетін». Әкесінің Эстониядан келген әңгімелері жас Германның дінге деген көзқарасын қалыптастырды. «Біздің ең үлкен тілегіміз – өмірдің осындай раяттай, түрлі-түсті, бақытты Эстонияны көру еді». Герман Гессенің швабиялық шағын буржуазиясынан шеттеу сезімі анасының әжесі Джули Гундертпен, Дюбуа туған қызымен қарым-қатынасы арқылы одан әрі күшейді, оның француздық-швейцариялық тегі оны сол ортаға толыққанды сіңіруге кедерес келтірді. Гессе мектепке келген алғашқы жылдары-ақ ауыр депрессияның белгілерін көрсетті. «Gerbersau» атты жасөспірімдер жинағында Гессе балалық және жастық шағындағы оқиғаларды, Калвтағы өзен жағасындағы атмосфераны, көпірді, шіркеуді, бір-біріне жақын үйлерді, жасырын бұрыштарды, сондай-ақ тұрғындардың тамаша қасиеттерін, ерекшеліктерін және есімдерін жанды түрде суреттейді. «Gerbersau» қалашығы – Калвтың псевдонимі, жақын маңдағы Хирзау қаласының атын еліктейді. Ол неміс тіліндегі «гербер» (тері сабатын адам) және «ау» (жазық дала) сөздерінен туындаған. Калвте ғасырлар бойы тері өңдеу өнеркәсібі дамыған, Гессенің балалық шағында тері өңдеу зауыттарының қалаға әсері әлі де байқалатын болды. Гессенің Калвтегі сүйікті орны – Санкт-Николай көпірі (Nikolausbrücke), сондықтан 2002 жылы оның құрметіне ескерткіш орнатылды. Герман Гессенің әкесі Герман Гундерт, философия докторы және бірнеше тілді білетін адам, баласын көп оқуға ынталандырып, оған әлемдік әдебиет туындыларымен толы кітапханасына қол жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл Герман Гессеге өзінің әлемдік азамат екенін сезіндірді. Ол өзінің отбасылық ортасы «өзімді оқшаулау мен өмірімді анықтаған ұлтшылдықтың кез келген түріне қарсы тұрудың негізі болды» деп атап өтті. Гессе ерте жасынан рифмдеу қабілетін көрсетті және 1889-1890 жылдары жазушы болғысы келетінін шешті.

Білім

1881 жылы Гессе төрт жаста болғанда, отбасы Швейцарияның Базель қаласына көшіп, алты жылдан соң Калвқа оралды. Гёппингендегі латын мектебін сәтті бітіргеннен кейін, 1891 жылы Гессе Маулбронн аббаттығының евангелистік теологиялық семинариясына түсті. Оқушылар Германияның ең әдемі және сақталған аббаттығының бірінде тұрып, оқыды, аптасына 41 сағат оқуға қатысты. Гессе алғашқы айларда жақсы оқыса да, хатында эссе жазуды және классикалық грек поэзиясын неміс тіліне аударуды ұнатқанын жазды, бірақ Маулбронндағы уақыты ауыр жеке дағдарыстың бастауы болды. 1892 жылдың наурыз айында Гессе өз мінезінің буырқанғыш екенін көрсетті, бірде семинариядан қашып, бір күннен кейін далада табылды. Гессе түрлі мекемелер мен мектептерде білім алып, ата-анасымен қақтығыстарға ұшырады. Мамыр айында өзін-өзі өлтіруге талпынғаннан кейін, ол Bad Boll қаласындағы мекемеде теолог және пастор Кристоф Фридрих Блумхардттың күтімінде болды. Кейіннен ол Стеттен-им-Ремстальдегі психиатриялық ауруханаға, содан кейін Базельдегі балалар үйіне орналастырылды. 1892 жылдың соңында ол Канштатттағы гимназияға оқуға түсті, қазір Штутгарттың бір бөлігі. 1893 жылы ол бір жылдық емтиханды тапсырып, мектеп бітірді. Сол жылы ол үлкен достарымен көңіл көтеріп, ішімдік пен темекіге әуеленді. Осыдан кейін Гессе Эсслинген-ам-Неккарда кітап дүкенінде шәкірттікке түсті, бірақ үш күннен кейін тастап кетті. Содан кейін 1894 жылдың жазында ол Калвтағы сағат мұнарасы зауытында 14 айлық механик шәкірттігін бастады. Жұмыстың монотондығы – жүктеу және тегістеу жұмысы оны рухани ізденістерге итерді. 1895 жылдың қазан айында ол Тюбингендегі кітап сатушымен жаңа шәкірттікке толыққанды кірісуге дайын болды. Осы жастық шағындағы тәжірибесі, әсіресе Маулбронндағы семинарияда өткізген уақыты, ол кейінірек "Дөңгелектің астында" романында қайта жаңғырды.

