Кіріспе

Блюграсс музыкасының субжанры. Чех блюграссы – 20 ғасырдың ортасында АҚШ-тың оңтүстік-шығысында пайда болған блюграсс музыкасының чех тіліне аударылған және бейімделген түрі. Алайда, Чехия жеріндегі осы музыканың тарихы мен орындалуы оны жай ғана көшірмеден гөрі артық етеді. Америка жанры мен стилі чех контекстінде сіңіріліп, өзгеріске ұшырады, нәтижесінде ерекше жергілікті құбылыстардың спектрі пайда болды. Бұл музыкалық шығармалар әлі де бастапқы шабытына жеткілікті жақындық сақтайды, сондықтан "блюграсс" деп аталуға лайық. Чех блюграссын трансмәдениет, қабылдау, дәстүрлілік және "әлемдік" музыка идеялары тұрғысынан қарастыруға болады.

Өмірбаян

Чехтердің америкалық мәдениетке деген қызығушылығы он тоғызыншы ғасырға дейін жетеді және Ескі Батыс, ковбойлар, американдық үндістер және басқа да танымал суреттер туралы жарқын түсініктермен толы. 1918 жылдан кейін, жаңадан құрылған Чехословакия Республикасында чехтердің «трампинг» қозғалысы осының негізгі бағыты болды. «Трампинг» – бұл скаутинг, неміс «wandervogels» және америкалық романтизмнен алынған идеялардың чехтік ерекшелігі. Бұл қозғалысқа сүйемелдеген музыка («трамп музыкасы») чех халық мұрасы, ерте джаз және «синкоптық музыка» деп аталатын басқа да музыка түрлерінің – шаштараздық әндер, үйлесімді ән айту, АҚШ, Франция және басқа елдердің танымал әндерінің қоспасынан құралды. Чех «трампинг» жақтастары 1940 жылдардың соңында бұл музыканы алғаш естіген кезде блюграсс дыбыстарын және «стилін» жылдам қабылдады.

Бірінші буын

Көптеген чех блюграсс орындаушыларының "көне буыны" блюграсспен байланысты қызметтерін соғыстан кейінгі жылдармен байланыстырады, ол музыка үшін қиын кезең болғанымен, маңызды дамуларға толы еді. Музыка туралы ақпарат пен шабыт күтпеген жолмен чехтарға жетті. Чехтар Мюнхендегі АҚШ әскери базаларының "Қарулы күштер желісі" радио бағдарламаларын тыңдағанда, олар өздерінің қажеттіліктері үшін еркін пайдалана алатын американдық музыканың көптеген үлгілерін естіді. Трампинг әндерінің репертуары Билл Монро, Джонни Кэш, Джимми Роджерс сияқты музыканттардан үйренген әндермен тез толықты. Аспаптар, әсіресе банжо, сол кезде көпшілікке беймәлім болды. Тенор банжо мен гитара банжода ойнауға тырысқан аз ғана музыканттар, Пит Сигердің 1964 жылғы Прага концертіне дейін радиодан естігенін қайталай алмады. Банжошы Марко Чермак осы шарадан түсірілген суреттерден алғашқы чех бес тартылған банжосын жасауға қол жеткізді. Одан кейін ол осы жаңа стильді және аспапты "Greenhorns" (Zelenáči) тобымен бірге концерттерде көрсетуге кірісті. Осы бірінші буын музыканттары (соның ішінде "Rangers" және "Taxmeni" тобы да бар) көптеген чехтарды блюграсс сияқты ерекше музыкамен айналысуға ынталандырды, бұл қауымдастықты жазбаша материалдармен, жазбалармен және, әрине, аспаптармен қолдау көрсету үшін шағын өндірістер мен кәсіпорындардың ашылуына себеп болды. Чехтар американдық блюграсс көздерінен оқшауланған болғанымен, қиындықтарға қарамастан, хабардар бола білді. Парадоксалды жайт, 1968 жылғы Кеңес әскерлерінің басып кіруі Чехиядағы блюграсс музыкасының дамуына көмектесті. Ол көптеген чехтарды эмиграцияға жіберді, олар елге кітаптар, жазбалар және басқа материалдарды жібере алды. Еуропадағы алғашқы (қазіргі кездегі ең ұзаққа созылған) блюграсс фестивалі 1972 жылы Копидлнода өтті, бұл Карлтон Хейни 1965 жылы Роанок (Вирджиния штаты) блюграсс фестивалінде осы идеяны ұсынғаннан кейін жеті жыл өткен соң болды.

