Азаматтық биліктің әскери шешімдерге қатысуы

Кіріспе

Әскери шешімдерге қатысты азаматтық билік туралы ілім

Әскери бақылау – әскери және саяси ғылымдағы ілім, ол елдің стратегиялық шешім қабылдау үшін түпкілікті жауапкершілікті кәсіби әскери жетекшіліктің өзінде емес, мемлекеттің азаматтық билігіне жүктейді. Осылайша, "әрбір елдің негізгі қағидасы – қарулы күштердің іс-әрекеті конституциялық үкіметтің саяси мақсаттарына бағынышты болуын қамтамасыз ету; демек, қарулы күштер азаматтық бақылауда болуы тиіс". Азаматтық бақылау тұжырымы азаматтық-әскери қатынастардың кең ауқымды тұжырымына кіреді, ол "әскерилердің азаматтық билікке бағынып, қоғамдық құндылықтар мен нормаларды тиісті деңгейде бейнелеуі" тиіс екенін көрсетеді. Әскери күштерге азаматтық бақылау әскери шаралар қабылдау билігін азаматтық билікке береді, мысалы, үкімет министрлері немесе заң шығару органдары арқылы, немесе конституциялық монархиялардағы тәждің демократиялық аппараты арқылы. Үкіметтің азаматтық құрамына әскери немесе мемлекеттік қауіпсіздікті бақылауға мүмкіндік беру – азаматтардың билігін, демократиялық құндылықтарға құрметті және жақсы басқарудың белгісі. Әскерилердің не істей алатынын және қанша қаржы жұмсай алатынын анықтауды үкіметтің азаматтық құрамына беру демократиялық процестің теріс пайдаланылуынан сақтайды. Екі құрылым арасындағы заңды қарым-қатынасты орната білген елдер тиімдірек болады және үкімет пен әскерилер арасында есеп беруді қамтамасыз етеді. Азаматтық бақылау бірнеше жолмен жүзеге асырылуы мүмкін, мысалы, толыққанды азаматтық бақылау немесе аралас азаматтық-әскери тәсіл арқылы, мысалы, "британдық қарулы күштерді басқару моделі үшін тән ерекшелік – министрлік лауазымдардағы азаматтық және әскери қызметкерлердің теңгерімді арақатынасы". Азаматтық бақылау моделінде мемлекеттің үкіметі мен әскері заң үстемдігімен шектеледі және тиімді қауіпсіздік аппаратын құру үшін азаматтық бақылауға бағынады. Азаматтық бақылау тұрақты либералды демократияның қажетті шарты ретінде қарастырылады. Академиялық талдаулардағы терминнің қолданылуы, әдетте, сайланған лауазымды тұлғалармен басқарылатын демократиялық қоғамдар контекстінде болады, бірақ әскерилердің саяси бақылауға бағынуы осы типтегі қоғамдарға ғана тән емес. Мысалы, Қытай Халық Республикасы сияқты коммунистік мемлекеттерде де әскерилерге азаматтық бақылау жиі кездеседі. Мао Цзэдун "Біздің қағидамыз – партия қаруды басқаруы керек, ал қару партияны ешқашан басқаруға болмайды" деп мәлімдеген, бұл Қытай Коммунистік партиясының Халықтық азаттық армиясынан басымдығын көрсетеді. Солтүстік Каролина университетінің Чапел-Хилл профессоры Ричард Х. Кон атап көрсеткендей, "азаматтық бақылау – факт емес, процесс". Азаматтық бақылау құндылықтарына құрмет көрсетілгеніне қарамастан, азаматтық жетекшілердің іздеген немесе қол жеткізген бақылау деңгейі іс жүзінде кең ауқымды саяси мақсаттарды белгілеуден, оларды әскери қолбасшылар операциялық жоспарларға аударуы тиіс, басқарушы саясаткерлердің шабуылға түсетін нақты мақсаттарды тікелей таңдауына дейін әртүрлі болуы мүмкін. Әскери мәселелерде тәжірибесі шектеулі ұлттық жетекшілер саясаттың шектерін анықтау үшін соғыс өнері мен ғылымында оқытылған кәсіби әскери қолбасшылардың кеңесіне сүйенуге мәжбүр болады; мұндай жағдайларда әскери мекеме белгілі бір бағытты қолдау үшін немесе оған қарсы тұру үшін бюрократиялық аренаға кіріп, саясатты қалыптастыру процесіне әсер етеді және азаматтық бақылаудың нақты шекараларын бұлайды. Керісінше, кәсіби әскери шенеуніктер ұлттық саясатты басқаратын жағдайда, ол әскери диктатура деп аталады. Әскери күштерге бақылаудың жоқтығы мемлекет ішінде мемлекетке әкелуі мүмкін. Бір автор Сэмюэл П. Хантингтонның "Әскер және мемлекет" еңбегіндегі ойларын қорытындылап, азаматтық бақылау идеалын "күшті, кәсіби әскерилердің азаматтық билік белгілеген саяси мақсаттарға сәйкес бағынуы" деп түйіндейді.