Жазушы болу

17 қазан 1895 жылы Гессе теология, филология және құқық салаларына мамандандырылған Тюбингендегі кітап дүкенінде жұмыс істей бастады. Гессенің міндеттері кітаптарды ұйымдастыру, жинақтау және мұрағатқа сақтау болды. Он екі сағаттық жұмыс күні аяқталған соң Гессе жеке жұмысын жалғастырды, ал ұзақ, бос демалыс күндерін достарынан гөрі кітаптармен өткізді. Гессе теологиялық еңбектерді, содан кейін Гёте, Лессинг, Шиллер және грек мифологиясын зерттеді. 1895 жылы ол Ницшені де оқыды, ал философтың адамзаттың "күшті құштарлық пен тәртіптің екі жақты ықпалы" туралы идеялары оның көптеген романдарына зор әсер етті. 1898 жылы Гессе ата-анасынан тәуелсіз болуға мүмкіндік беретін лайықты табысқа ие болды. Осы кезеңде ол неміс романтиктерінің шығармаларына, оның ішінде Клеменс Брентано, Йозеф Фрайхерр фон Эйхендорф, Фридрих Хёльдерлин және Новалистің көптеген еңбектеріне ден қойды. Әкесіне жазған хатында ол "суретшілердің моралі эстетикамен ығыстырылады" деген сенімін білдірді. Осы уақытта ол отбасының досы, Фрэулейн фон Рётерннің үйімен танысты. Сол жерде ол өзімен бір жастағы адамдармен кездесті. Оның құрбыларымен қарым-қатынасы "қиын" болды, себебі олардың көпшілігі қазір университетте оқыды. Бұл оны әлеуметтік жағдайларда ұялуға итерді. 1896 жылы оның "Мадонна" өлеңі Венадағы мерзімді басылымда жарияланды және Гессе өзінің алғашқы поэзия жинағын шығарды – "Романтикалық әндер". 1897 жылы жарияланған "Grand Valse" өлеңіне оқырманынан хат келді. Ол Хелене Войгттан болды, ол келесі жылы Эуген Дидерихске, жас баспагерге үйленді. Әйелінің қалауымен Дидерихс 1898 жылы Гессенің "Түн ортасынан кейін бір сағат" атты прозалық жинағын басып шығаруға келісті (дегенмен ол 1899 жылы жазылған). Екеуі де коммерциялық сәттілікке жете алмады. Екі жыл ішінде "Романтикалық әндер" кітабының 600 данасының тек 54 данасы ғана сатылды, ал "Түн ортасынан кейін бір сағат" кітабы тек бір рет басылып, жайпақ сатылды. Сонымен қатар, Гессе анасы "Романтикалық әндердің" тым дүниелік және тіпті "адамгершілікке жат" болғаны үшін мақұлдамағанынан "үлкен соққыға" ұшырады. 1899 жылдың соңынан бастап Гессе Базельдегі антикварлық кітап дүкенінде жұмыс істеді. Отбасылық байланыстар арқылы ол Базельдің зиялы отбасыларымен араласты. Осы ортада, өзінің ізденістеріне зор ықпал ететін жағдайларда, ол рухани және көркемдік жағынан одан әрі дамыды. Сонымен қатар, Базель оңаша Гессеге жеке өмірге, көркемдік өзін-өзі зерттеуге, саяхаттар мен шалқалауларға мүмкіндік берді. 1900 жылы Гессе көзінің ауруына байланысты әскери қызметтен босатылды. Бұл, сонымен қатар, жүйке аурулары мен бас ауруларының себебі болды, ол өмірі бойы бойы мазалады. 1901 жылы Гессе ұзақ жылдар бойы армандаған арманын орындап, алғаш рет Италияға сапар шекті. Сол жылы Гессе жұмысын ауыстырып, Базельдегі Ваттенвиль антиквариумында жұмыс істей бастады. Гесседе өлеңдер мен шағын әдеби мәтіндерді журналдарға жариялауға көбірек мүмкіндік болды. Бұл жарияланымдар енді гонорар төледі. Оның жаңа кітап дүкені оның келесі еңбегін – Герман Лаушердің "Өлімнен кейінгі жазбалары мен өлеңдерін" басып шығаруға келісті. 1902 жылы анасы ұзақ және ауыр аурудан кейін қайтыс болды. Ол әкесінің жерлеу рәсіміне қатыса алмады, әкесіне жазған хатында: "Меніңше, менің анама деген махаббатыма қарамастан, екеуміз үшін де келмегенім дұрыс болар еді", - деді. Лаушерге Гессе алған жақсы пікірлеріне байланысты баспагер Сэмюэл Фишер Гессеге қызығушылық танытты және 1903 жылы алдымен басылымға дейін жарияланған, ал 1904 жылы Фишердің ресми басылымында шыққан "Петер Каменцинд" романымен үлкен жетістікке жетті: енді Гессе жазушы ретінде өмір сүре алады. Роман бүкіл Германияда танымал болды. Зигмунд Фрейд "Петер Каменциндті өзінің сүйікті кітаптарының бірі деп атады".

