Кіріспе

Сомалилік итальяндық антифашист партизаны Эухенио Кало (2 шілде 1906 – 14 шілде 1944) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі итальяндық еврей қарсыласы. Пиза қаласында ежелгі сефард отбасында дүниеге келген ол, қаза болғаннан кейін Италияның ең жоғары наградасы – әскери ерлік үшін алтын медальмен марапатталды. Эухенио Кало – итальяндық партизан, Тосканадағы Касентино тауларында немістермен күрескен Пио Борри партизандық дивизиясының бас штаб бастығының орынбасары. Екінші дүниежүзілік соғыста фашистік Италияның құрбаны болған еврей ретінде Кало шеберханасын, үйін және отбасын жоғалтты. Соңында, 38 жасында ол немістерге тұтқынға түсіп, азапталып, өлтірілді.

Неміс оккупациясы

1943 жылы неміс басқыншылығы басталғаннан кейін антисемиттік қуғын-сүргіндер күшейді. Фашистер мен немістер еврейлерді тұтқындап, концлагерлерге жібере бастады. Кало отбасының тұтқындалғаны және Флоренциядағы Ле Мурат түрмесінде қамауда ұсталғаны туралы білген соң, ол олардың қашуын ұйымдастыруға тырысты. Бірақ ол жасаған әрекеттер нәтижесіз болды. 1944 жылдың мамыр айында олардың барлығы Фоссолидегі концлагерге депортацияланды, ал сол айдың 16-сы күні Аушвицке жіберілді. Оның әйелі Каролина Ломброзо пойызбен келе жатқанда төртінші ұлын дүниеге әкелді. Оның отбасы Аушвицке келгеннен кейін бірден немістер тарапынан өлтірілді. Екі айдан кейін Кало мен оның партизан отряды отыздан астам неміс әскерін тұтқынға алды. Командир ретіндегі және адам ретіндегі моральдық жауапкершілігімен Кало тұтқындарды дереу соттап өлім жазасын беруді талап еткен партизандарға қарсы шықты. Оның орнына, ол неміс әскерлерін соғыс тұтқындары ретінде қарауды қалады. Ол тұтқындарды неміс шебінен алып өтіп, одақтас күштеріне тапсыруға ерікті болып кемел келді. Неміс әскерлері бейкүнә азаматтарға кек алу және жазалау мақсатында жаппай қырғындар жасағаны мәлім болған. Егер неміс тұтқындарымен бірге ұсталса, олардың жазықсыз ауыл тұрғындарымен бірге азапталып, өлтірілуі мүмкін екені партизандарға анық болды. 1944 жылдың 2 шілдесінде Кало және Анджело Рекапито мен Луиджи Валентини сияқты партизандар тұтқындарды фронт сызығынан өте Кортонадағы одақтастар штаб-пәтеріне жеткізді. АҚШ-тың Бесінші армиясының қолбасшысы генерал Марк Кларк 14 шілдеде жоспарланған Ареццо қаласын азат ету мақсатында партизандардың әрекеттерін үйлестіру үшін хабар жеткізуге екі ерікті іздеді. Кало мен Анджело Рекапито хабарды жеткізу үшін өз еріктерімен кері қайтуға келісті. Олар өз міндеттерін орындап, достарына қосылды, бірақ 14 шілдеде олар басқа азаматтар мен партизандар тобымен бірге Молин-дей-Фальчиде тұтқынға алынды. Неміс тұтқындарының бірі қашып, неміс армиясы мен итальяндық фашист қолдаушыларына лагерьдің орналасқан жерін хабарлады. Немістер шабуыл жасады, қырғын болды, оның салдарынан көптеген партизандар қаза тапты. Құтқарылғандар Сан-Поло-ди-Ареццо ауылына көшірілді, онда жазалау шарасы үшін ауылдың барлық ер адамдары жиналды. Тұтқынға алынған партизандар қатыгездікпен азапталып, өлтірілді.

