Кіріспе

Халықтық музыка жанрларының топтастырылуы

Кельт музыкасы – Солтүстік-Батыс Еуропаның кельт халқының халықтық музыка дәстүрлерінен (қазіргі кельт елдері) пайда болған музыка жанрларының кең тобы. Ол ауызша таратылған дәстүрлі музыканы да, жазылған музыканы да қамтиды, ал стильдері дәстүрлі музыкадан бастап әртүрлі гибридтік нұсқаларға дейін кең ауқымды болады.

Сипаттамасы мен анықтамасы

Келттік музыканың екі маңызды анықтамасы бар. Біріншіден, ол өзін келт халқы деп жариялаған халықтардың музыкасы. Екіншіден, ол келттік елдердің музыкасына тән ерекшеліктерді білдіреді. Алан Стивелл және Пэдди Молони сияқты көптеген белгілі келттік музыканттар, келттік музыка жанрларының көп ортақ белгілері бар екенін айтады. Мынадағы мелодиялық тәжірибелер қолданылуы мүмкін. Уэльстің, Корнуоллдың, Мэн аралының, Бретаньнің, Галисияның (Испания) дәстүрлі музыкасы және Португалияның музыкасы да келттік музыка саналады, бұл дәстүр әсіресе кельттік фестивальдерінің, үлкен-кішісінің жыл бойы өтетін Бретаньде және ежелгі эйстедфод дәстүрі қайта жаңғырылып, гүлденіп жатқан Уэльсте ерекше күшті. Сонымен қатар, шетелдегі келттік этникалық топтардың музыкасы да өте жанды, әсіресе Канада мен АҚШ-та. Канадада Атлантикалық Канада провинциялары келттік музыканың отаны ретінде танымал, әсіресе Ньюфаундленд, Кейп-Бретон және Принс-Эдуард аралдарында. Атлантикалық Канаданың дәстүрлі музыкасына аймақтың көптеген қауымдастықтарының ирланд, шотланд және акадиялық этникалық құрамы зор әсер етеді. Атлантикалық Канаданың кейбір аймақтарында, мысалы Ньюфаундлендте, келттік музыка ескі елдегіден де танымал. Сонымен қатар, бүгінде Шотландия мен Ирландияда сирек кездесетін келттік музыканың кейбір көне түрлері, мысалы, скрипканы фортепианомен сүйемелдеу немесе Кейп-Бретонның гаэльдік тіліндегі тіршілік әндері, Маритайм аймағында кең таралған. Бұл аймақтың музыкасының көп бөлігі келттік сипатқа ие, бірақ ол жергілікті жерде туындаған және теңіз, теңіз саяхаты, балық аулау және басқа да маңызды салаларды жұртқа паш етеді. Келттік музыкамен байланысты аспаптар: келттік арфа, уиллеан сыбызғысы немесе Ұлы Таулы сыбызғысы, скрипка, қалайы сыбызғы, флейта, бодран, сүйек, концерттина, аккордеон және соңғы кезде қосылған ирландтық бузуки.

Бөлімдер

Кельт музыкасы: толық нұсқаулықта Джун Скиннер Сойерс алты кельт ұлтын мойындап, оларды тілдік мұраларына сәйкес екі топқа бөледі. Q-кельт ұлттары – ирланд, шотланд және мэнктік халықтар, ал P-кельт топтары – корнуолликтер, бретондықтар және уэльстіктер. Музыкант Алан Стивелл осыған ұқсас дихотомияны қолданады, яғни гэль (ирланд/шотланд/мэнктік) және бритон (бретон/уэльс/корнуолл) тармақтарын, олар "негізінен ирланд және шотланд әуендерінің кеңейтілген диапазонымен (кейде екі октавадан астам) және бретон және уэльс әуендерінің шектеулі диапазонымен (көбінесе жарты октаваға дейін қысқартылады) және гэль музыкасында таза пентатоникалық шкаланың жиі қолданылуымен" ерекшеленеді. Кельт аймақтары арасында да зор айырмашылықтар бар. Ирландия, Шотландия, Уэльс, Корнуолл және Бретаньде тіл мен музыканың мәңгілік дәстүрлері сақталған, ал соңғы кезде Мэн аралында кельт мұрасына қызығушылық қайта жанданды. Галисияда Q-кельт галла тілін қайта жаңғыртуға бағытталған қозғалыс бар, бұл тіл рим дәуіріне дейін қолданылған, бірақ кельтібер тілінен айырмасы, жазбада сақталмаған. Бритон тілі Галисия мен Астурияның кейбір бөліктерінде ерте ортағасырлық дәуірге дейін, ағылшын-саксондық шабуылдарынан қашқан британиялықтар арқылы Бретаньден әкелінген болуы мүмкін, бірақ мұнда да бірнеше гипотеза бар және оның іздері өте аз: археологиялық, тілдік дәлелдер мен құжаттардың жетіспеушілігі. Галисияда қазіргі уақытта қолданылатын роман тілі – галисиан (галего) португал тілімен тығыз байланысты, ол негізінен Бразилия мен Португалияда қолданылады және көптеген жағынан латын тіліне басқа роман тілдерінен гөрі жақын. Бұл термин тез арада әлемдегі басқа суретшілердің арасында танымал болды. Бүгінде жанр жақсы қалыптасқан және өте алуан түрлі.