Констанс көлі мен Үндістанның арасында

Өзінің жазушы ретінде көріне алатынын түсінген соң, Гессе 1904 жылы Мария Бернуллиге (танымал математиктер отбасынан) үйленді, ал олардың қарым-қатынасын жақтырмаған әкесі демалыс күндері сапарда болғанда осы қадамға баруға шешім қабылдады. Жұбайлар Констанц көлінің жағасындағы Гайенхофен қаласына қоныстанды, отбасын құрып, үш ұл тәрбиеледі. Гайенхофенде ол өзінің екінші романын – 1906 жылы жарық көрген «Дөңгелектің астында» атты туындысын жазды. Содан кейін ол көбінесе әңгімелер мен өлеңдер жазды. Оның 1906-1907 жылдары жазған «Құрт» атты әңгімесі «Steppenwolf» ромасына болжам жасағандай болды. 1910 жылы жарық көрген келесі романы «Гертруда» жазу процесіндегі қиындықтарды көрсетті. Оны жазуға көп күш жұмсады, кейін оны «сәтті болмаған туынды» деп сипаттады. Гайенхофенде Гессенің буддизмге деген қызығушылығы қайта оянды. 1895 жылы Капфқа жазған «Нирвана» атты хатынан кейін Гессе өзінің шығармаларында буддалық сілтемелерді тоқтатқан еді. Алайда, 1904 жылы Артур Шопенгауэр мен оның философиялық идеяларына қайта қызығушылық туды, сондай-ақ Гессе теософияны таныстырды. Шопенгауэр мен теософия Гессенің Үндістанға деген қызығушылығын жаңартты. Гессенің «Сиддхартха» (1922) романы жарық көргенге дейін көп жылдар өтті, бірақ бұл шедевр осы жаңа ықпалдардың нәтижесінде дүниеге келді. Осы кезеңде Мариямен арадағы келіспеушіліктер күшейді, 1911 жылы Гессе Шри-Ланка мен Индонезияға ұзақ сапарға аттанды. Ол Суматра, Борнео және Бирманы да аралады, бірақ «физикалық тәжірибе оны көңілсіздікке түсірді». Оның іздеген рухани немесе діни шабыты табылмады, бірақ сапар оның әдеби шығармаларына күшті әсер етті. Гессе отанына оралғаннан кейін отбасы Бернге (1912) көшті, бірақ ортаның өзгеруі некедегі мәселелерді шеше алмады, өйткені ол 1914 жылы жазған «Росшальде» романында мойындады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Гессе императорлық армияға ерікті болып тіркелді, себебі басқа жас авторлар майданда қаза болып жатқанда ол жылы оттың алдында бейқұлықпен отыра алмайтынын айтты. Ол жауынгерлік қызметке жарамсыз деп танылды, бірақ оған әскери тұтқындарға күтім жасау жұмысы тапсырылды. Соғысқа қатысқан елдердің көптеген ақындары мен жазушылары өзара жеккөруге толы сөздерге тез араласып кеткен кезде, Гессе, сол кездегі соғысқа деген жалпы құлшыныстан мүлдем әсер көрмегендей, «О, достар, мұндай әуен емес!» («O Freunde, nicht diese Töne!») атты мақала жазды. Бұл мақала 3 қарашада «Neue Zürcher Zeitung» газетінде жарияланды. Ол бұл мақаласында өзінің зиялы әріптестеріне ұлтшылдық ақылсыздық пен жеккөрушілікке ермеуге шақырды. Гессе былай деп жазды: «Махаббат жеккөруден күшті, түсінік ашудан артық, бейбітшілік соғыстан құнды. Осы қасиетсіз дүниежүзілік соғыс осыны есте сақтауымыз керек, бұрынғыдан да терең сезінуіміз керек». Бұл оқиғадан кейін, Гессе кейіннен айтқандай, өмірінде маңызды өзгеріс болды. Ол алғаш рет өзінің өмірінде күрделі саяси қақтығыстың ортасында қалды, неміс баспасөзі тарапынан шабуылға ұшырады, жеккөру хаттарын алды және бұрынғы достарынан алыстады. Алайда, оған досы Теодор Гейсс және 1915 жылдың тамызында Гессенің үйіне келген француз жазушысы Ромен Ролланд қолдау көрсетті. 1917 жылы Гессе Ролландқа: «Сүйіспеншілікті саяси мәселелерге қолдануға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды», - деп жазды. Бұл дау әлі толық шешілмеген кезде, Гессенің өмірінде тағы бір ауыр жағдай туды: 1916 жылдың 8 наурызында әкесі қайтыс болды, ұлы Мартин ауыр сырқатқа шалдықты және әйелі шизофрениямен ауырды. Ол әскери қызметтен босатылып, психотерапиялық көмек алуға мәжбүр болды. Осыдан бастап Гессе психоанализбен терең қызығушылық таныта бастады, осы арқылы ол Карл Юнгпен жеке танысты және жаңа шығармашылық деңгейге көтерілді. Гессе мен Юнг кейіннен чилилік автор, дипломат және нацистік көзқарастарды ұстанған Мигель Серраномен хат алмасып жүрді. Серрано екеуімен болған қарым-қатынасын «C. G. Юнг және Герман Гессе: Екі достық туралы жазбалар» атты кітабында егжей-тегжейлі сипаттады. 1917 жылдың қыркүйек және қазан айларында үш апта ішінде Гессе «Демиан» романын жазды. Бұл роман 1919 жылы, соғыс аяқталғаннан кейін Эмиль Синклер псевдонимімен жарияланды.