Сан-Полода болған қырғын

1943 жылдың 8 қыркүйегінен кейін неміс басқыншы әскеріне жоғары билік Женева конвенциясына және соғыстың қалыпты ережелеріне бағынбауға, азаматтық халыққа ешқандай мейірім көрсетпеуге бұйрық берді. Германияның жоғары қолбасшылығы қатыгездікке қатысты барлық айыптаулардан толық қорғауға уәде берді. Қарулы адамдарды азаптап, өлтіру туралы арнайы бұйрық шығарылды. Әрбір өлтірілген неміс сарбазы үшін он итальяндық азаматты өлтіру керек еді. Осы бұйрықтарға сәйкес, Сан-Полоның барлық ер адамдары жиналып, неміс офицерлері орналасқан Вилла Манчиниге жеткізілді. Сол жерде партизандар резеңке шлангтармен аяусыз ұрып-соғылып, азапталды. Эухенио Кало мен Анджело Рекапито, одақтас күштердің әскери жоспарлары туралы ақпаратты білгенімен, үндемеді. Күннің соңында жараланған, мүжілген партизандар және ауылдан тұтқынға алынған ер адамдар – барлығы қырық сегіз адам – неміс сарбаздары пайдаланған Вилла Джильозидің артқы ауласындағы жақын жердегі алаңға әкелінді. Азаматтарға үш шұңқыр қазылып, олар тірідей ішіне тасталды. Партизандардың бастары жерден көтеріліп, денелеріне жарылғыш заттар бекітілді. Содан кейін олар жарылды. Немістер өлгендерді жерлеуге рұқсат бермеді.

Әскери ерлік үшін алтын медаль

Кало тұтқынға алынған тридцятқа жуық неміс әскерінің өмірін сақтап қалды және өзінің отбасы – әйелі Каролина Ломброзо, қызы Елена және ұлдары Ренцо мен Альбертино – бірнеше ай бұрын тұтқынға алынып, Аушвицке жіберілгеніне қарамастан, адамгершілікпен әрекет етуді қатыстырып талап етті. Немістерге қарсы итальяндық қарсылық қозғалысының мүшесі ретіндегі әскери қызметі үшін, Тосканадағы Касентино тауларында күзеттік жүргізген Пио Борри партизандық дивизиясының бас штаб командирі ретіндегі үлесі үшін, батылдығы мен адамгершілігі үшін Эухенио Калоға 1947 жылы Италиядағы әскери ерлік үшін ең жоғары награда – "Әскери ерлік үшін алтын медаль" табысталды.

Евгенио Калоны еске алу

Сан-Поло қырғыны және 1944 жылдың 16 шілдесінде Ареццоның азатқа шығуы жыл сайын еске алынады. Жергілікті діни, азаматтық және әскери билік өкілдері салтанатқа қатысады. Ареццо және Флоренция қалаларында Эухенио Кало және Анджело Рекапито есімдерімен аталатын көшелер бар, ал Ареццоға жақын орналасқан Куарата қаласында оның құрметіне мектеп ашылған. Реджелло ауданы Кассия алаңын Каролина Ломброзо Калоның есімімен атады. 2016 жылдың мамырында алаңға оның естелігіне, сондай-ақ балаларымен бірге Аушвицке депортацияланып, қаза болғанына арналған ескерткіш тақта орнатылды.

Сан-Полодағы сынақтар

Сан-Поло трагедиясына қатысқан, бұрынғы НСДАП мүшесі Герберт Хандск 2007 жылы итальяндық әділет жүйесінен босатылды. 87 жасында ол трагедияның жасаушыларының арасынан жалғыз тірі қалған адам болды. Клаус Конрад 2006 жылдың 15 тамызында қайтыс болды. Оған да сол сот процесінде айып тағылды. Соғыстан кейін 1969 жылдан 1980 жылға дейін Вилли Брандттың СДПК партиясынан Бундестаг депутаты болған Конрадқа 1967 және 1972 жылдары итальяндық әділет жүйесі айып таққан, бірақ шағымдар қарастырылмай қалды.

Анықтамалар мен әдебиеттер

Эухенио Калоның шөбересі Туллио Соннино және Шмулик Сухамидің түпкілікті зерттеулері. Fuochi sui Monti dell'Appennino Toscano: Антонио Курина; Д. Бадияли, Ареццо 1957. Ареццо қиратылды 1943-44: Энцо Дроанди; Calosci баспасы, Кортона, 1995.