Кіріспе

Донегал скрипкасы – Ирландияның дәстүрлі музыкасындағы ерекше скрипка дәстүрі. Донегал дәстүрінің ерекшелігі Донегал округі мен Шотландия арасындағы тығыз байланыспен түсіндіріледі, ал Донегал репертуары мен стилі шотландтық скрипка музыкасының ықпалына ие. Мысалы, «жалпыға мәлім» стандартты ирландтық би күйлерімен қатар, шотландтық және Нова-Шотландия күйлері де орындалады, тіпті Шетланд пен Оркнейден алынған күйлер де кездеседі. Бұған қос гиг, слип-гиг, роликтер және хорнпайптар сияқты стандартты күй түрлері кіреді. Донегал музыканттары Ирландияның басқа аймақтарына қарағанда көбірек слип-гигтер орындайды деп есептеледі. Бұл географиялық шекаралар/таулар (сондай-ақ Солтүстік Ирландиямен ұлттық шекаралар) салдарынан Донегал репертуары ондаған жылдар бойы жергілікті жерде кеңінен танымал болды. Мазурка ойнау да жиі кездеседі. Мазурка – тарихи тұрғыдан материктік Еуропаның вальске өте ұқсас күйі, бірақ көбінесе одан қарқындырақ және әр такттың екінші соққысына көбірек назар аударылады. Донегалға тән ерекше күй – барндас, ол германдық шоттиштен (негізінен «шотландтық» деген мағынаны білдіреді) шыққан, сонымен қатар норвегиялық рейнландерге ұқсас. Барндас хорнпайпқа өте ұқсас, бірақ роликке қарағанда баяу; әдетте олар хорнпайптың аз «свингімен» және роликке тән «қуаттылығымен» орындалады. Басқа ирландтық музыкалық стильдерден өзгеше, Донегал дәстүрінде шотландтық стратспей де орындалады – Шотландияның дәстүрлі биі, ол хорнпайп сияқты орындалады, бірақ жартылай нотаға баса назар аударады; осы нүктелі ырғақ стратспейге ерекше «шотландтық қысқа соққы» дыбысын береді. Стратспейлер Донегалда белгілі болғанымен (шотландтық скрипкашыларға қарағанда сәл баяу және аз «қысқа соққымен» орындалса да), таулық күйлер жиірек кездеседі. Бұл күйлер шотландтық стратспейдің ықпалымен туған, бірақ біршама жұмсақ, «стратспей ролігі» сияқты орындалады. Кейбір шотландтық қысқа соққылар орындалса да, таулық күйлер көбінесе баяу роликке ұқсайды. Роликтердің өзі шотландтық музыкадан пайда болған деп есептеледі. Донегал дәстүрінің ерекшелігі 1960 жылдары ирландтық дәстүрлі музыка ұйымдастырылған кезде Донегал музыканттары мен негізгі дәстүрдің өкілдері арасында кейбір қақтығыстарға әкелді. Дәстүрдің басқа скрипка дәстүрлерімен, мысалы, Оңтүстік Ирландияның Слиабх Луахра стилімен салыстырғанда бірнеше ерекшеліктері бар, олардың көпшілігі иілу стилі мен музыканың әшекейленуі және ырғағын қамтиды. Екі рет тоқтап, күшті иілу жиілігімен оны Кейп-Бретон дәстүрімен салыстырады. Бұл стильдің тағы бір ерекшелігі – оның жоғары қарқыны. Донгель стилінің ең танымал орындаушыларының арасында ХХ ғасырдың басындағы Джон Доэрти және Джеймс Бёрн, Пэдди Глэкин, Томми Пейплз және Майрид Ни Маонаи соңғы онжылдықтардағы музыканттар бар.