Кельттер бірігуі

Кельттік синтез деген атауға сәйкес келетін ең көне музыкалық дәстүр колониялық кезеңнің басында Американың оңтүстігіндегі ауылдық аймақтарда қалыптасып, ағылшын, шотланд, ирланд, уэльс, неміс және африкалық мәдениеттерінің ықпалына біріктірді. Бұл дәстүр американдық музыканың барлық түрлеріне, оның ішінде кантри, блюз және рок-н-роллға зор әсер етті. Басқа жанрларға тигізген әсерінен бөлек, ол кельт диаспорасындағы түрлі этникалық және діни қауымдастықтардың музыкалық дәстүрлерінің алғашқы, ірі масштабтағы үйлесімділігін қалыптастырды. 1960 жылдары бірнеше топ кельт музыкасының заманауи нұсқаларын ұсынды, бірнеше кельт елдерінен әсер алып, қазіргі заманғы пан-кельт дыбысын жасады. Олардың қатарында багаду (бретон сырнай тобы), Fairport Convention, Pentangle, Steeleye Span және Horslips болды. 1970 жылдары Clannad бастапқыда фольклорлық және дәстүрлі сахнада танымал болды, ал 1980 және 1990 жылдары дәстүрлі кельт және поп музыкасы арасындағы көпірді салып, жаңа дәуір, джаз және фолк-рок элементтерін қосты. Clannad-тың мұрасының іздерін Altan, Anúna, Capercaillie, The Corrs, Dexys Midnight Runners, Enya, Loreena McKennitt, Riverdance, Donna Taggart және U2 сияқты көптеген әртістердің музыкасында естіруге болады. Clannad-тың жетекші вокалисі Моя Бреннанның (Кельт музыкасының бірінші ханымы деп жиі аталады) жеке өнері осы ықпалды одан әрі күшейтті. Кейін, 1982 жылы Pogues кельт фолк-панк пен Stockton's Wing ирландтық дәстүрлі және поп, рок және реггидің қосындысын ойлап тапқаннан бастап, кельт мәдениетінің ықпалын басқа музыка жанрларына енгізуге бағытталған қозғалыс пайда болды. Flogging Molly, Black 47, Dropkick Murphys, The Young Dubliners, The Tossers сияқты топтар 1990 жылдары ирланд-американдық жастар арасында танымал болған кельт рок, панк, регги, хардкор және басқа элементтердің қосындысын ұсынды. Бүгінде электронды, рок, металл, панк, хип-хоп, регги, жаңа дәуір, латын, анд және поп сияқты танымал музыканың барлық түрлерінде кельт мәдениетінің ықпалы байқалады. Бұл кельт музыкасының қазіргі заманғы интерпретациялары жиынтығы кейде кельт синтезі деп аталады.

Басқа да заманауи бейімделулер

Америкадан тыс жерлерде «пан-келт музыкасын» жасауға жасалған алғашқы қасақана әрекеттерді бретониялық Талдир Джафренну жасаған. Оның маңызды жұмыстарының бірі – «Hen Wlad Fy Nhadau» (Уэльстің ұлттық әнұраны) Бретаньге қайта әкеліп, оның мәтінін бретон тілінде жазу болды. Нәтижесінде бұл ән «Bro goz va zadoù» («Аталарымның ежелгі жері») аталып, ең көп танылған бретон әнұранына айналды. 70-ші жылдары бретониялық Алан Кошевелу (кейін Алан Стивелл) әкесі жасаған келт арфасында негізгі келт елдерінен әндерді орындауды бастады. Соңғы жылдардағы ең табысты келт музыкасы – Шоун Дейвидің «The Pilgrim» шығармасы. Бұл сюита Ирландия, Шотландия, Мэн аралы, Уэльс, Корнуолл, Бретань және Галисияның келт елдері арқылы Әулие Колумбаның саяхатын бейнелейді. Сюитада шотланд сыбызғы тобы, ирланд және уэльс арфашылары, галисиялық гайталар, ирланд уиллеан сыбызғысы, бретониялық бомбардалар, екі вокалдық орындаушы және баяндаушы классикалық оркестр мен үлкен хордың қосылуымен орындалады. Музыка стиліне қарамастан, кельт тілінде жазылған және орындалған музыканы да «келттік» деп атауға болады. Көптеген келт тілдері соңғы жылдары қайта жандануда, бұл жағдайды суретшілер мен музыканттардың оларды өзіндік ерекшелік пен айрықшалық белгісі ретінде қабылдауы ынталандырды. 1971 жылы ирландтық «Skara Brae» тобы өзінің жалғыз LP-ін (жай ғана «Skara Brae» деп аталады) жазды, ондағы барлық әндер ирланд тілінде болды. 1978 жылы «Runrig» шотланд гаэль тілінде альбом шығарды. 1992 жылы «Capercaillie» «A Prince Among Islands» әнін жазды, бұл Ұлыбританияның үздік 40-қа кірген алғашқы шотланд гаэль тіліндегі жазба болды. 1996 жылы Францияны «Евровидение» ән байқауында бретон тіліндегі ән өкілдік етті, бұл Францияның француз тілінде сөзсіз әнмен қатысқан алғашқы жағдайы болды. 2005 жылдан бері «Oi Polloi» (Шотландиядан) шотланд гаэль тілінде жаздырады. «Mill a h Uile Rud» (Сиэтлден шыққан шотланд гаэльдік панк тобы) 2004 жылы осы тілде жазды. «Ceredwen» сияқты бірнеше заманауи топтарда уэльс тіліндегі әндер бар, ол дәстүрлі аспаптарды трип-хоп ырғақтарымен біріктіреді, сондай-ақ «Super Furry Animals», «Fernhill» және т.б. (басқа уэльс және уэльс тіліндегі топтар туралы ақпарат алу үшін «Уэльстің музыкасы» мақаласын қараңыз). Осыған ұқсас құбылыс Бретаньде де байқалады, онда көптеген әншілер дәстүрлі немесе заманауи (хип-хоп, рэп және т.б.) әндерді бретон тілінде жаздырады.