Екінші буын: прогрестік импульс

1970-1980 жылдары Чехияның блюграсс қауымдастығында New Grass Revival тобының жазбалары тарала бастағанда, бұл музыканың прогрессивті мүмкіндіктеріне қызығушылық оянды. Poutníci тобы – Брно қаласындағы топ, олардың репертуарына чех тіліне аударылған блюграсс стандарттары, жаңадан жазылған және халықтық үлгідегі әндер, сондай-ақ блюграсс аспаптарына бейімделген классикалық пьесалар кіреді. Олардың көп бөлігін чех тілінде орындауы, олардың музыкасын өз еліндегі кең көрерменге жақын етеді. Бұл топ бүгінгі күнге дейін өнер танытып келеді, құрамында көбінесе жаңа адамдар бар. Топтың жетекші әншісі және әнші-сазгері Роберт Кřesťan – Чехиядағы ең танымал "фольклорлық" әнші-сазгерлердің біріне айналды және өзінің Druhá Tráva тобымен блюграсс негіздерінен алшақтап, жаңа бағыттарды іздестіруде. АҚШ-та бұл топ бұрынғы Bluegrass Boy Питер Рованмен бірлескен жұмыстарымен танымал. Мандолина мен скрипкада ойнайтын Жири Плочек Poutníci тобынан шығып, Teagrass тобын құрды, ол дәстүрлі блюграсс, джаз, клезмер, Моравия халық музыкасы және басқа да аймақтық дәстүрлі жанрлардың элементтерін қамтитын ерекше орындау стилін жасады. Петр Кůс – өзінің шебер мандолина ойнауынан гөрі, өлеңдерінің поэзиясымен танымал композитор. Кřesťan сияқты ол бастапқыда блюграсс үлгісінде орындаған, бірақ кейіннен одан алыстаған стильге көшті, алайда оның тобы әрқашан дәстүрлі блюграсс аспаптық құрамын және музыкалық атмосферасын сақтап келді.

(Нео-) дәстүрлілік

1989 жылғы "барқыт революциясынан" кейінгі жылдардағы көк шөп өркендеуі – чехтер мемлекеттік социализмнің шектеулерінен азат болғаннан кейін пайда болған мүмкіндіктерді толықтыруға бағытталған кеңею болды. Druhá Tráva АҚШ-қа гастрольдік сапармен шықты, ал американдық әртістер 1993 жылдан бастап құрылған жаңа Чехия Республикасында және оның серігі Словакияда өнер көрсете алды. Бірақ бұл көпірбас ұзаққа созылмады. Druhá Tráva және Poutníci, сондай-ақ тағы бірнеше гибридтік топтар әлі де сәтті өнер көрсетеді, бірақ белсенді музыкалық дамудың бір бөлігі емес. Соңғы он жылда Чехиядағы әуесқойлар АҚШ-тағы трендтерді ұстана отырып, музыканың дәстүрлі формаларына жоғары қызығушылық танытты. Reliéf, Bluegrass Cwrkot, Petr Brandejs Band, Roll's Boys, Dessert және тағы да көптеген топтар осы санатқа жатады. Олардың барлығы блюграсс жанрының алғашқы жылдарындағы американдық музыканттардың, соның ішінде Билл Монро, Флэтт және Скруггс, Джимми Мартин және басқа да белгілі тұлғалардың еңбектерінен алынған элементтерді орындайды.

Қазіргі жағдай

Чехияда "блюграсс" өрнектерінің спектрі кең. Барлық еліктеу мен жаңару ағындары әр түрлі қажеттіліктерді және қоғамдық топтарды қамтиды. Қызықты қазіргі құбылыс – елден шығарылатын блюграсс музыкасы мен материалдарының артуы. Чех блюграсс тобының дәстүрлі бағыттағы өкілдері АҚШ-та белгілі бір деңгейде гастрольдік сапарлар жасаса да, Еуропаға саяхаттауды тиімдірек деп санайды, себебі олардың шебер аспаптық және вокалдық орындарымен танымал. Чехия аспап жасаушылары өте жақсы қолөнершіліктерімен және сапалы аспаптарымен атақ алды. Жири Лебеда, Ондра Холубек және Эдуард Кристофек сияқты шеберлер бүкіл әлемге танымал және сатылатын гитаралар, мандолиндер мен добролар жасап шығарады. Ең маңыздысы, бәлкім, Ярослав Пруха, Ляда Птачек және Павел Криштофек сияқты банджо жасаушылар шығаратын металл бөлшектері, олар бүкіл әлемде, әсіресе Gibson және басқа да АҚШ-тағы танымал өндірушілерде қолданылады.