Тарих

Скрипканың Ирландияда терең тамырлары бар, бүктелген аспаптарға қатысты алғашқы жазбалар Лайнстер кітабында (шамамен 1160 ж.) кездеседі. Қазіргі заманғы скрипка 1700 жылдардың басында Ирландияда кеңінен таралды. Дегенмен, Донегалда скрипка қолданылғаны туралы алғашқы айғақ соқыр арфашыл Артур О'Ниллдің 1760 жылғы естеліктерінде кездеседі, ол Ардарадағы үйлену тойын «көптеген сыбызғышылар мен скрипкашылар» деп сипаттаған. Донегал скрипкашылары 18 ғасырда ирланд музыкасының дәстүрін дамытуға қатысты, оның ішінде джигтер мен слипджигтер, кейін роллдер мен рог-пайптар басым музыкалық формаларға айналды. Алайда, Донегал музыканттары, олардың көпшілігі балықшылар болған, Шотландияға да жиі саяхаттап, шотланд репертуарынан Strathspey сияқты «Highland» күйлері ретінде Донегал дәстүріне енген күй түрлерін алды. Донегал дәстүрінің ерекшелігі ирланд және шотланд стильдік ерекшеліктері мен репертуарларының үйлесімділігінде. Шотландиялық скрипкашылар сияқты (Донегал скрипкашылары сияқты, көбінесе қысқа садақпен ойнайды және тікелей ойнайды), Донегал скрипкашылары да сыбызғының дыбысын еліктеуге тырысты. Донегалдан келген жұмысшылар өз музыкаларын Шотландияға алып барды және Дж. Скотт Скиннер мен Маккензи Мердок сияқты шотландтық күйлерді әкеліп қайтарды. Сөздері жоқ күйлерді ырғақтап айту, Донегал музыкалық дәстүрінің маңызды бөлігі болды және көбінесе әйелдер әлеуметтік ортада орындады. 19 ғасырдың соңындағы Аранмор аралының музыкалық өмірін сипаттаған әнші Ройзе Руа Ник Грианна ең танымал билерді былай атады: «Сеттер, Лансерлер, Мэгги Пики [яғни Мэгги Пикинс], Есек, Мазурка және Астық үйі билері». 19 ғасырдың соңындағы саяхатшы скрипкашылардың ішінде Джон Мхосай МакГинли, Энтони Хилферти, МакКоннеллдер мен Дохертилер есімдері белгілі. Шеберлік деңгейінің өсуімен бірнеше скрипка шеберлері пайда болды, мысалы Кассидилер, Конни Хоги, Джимми Лайонс және Тилиндегі Миок МакШейн, Килкардағы Франси Диарг және Микки Бан Бёрн. Бұл виртуоздар би музыкасынан басқа, тыңдауға арналған шығармаларды да орындады. (Аймақтардың би атаулары ортақ), strathspeys, schottisches, марштардың көптігінен және Донегалдың күшті құбыр салты музыкаға, дыбыстарға, әшекейлерге және Píob Mhór, Ирландия мен Шотландияның дәстүрлі сыбызғысының репертуарына әсер етті және одан әсер алды. Донегал стилі мен Ирландияның қалған бөлігі арасында да айырмашылықтар бар. Қалайы сыбызғы, флейта, концерттина және аккордеон сияқты аспаптар Донегалда қазіргі заманға дейін сирек кездесетін. 