Каса Камуцци

1919 жылы Гессе бейбіт өмірге оралғанда, оның некесі тарап кетті. Әйелі ауыр психозға ұшырады, бірақ одан кейін де Гессе онымен бірге болашақ көре алмады. Берндегі үйлері бөлінді, балалары пансионаттарда және туыстарда қалды, ал Гессе сәуірдің ортасында Тичиноға жалғыз көшіп кетті. Ол Минузио (Локарноға жақын) маңындағы шағын шаруашылықта тұрып, 25 сәуірден 11 мамырға дейін Соренгода болды. 11 мамырда ол Монтагнола қаласына көшіп, Каса Камуцци сияқты сарайға ұқсас ғимараттағы төрт кішкентай бөлмені жалға алды. Мұнда ол жазу жобаларын одан әрі зерттеді; сонымен қатар сурет салуға кірісті, бұл оның 1920 жылы жарық көрген "Клингсордың соңғы жазы" атты келесі маңызды әңгімесінде көрініс тапты. Бұл жаңа бастама оған қуаныш сыйлады, және Гессе кейіннен Тичинодағы алғашқы жылын "өмірімдегі ең толыққанды, ең өнімді, ең еңбекқор және ең құштар кезең" деп атады. 1922 жылы Гессенің "Сиддхартха" повесі жарық көрді, онда оның өмірінің ерте кезеңінде қалыптасқан үнді мәдениеті мен буддалық философияға деген құштарлығы бейнеленген. 1924 жылы Гессе швейцариялық жазушы Лиза Венгердің қызы және Мерет Оппенхаймнің әпкесі, әнші Рут Венгерге үйленді. Бірақ бұл неке тұрақты болған жоқ. 1923 жылы Гессе Швейцария азаматтығын алды. Оның келесі маңызды туындылары – "Кургаст" (1925) және "Нюрнберг сапары" (1927) иронияға толы автобиографиялық повестьтер болды, олар Гессенің "Степпенвольф" романының (1927) жарық көруіне дайындық жасады. Оның 50 жылдығында оның досы Хьюго Болл Гессенің алғашқы өмірбаянын жазды. Жаңа романының сәттілігінен кейін Гессе "Степпенвольфтің" жалғыздығынан қол үзді және өнер тарихшысы Нинон Долбинмен (туған аты – Ауслендер) бірге тұруға көшті. Бұл өзгеріс "Нарцисс пен Голдмунд" (1930) романында көрініс тапты.