Кіріспе

Саксондық Англияға дейінгі Римдік-Британ мәдениеті Рим империясы тұсында, 43 жылы Римнің жаулап алуынан және Британия провинциясының құрылуынан кейін Ұлыбританияда пайда болды. Бұл мәдениет кельт тілі мен салты бар жергілікті британдар мен импортталған рим мәдениетінің қосылуынан туындады. Кристофер Снайдер сияқты ғалымдардың пікірінше, 5-ші және 6-шы ғасырларда – шамамен 410 жылы рим легиондарының шығуынан бастап, 597 жылы Кентерберийлік Августин келгенге дейін – Оңтүстік Британия англосаксон шабуылдарынан сақталған және тіпті жазуда халықтық латын тілін қолданған белсенді римдік мәдениетін сақтап қалды.

Римдіктердің келуі

Рим әскерлері, негізінен жақын маңдағы провинциялардан, император Клавдийдің тұсында, біздің заманымыздың 43 жылы қазіргі Англияның бір бөлігіне басып кірді. Келесі бірнеше жылда Британия провинциясы құрылды, ақырында Англия мен Уэльстің барлық бөлігі және Шотландияның бір бөлігі оған қосылды. Клаудиан әскері Колчестерді басып алды, сондай-ақ Британияның он бір тайпалық патшасы римдік әскерге бас иді. 47 жылға қарай римдіктер Оңтүстік Британияға басып кірді және көптеген табиғи ресурстарға ие болған аумақты бағындырды. Бұл империяның байлығының артуына әкелді. Римдіктер урбанизация және жаңа қоғамдық ғимараттар салу арқылы Колчестер қаласын дамытты. Рим әскері, олардың отбасылары мен жақындарының саны 125 000 адамды құрады, ал Британияның IV ғасырдың соңындағы жалпы халқы 3,6 миллионға жетті. Сонымен қатар, мүсіншілер (Бараттар) сияқты римдік Сириядан және Шығыс Жерорта теңізі аймағынан келген дәрігерлер сияқты басқа да кәсіптердің көптеген көшіп келгендері болды. Романо-британдық мәдениеттер мен діндер әртараптана берді; халықтың көп бөлігі кельт болып қала бергенімен, римдік мәдениеттің ықпалы артты. Халықтың басым бөлігі ауылдық жерлерде тұрып, ауыл шаруашылығымен айналысты; IV ғасырдың соңындағы 3,6 миллиондық халқының шамамен 240 000-ы қала тұрғындары болды. Лондиниум – этникалық тұрғыдан алуан түрлі қала болды, онда Британияның тумаларымен қатар, континенттік Еуропадан, Таяу Шығыстан және Солтүстік Африкадан келген иммигранттар да тұрды. Басқа римдік-британдық қалаларда да мәдени әртүрлілік байқалды, олар Британияның ішінде де, Солтүстік Африка, Сирия, Шығыс Жерорта теңізі және континенттік Еуропа сияқты басқа римдік аймақтардан да қоныс аудару арқасында дамыды.

Рим азаматтығы

Британия өміріндегі римдік ықпалдың бір көрінісі – римдік азаматтық беру болды. Бастапқыда бұл өте таңдаулы түрде жасалды: римдік дәстүр бойынша азаматтар саналған белгілі бір қалалардың кеңес мүшелеріне, ветерандарға – легионерлерге немесе қосымша жасақтардағы сарбаздарға, сондай-ақ өздеріне азаматтық алуға мүмкіндік берген меценаттары бар тумаларға. Римдік азаматтық беру біртіндеп кеңейтіліп, провинциялардан келген адамдардың саны артты. Провинция тұрғыны үшін азаматтыққа қол жеткізудің бір жолы – рим әскерінде немесе қала кеңесінде қызмет ету еді. Азаматтардың саны тұрақты түрде өсті, себебі адамдар азаматтықты мұра етіп алып, императорлар одан да көп мүмкіндіктер берді. 212 немесе 213 жылдың басында Антонин конституциясы арқылы провинцияларда тұратын құлдар мен босатылған құлдардан басқа барлық адамдарға азаматтық берілді. Азаматтығы жоқ Британияның басқа тұрғындары – peregrini, өз ата-бабаларының заңдарымен өмір сүруді жалғастырды. Олардың басты кемшіліктері – латын тілінде тіркелген жерге иелік ете алмауы, әскерде легионер болып қызмет ете алмауы және, жалпы алғанда, римдік азаматтан мүлік мұрагерлікке ала алмауы еді. Бұл шетелдіктерге азаматтардың артықшылықтары, міндеттері, мәртебесі немесе өзіндік сезімі берілмеді. Римдіктер peregrini dediticii-ді – азапталған және азаматтықтан мәңгілікке шығарылған босатылған құлдар немесе шетелдіктер деп қарастыра берді. Солтүстіктен пикттер мен Ирландиядан скотттардың (шотландтардың) шабуылдары британиялықтарды германдық тайпалар – аңглиялықтар, сакстар және ютардан көмек сұрауға мәжбүр етті, олар кейін Британияда қоныстанды. Романо-британдықтардың бір бөлігі Бретаньға, Суэб корольдігіне және мүмкін Ирландияға көшті. Тарихи тұрғыдан Уэльс пен оңтүстік-батыс жарты аралы тиісінше Солтүстік Уэльс және Батыс Уэльс деп белгілі болды. Англияның солтүстігіндегі және Шотландияның оңтүстігіндегі келттік аймақ уэльс тілінде "Хен Огледд" ("ескі солтүстік") деп аталды. Осы кезеңдегі күрес Ютер Пендрагон және король Артур туралы аңыздардың пайда болуына себеп болды. Көптеген теориялар бар, бірақ кейде Амброзий Аврелиан, романо-британдық күштердің қарсылық көшбасшысы, бұрынғының прототипі болды және Артурдың Камелот сарайы – саксондық романо-британдық цивилизацияның идеалдастырылған уэльс және корнуоллдық естелігі деп есептеледі.