1960 жылдары Comhaltas Ceoltóirí Éireann қозғалысы аясында ирланд музыкасы біріктіріліп, ұйымдастырылған кезде, дәстүрлі музыкаға қызығушылықты күшейтті, бірақ кейде Донегал дәстүрімен және оның әлеуметтік нормаларымен қайшылыққа түсті. Comhaltas-тың қатаң ұйымдастырылған сессиялары Оңтүстік Ирландияның дәстүрлерін көрсетті және Джон Доэрти сияқты Донегал скрипкашылары ұлттық репертуарды, орамаларына баса назар аударғандықтан, Донегалдың әртүрлі ырғақтарынан кем әртүрлі деп санайтын. Басқа ескі скрипкашылар Comhaltas сессияларын ұйымдастыру тәсілін ұнатпады, онда комитет мүшесі, көбінесе музыкант емес, жауапты болды. Кейде Comhaltas өкілдері Донегал дәстүрін, оның шотландтық әсерін, ирландтық емес деп сынап, оларға Comhaltas сессияларында «Highland» сияқты шотландтық тарихы бар жергілікті күйлерді ойнауға тыйым салды. Бұл Донегал музыканттары мен Ирландиядағы дәстүрлі музыканың негізгі ұйымы арасында наразылық тудырды. Бәлкім, ең танымал және 20 ғасырдың соңғы жартысында ең ықпалды Дохерти отбасы болды. Хью Доэрти - бұл отбасының алғашқы музыканты. 1790 жылы туған ол Догерти отбасындағы скрипкашылар мен сыбызғышылар дәстүрін 1980 жылы, мүмкін, Донегалдың ең танымал скрипкашысы Джон Доэрти қайтыс болғанға дейін жалғастырды. Джон, саяхатшы қола жасаушы, өте дәл және жылдам саусақтарымен және садақпен ойнауымен, сондай-ақ кең репертуарымен танымал болды және ол ең ұлы ирландтық скрипкашылардың бірі саналады. Бір ғана Донегал стилі жоқ, бірнеше ерекше стильдер бар. Бұл стильдер дәстүрлі түрде Донегалдың географиялық оқшауланған аймақтарынан, соның ішінде Инишовен, Шығыс Донегал, Росс және Гведоре, Кроаг, Тилин, Килкар, Гленколмцилл, Баллишаннон және Бундораннан шыққан. Байланыс пен көлік жағдайлары жақсарғанмен, бұл аймақтарда әлі де скрипка ойнаудың ерекше тәсілдері сақталған. Ескі Донегал стильдерінің белгілі қайтыс болған музыканттарына Нилид ("Нейли") Бойл, Франси Бёрн, Кон Кассиди, Фрэнк Кассиди, Джеймс Бёрн (1946–2008), П. В. О'Доннелл (2011) және Томми Пиплз (1948–2018) жатады. Қазіргі Донегал скрипкашыларының ішінде Винсент Кэмпбелл, Джон Галлахер, Пэдди Глэкин және Дэнни О'Доннелл бар. Донегалдың «супертобы» Altan-ның үш скрипкашысы Мэиред Ни Маонай, Пол О'Шоунесси және Киаран Туриш Донегалда кеңінен танымал. Донегалдан тағы бір белгілі скрипкашы Лиз Доэрти. Донегалдан шыққан тағы бір құрметті скрипкашы Айдан О'Доннелл. 2010 жылғы TG4 жас музыканттар байқауының жеңімпазы Айдан О'Доннелл қазіргі заманғы ең талантты ирланд музыканттарының бірі деп есептеледі. Ол 12 жасында музыкамен айналыса бастады және содан бері Донал Ланни, Михеал О'Суилеван және The Chieftains сияқты дәстүрлі музыканың ең танымал артистерімен бірге өнер көрсетті. 2007 жылы ол беделді ‘Oireachtas na Geailge’ скрипка сайысын жеңіп алды және содан бері Лимерик университетінің Ирландиялық және Әлемдік Музыка және Би академиясында тұрақты оқытушы болып жұмыс істеп келеді. Скрипка және дәстүрлі музыка Донегалда әртүрлі артистердің халықаралық танылуының арқасында дамыды. Дәстүрлі музыкалық сессиялар әлі де пабтар мен үйлерде жиі өткізіледі. Донегал скрипка музыкасына жазылған музыка әсер еткенімен, бұл дәстүрге оң әсер еткені айтылады. Қазіргі Донегал скрипка музыкасы көбінесе концерттерде орындалады және альбомдарда жазылады.