Жазу тасталы провинциялық паркі (Alberta, Canada) – ЮНЕСКО мұрасы. Бұл сақталған дала аймағы, ежелгі жартас суреттері мен Blackfoot мәдениетіне құрмет.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Алберта провинциясының паркі, Канада
Provincial park in Alberta, Canada
Тасқа жазу провинциялық паркі Летбридж қаласының оңтүстік-шығысында, Альберта, Канадада немесе Милк-Ривер қауымдастығының шығысында орналасқан және Милк өзенінің бойында жатыр. Бұл Альберта паркі жүйесіндегі қорғалған даланың ең ірі аумақтарының бірі болып табылады және табиғат қорығы ретінде, сонымен қатар көптеген жергілікті халықтардың (үндістердің) тасқа салынған өрнектері мен суреттерін қорғауға қызмет етеді. Бұл парк Блэкфут және көптеген басқа да аборигендер үшін қасиетті. 2019 жылдың 6 шілдесінде «Тасқа жазу» / Áísínai’pi ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Оның ЮНЕСКО-ға берілген өтініші Áísínaiʼpi деген атпен тіркелді, бұл Блэкфут тілінде «суреттелген / жазылған» деген мағынаны білдіреді. Провинциялық парк Áísínaiʼpi ұлттық тарихи ескерткішімен мағынасы бірдей.
Writing on Stone Provincial Park is located about southeast of Lethbridge, Alberta, Canada, or east of the community of Milk River, and straddles the Milk River itself. It is one of the largest areas of protected prairie in the Alberta park system, and serves as both a nature preserve and protection for many First Nations (indigenous) rock carvings and paintings. The park is sacred to the Blackfoot and many other aboriginal tribes. On July 6, 2019, Writing on Stone / Áísínai’pi was inscribed as a UNESCO World Heritage Site. Its UNESCO application was filed under the name Áísínaiʼpi, a Blackfoot language word meaning "it is pictured / written". The provincial park is synonymous with the Áísínaiʼpi National Historic Site.
Ресурстар
Жазу тасты саябағы Солтүстік Американың Ұлы жазығындағы тас өнерлерінің ең көп шоғырланған жері. Мұнда 50-ден астам петроглифтер орны және мыңдаған туындылар бар. Саябақта сонымен қатар Солтүстік-Батыс атты полициясының (NWMP) бастапқы орнында қайта жаңартылған бекеті де орналасқан. Алғашқы бекет 1918 жылы жабылғаннан кейін белгісіз біреулермен өртеліп жанып кеткен. Саябақта келушілер орталығы, кемпингтер, демалыс алаңдары, топтық пайдалану аймақтары, жаяу серуендеу жолдары, сондай-ақ Сүт өзенінде каноэ мен каякпен жүзу мүмкіндігі қарастырылған.
Writing on Stone Park contains the greatest concentration of rock art on the North American Great Plains. There are over 50 petroglyph sites and thousands of works. The park also showcases a North West Mounted Police (NWMP) outpost reconstructed on its original site. The original outpost was burned down by persons unknown after it was closed in 1918. The park features a visitor centre, campgrounds, picnic areas, group use areas, and hiking trails, as well as canoeing and kayaking on the Milk River.
Флора мен фауна
Парк шатқал және дала мекендеуін қамтиды, және әртүрлі өсімдіктер мен жануарларға үй иесі. Құс түрлеріне далалық сұңқар, үлкен мүйізді сұлу, қысқа құлақты сұлу, американдық кескіл және жартасқа қондырылатын қарлығаштар, сондай-ақ әкелінген сақиналы фазан мен сұр бөдене жатады. Паркті қоршаған дала бұталы антилопалар үшін қолайлы мекен. Паркте кездесетін басқа жануарлар: елік, солтүстік қалталы тышқан, түлкі, жусан, сарыбелді мармот және мысық. Тигр саламандралары, сорлы хор бақалары, леопард бақалары және далалық қазықбақалар қосмекенділерді құрайды. Жылқыларға жолақты жылан, бұқа жылан және далалық қиыршық жылан жатады. Шатқалдық орта балсамды тал мен тар жапырақты мақта үшін өте қолайлы. Паркте бұршақ жапырақты самырсын мен далалық мақта да бар. Бұталарға шоқжанжал, арша, саскатун, құмдық самырсын және жабайы гүлдің екі түрі кіреді. Паркте Опунтия (түйеқұйрық) және Педиокактус (төсеніш) сияқты солтүстікке қарай өсетін кактустардың кейбір түрлері де кездеседі.
