Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі ағылшын және кейбір скандинав тілдеріндегі әріптер
Letter of Old English and some Scandinavian languages
Торн немесе þorn (Þ, þ) – көне ағылшын, көне норвеж, көне швед және қазіргі исланд алфавиттеріндегі әріп, сондай-ақ готика алфавитінің, орта шотланд тілінің және орта ағылшын тілінің кейбір диалектілерінің қазіргі транслитерацияларында қолданылады. Ол ортағасырлық Скандинавияда да қолданылған, бірақ кейіннен «th» диграфымен ауыстырылды, Исландияда ғана сақталды. Бұл әріп Ескі Футарк рунасынан шыққан және ағылшын-саксон тілінде «тікен» деп, ал скандинавиялық руналық өлеңдерде «тікен» немесе «турс» деп аталған. Ол сыртқы түрі жағынан архаикалық грек әрпі «шо»-ға (ϸ) ұқсас, бірақ екеуінің де тарихы байланысты емес. Қазіргі уақытта þ әрпі тек исланд тілінде ғана қолданылады. Ол дауыссыз тіс фрикативі немесе оның дауысты әріптесі ретінде айтылады. Дегенмен, қазіргі исланд тілінде ол ламиналды дауыссыз альвеолалық сибиляциясыз фрикатив ретінде айтылады, бұл ағылшын тіліндегі «thick» сөзіндегі «th» дыбысына ұқсас, немесе (көбінесе апикальды) дауысты альвеолалық сибиляциясыз фрикатив ретінде айтылады.
Thorn or þorn (Þ, þ) is a letter in the Old English, Old Norse, Old Swedish and modern Icelandic alphabets, as well as modern transliterations of the Gothic alphabet, Middle Scots, and some dialects of Middle English. It was also used in medieval Scandinavia, but it was later replaced with the digraph th, except in Iceland, where it survives. The letter originated from the rune in the Elder Fuþark and was called thorn in the Anglo Saxon and thorn or thurs in the Scandinavian rune poems. It is similar in appearance to the archaic Greek letter sho (ϸ), although the two are historically unrelated. The only language in which þ is currently in use is Icelandic. It is pronounced as either a voiceless dental fricative or its voiced counterpart However, in modern Icelandic, it is pronounced as a laminal voiceless alveolar non sibilant fricative , similar to th as in the English word thick, or a (usually apical) voiced alveolar non sibilant fricative ,
Типографияда кіші әріпті «þ» әрпінде жоғары және төмен созылған элементтер болады (басқа мысалдар – кіші әріпті кириллица «ф» және кейбір (әсіресе курсивті) қаріптердегі латын әріптері «f» және «ſ»).
In typography, the lowercase thorn character is unusual in that it has both an ascender and a descender (other examples are the lowercase Cyrillic ф, and, in some [especially italic] fonts, the Latin letters f and ſ ).
Ежелгі ағылшын тілінде
Торн әрпі ескі ағылшын тілінде өте ерте қолданылған, сондай-ақ ð әрпі, оны эф деп атаған. Эфтен айырмашылығы, торн орта ағылшын тілінің көп бөлігінде кеңінен қолданылып келді. Екі әріпті де бір жазушы кейде бір фонеманы жазу үшін қолданған. Бұл дыбыс ескі ағылшын тілінде дауысты дыбыстар арасындағы дыбыстық фрикатив ретінде тұрақты түрде дамыған, бірақ оны жазу үшін екі әріпті де қолдануға болады; фонетикалық әліпбидегі қазіргі қолданыс ескі ағылшын тіліндегі орфографиялық қолданыстан өзгеше. Көк тамырымен көрсетілген торн (Ꝥ) – «that» сөзінің танымал аббревиатурасы.
The letter thorn was used for writing Old English very early on, as was ð, called eth. Unlike eth, thorn remained in common use through most of the Middle English period. Both letters were used for the phoneme , sometimes by the same scribe. This sound was regularly realised in Old English as the voiced fricative between voiced sounds, but either letter could be used to write it; the modern use of in phonetic alphabets is not the same as the Old English orthographic use. A thorn with the ascender crossed (Ꝥ) was a popular abbreviation for the word that.
Орта және ерте заманғы ағылшын тілі
Қазіргі диграфтың танымалдылығы 14 ғасырда арта бастады; сонымен бірге, әрпінің пішіні ерекшелігін жоғалтып, жоғары созылған бөлігінен айырылды (1300 жылға дейін қолданыстан шығып қалған ескі винн әрпіне (, ), және ежелгіден бері қазіргі заманға дейінгіге (, ) ұқсас болды). Осы кезде th үстемдік құрды, ал әрпінің қолданылуы негізінен белгілі бір жиі кездесетін сөздермен және аббревиатуралармен шектелді. Бұл ең ұзақ сақталған қолданыс болды, бірақ жылжымалы типтік баспаның пайда болуымен, әрпін әрпімен ауыстыру кең таралды, нәтижесінде "Ye Olde Curiositie Shoppe" сияқты кең таралған "ye" пайда болды. Мұның басты себебі, Бельгия мен Нидерландыдан импортталған баспагерлердің қаріптерінде әрпі болған, ал әрпі болмаған. Алайда, бұл сөз ешқашан /j/ ретінде айтылмаған, тіпті олай жазылған жағдайда да. 1611 жылы басылған Жаңа Патша Джеймс аудармасында "the" сөзінің орнына Job 1:9, John 15:1 және Romans 15:29 сияқты жерлерде "ye" қолданылған. Сондай-ақ, 2 Corinthians 13:7 сияқты жерлерде "that" сөзінің аббревиатурасы ретінде "yt" қолданылған. Барлығы кейінгі басылымдарда тиісінше "the" және "that" сөздерімен ауыстырылды.
The modern digraph th began to grow in popularity during the 14th century; at the same time, the shape of grew less distinctive, with the letter losing its ascender (becoming similar in appearance to the old wynn (, ), which had fallen out of use by 1300, and to ancient through modern , ). By this stage, th was predominant and the use of was largely restricted to certain common words and abbreviations. This was the longest lived use, though with the arrival of movable type printing, the substitution of for became ubiquitous, leading to the common "ye", as in 'Ye Olde Curiositie Shoppe'. One major reason for this was that existed in the printer's types that were imported from Belgium and the Netherlands, while did not. The word was never pronounced as /j/, as in ⟨yes⟩, though, even when so written. The first printing of the King James Version of the Bible in 1611 used ye for "the" in places such as Job 1:9, John 15:1, and Romans 15:29. It also used yt as an abbreviation for "that", in places such as 2 Corinthians 13:7. All were replaced in later printings by the or that, respectively.