The park comprises of coulee and prairie habitat, and is home to a diverse variety of plants and animals. Bird species include prairie falcons, great horned owls, short eared owls, American kestrels, and cliff swallows, as well as introduced ring necked pheasants and grey partridges. The prairie surrounding the park is good habitat for pronghorn antelopes. Other animals found in the park area include mule deer, northern pocket gophers, skunks, raccoons, yellow bellied marmots, and bobcats. Tiger salamanders, boreal chorus frogs, leopard frogs, and plains spadefoot toads represent the amphibians. Reptiles include garter snakes, bull snakes, and prairie rattlesnakes. The coulee environment is optimal for balsam poplars and narrow leaf cottonwoods. There are also peachleaf willows and plains cottonwoods in the park. Shrubs include chokecherry, juniper, saskatoon, sandbar willow, and two varieties of wild rose. Some of the northernmost species of cactus, including Opuntia (prickly pear) and Pediocactus (pincushion), are found in the park as well.
Геологиялық жағдай
Парктегі құмтас шығындылары Сүт өзені формациясына жатады, ол шамамен 84 миллион жыл бұрын Кейінгі Бор дәуірінде үлкен ішкі теңіздің жағалауында шөгінді. Соңғы мұз дәуірінің соңында мұздықтардың еруінен пайда болған сулар қазіргі Сүт өзені аңғарын ойып жасады, ал су, мұз және жел құмтасты эрозиялап, бүгінгі парктің құрамына кіретін қосбауырлар мен жартастарды қалыптастырды.
The sandstone outcrops in the park belong to the Milk River Formation, which was deposited along the edge of a large inland sea about 84 million years ago during the Late Cretaceous epoch. Meltwater from the retreating glaciers at the end of the last Ice Age carved the present Milk River valley, and water, ice and wind eroded the sandstone to produce the hoodoos and cliffs that are part of the park today.
Тарих
Сүт өзені аңғарында 9000 жыл бұрын алғашқы халықтар мекен еткеніне куәлік бар. Блэкфут тайпасы сияқты алғашқы халықтар көптеген тас мүсіндерін (петроглифтер) және суреттерін (пиктограммалар) жасаған болуы мүмкін. Шошон сияқты басқа да алғашқы халықтар тобы да осы аңғар арқылы саяхаттап, кейбір өнер туындыларын жасаған болуы мүмкін. Бұл мүсіндер мен суреттер оларды жасағандардың өмірі мен саяхаттарын, сондай-ақ олар осы жерде тапқан рухтарды баяндайды. Биік жартастар мен құмдақтар жергілікті тұрғындарға зор әсер етті, олар осы жерлерді қуатты рухтардың мекені деп есептеді. Құлалардың қорғанышқа икемділігі, аң мен жидектердің көптігі осы көшпелі халықтар үшін маусымдық көші-қондарында тоқтауға ыңғайлы орын болды. Аймақты көбінесе транзиттегілер пайдаланғанмен, мұнда тұрақты қоныстар болғанына да дәлелдер бар. 1730 жылдардан бастап батыс жазықтарында аттардың, металл бұйымдардың және қару-жарақтың саны арта бастады. Бұл алғашқы халықтардың өмір салтын ғана емес, сонымен қатар тас өнерінің мазмұнын да өзгертті. Атқа мінген аңшылардың және қалқансыз жауынгерлердің суреттері жасала бастады. 1887 жылы Солтүстік-Батыс Монтты Полициясы (Канада Корольдік Монтты Полициясының алдағысы) шекара маңындағы виски контрабандасын тоқтату және алғашқы халықтардың ат ұрлауын болдырмау мақсатымен Тасқа Жазуда лагерь құрды. Алайда, бұл мәселелердің ешқайсысы да осы бекетте күрделі болған жоқ, ал Солтүстік-Батыс Монтты Полициясының көп бөлігі жазғы өрттермен күресуге, қашқан американдық малдарды шекарадан кері қайтаруға және шекаралық патрульде жүздеген шақырымды жүруге кетті. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде аймаққа қоныс аударушылар келе бастады, бұл Солтүстік-Батыс Монтты Полициясының офицерлері үшін жалықпау мен оқшаулықты азайтуға көмектесті. 1918 жылы, Канада билігі шекара маңында қылмыстық әрекеттердің болу ықтималдығы төмен деп есептегендіктен, бекет жабылды, ал көп ұзамай белгісіз біреулер оны өртке салған. Парк 1957 жылы құрылды және 1977 жылы археологиялық қорық деп жарияланды. Солтүстік-Батыс Монтты Полициясының құрылғанына 100 жыл толуына орай, бекет 1973 және 1975 жылдар аралығында қайта жаңартылды және қазір парктегі танымал орындардың бірі болып табылады. Альберта провинциялық парктері департаментінің археологтары 1973 жылы паркте көптеген петроглифтер мен пиктограммалардың орналасқан жерлерін зерттеп, тізімге енгізді. 1981 жылы парктің бір бөлігі осы тас өнерін вандализм мен граффитиден қорғау мақсатымен провинциялық тарихи ескерткіш деп жарияланды. Ең сезімтал аймақтар экскурсиялық турларға арналған белгілі бір жерлерде орналасқан. 1977 жылы паркте пиктограммалар мен петроглифтердің археологиялық ескерткіштері сақталды. Бұл қорғау паркті Солтүстік Америка жазықтарындағы ең ірі тас өнері жиынтығының біріне айналдырды. 2004 жылы Parks Canada паркті Канаданың әлемдік мұра тізіміне енгізуге үміткерлердің алдын ала тізіміне қосты. Өтініште қара аяқ тайпасының Монтана штатындағы Sweet Grass Hills аймағын да әлемдік мұра ретінде жариялауды қалайтыны көрсетілген. 2005 жылдың наурыз айында парк Ұлттық тарихи орын деп жарияланды. 2007 жылдың 20 маусымында парктің жаңа келушілер орталығы, солтүстік жартастан аңғарға көрініс ашатын жерде ресми түрде ашылды.
There is evidence that the Milk River Valley was inhabited by First Nations people as long ago as 9000 years. First Nations tribes such as the Blackfoot probably created many of the rock carvings (petroglyphs) and paintings (pictographs). Other First Nations groups such as the Shoshone also travelled through the valley and may have also created some of the art. These carvings and paintings tell of the lives and journeys of those who created them, and of the spirits they found here. The towering cliffs and hoodoos had a powerful impact on the native visitors, who believed these were the homes of powerful spirits. The shelter of the coulees and the abundance of game and berries made the area that is now the park an excellent location for these nomadic people to stop on their seasonal migrations. While the greatest use of the area was made by those in transit, there is some evidence, including tipi rings and a medicine wheel, that there was some permanent settlement here. Beginning about 1730, large numbers of horses, metal goods, and guns began to appear on the western plains. This signified not only a change in the First Nations lifestyle, but a change in the content of the rock art. Pictures of hunters on horseback, and warriors without body shields began to be created. In 1887 a North West Mounted Police (the precursor to the Royal Canadian Mounted Police) camp was set up at Writing on Stone to attempt to curtail cross border whisky smuggling, which was devastating the native population, and to put a stop to First Nations horse raiding parties. But neither problem ever became serious at this outpost, and the NWMP spent most of their time fighting summer grass fires, herding stray American cattle back across the border, and riding hundreds of uneventful kilometres on border patrol. In the period immediately preceding World War I, settlers began to arrive in the area, which helped to alleviate some of the boredom and isolation the NWMP officers faced. In 1918, the outpost was closed, as Canadian authorities felt little possibility of criminal activity along the border, and shortly thereafter, the outpost fell victim to arson by persons unknown. The park was created in 1957 and was designated an archaeological preserve in 1977. As part of the NWMP centennial celebrations, the outpost was reconstructed between 1973 and 1975, and is now one of the attractions in the park. Archaeologists from the Alberta Provincial Parks Department surveyed and catalogued numerous petroglyph and pictograph sites within the park in 1973. In 1981, a portion of the park was named a Provincial Historic Resource to protect this rock art from increasing impact from vandalism and graffiti. The most sensitive areas are now set aside in areas designated for guided tours only. In 1977, the park preserved the archaeology of the pictographs and petroglyphs. This protection makes the park one of the largest concentrations of rock art in the North American Plains. In 2004 Parks Canada added the park to Canada's tentative list of possible world heritage sites. The application indicated that the Blackfoot people would also like the Sweet Grass Hills of Montana included as part of the world heritage site. In March 2005, the park was designated a National Historic Site. On June 20, 2007, the park's new visitor centre, with views of the valley from the north rim, was officially opened.