Civil control of the military is a doctrine in military and political science that places ultimate responsibility for a country's strategic decision making in the hands of the state's civil authority, rather than completely with professional military leadership itself. As such, a "fundamental requirement of any nation is to ensure that the activities of its armed forces are subordinated to the political purposes of constitutional government; hence, the armed forces must be under civil control". The concept of civil control falls within the overarching concept of civil military relations representing the "societal imperative that the military remain subordinate to civil authority and that it reflect, to an appropriate degree, societal values and norms". Civil oversight over militaries puts the power to take military action in the hands of a civil authority, such as through government ministers or legislative bodies, or the democratic apparatus of the Crown in constitutional monarchies. Allowing the civil component of government to retain control over the military or state security illustrates the power of the citizenry, a healthy respect for democratic values, and what can be described as good governance. Giving power to the civil component of the government over what the military can do and how much money it can spend protects the democratic process from abuse. Nations that can achieve legitimate relationship between the two structures serve to be more effective and provide accountability between government and military. Civil control can be accomplished in a number of ways, for example through complete civilian control or for a mixed civilian military approach, for example, "typical for the British model of armed forces administration is the balanced ratio of civilian and military personnel in key ministerial positions". Under the civil control model, a state's government and military are confined to the rule of law and submit to civil oversight to make an effective security apparatus possible. Civil control is often seen as a prerequisite feature of a stable liberal democracy. Use of the term in scholarly analyses tends to take place in the context of a democracy governed by elected officials, though the subordination of the military to political control is not unique to these societies. For example, there is often civilian control of the military in communist states, such as the People's Republic of China. Mao Zedong stated that "Our principle is that the Party commands the gun, and the gun must never be allowed to command the Party," reflecting the primacy of the Chinese Communist Party over the People's Liberation Army. As noted by University of North Carolina at Chapel Hill professor Richard H. Kohn, "civilian control is not a fact but a process". Affirmations of respect for the values of civil control notwithstanding, the actual level of control sought or achieved by the civil leadership may vary greatly in practice, from a statement of broad policy goals that military commanders are expected to translate into operational plans, to the direct selection of specific targets for attack on the part of governing politicians. National leaders with limited experience in military matters often have little choice but to rely on the advice of professional military commanders trained in the art and science of warfare to inform the limits of policy; in such cases, the military establishment may enter the bureaucratic arena to advocate for or against a particular course of action, shaping the policy making process and blurring any clear cut lines of civil control. The reverse situation, where professional military officers control national politics, is called a military dictatorship. A lack of control over the military may result in a state within a state. One author, paraphrasing Samuel P. Huntington's writings in The Soldier and the State, has summarised the civil control ideal as "the proper subordination of a competent, professional military to the ends of policy as determined by civilian authority".

Рационалдылық

Азаматтық бақылаудың жақтастары, әдетте, соғысқа Клаузевицтің көзқарасымен қарайды, оның саяси сипатына баса назар аударады. Жорж Клемансоның сөздерімен айтқанда, "Соғыс – әскерилерге сеніп тапсыруға тым ауыр мәселе" (көбінесе "Соғыс – генералдарға қалдыруға тым маңызды" деп те аударылады), осы көзқарасты көрсетеді. Соғыс жариялау, шабуылға кірісу немесе қақтығысты аяқтау сияқты маңызды стратегиялық шешімдер ел азаматтарына үлкен әсер етеді, сондықтан азаматтық бақылауды жақтаушылар оларды халықтың еркімен (саяси өкілдері арқылы білдірілген) басқарудың дұрыс екенін айтады, оларды әскери сарапшылардың элиталық тобына ғана қалдырудың орнына. Әскери – физикалық күш қолдануды қажет ететін саясатты іске асыруға міндетті арнайы мемлекеттік орган. UNC-дегі тарих профессоры Ричард Кон былай деп қорытындылайды: "Азаматтық бақылаудың мақсаты – қауіпсіздікті ұлттың үлкен мақсаттарына бағынышты ету, керісінше емес. Әскеридің міндеті – қоғамды қорғау, оны анықтау емес". Сонымен қатар, әскери қызметкерлер өз жұмысының ерекшелігіне байланысты, азаматтарға қарағанда дауларды шешу үшін күш қолдануға көбірек бейім, өйткені олар қатаң түрде соғысқа маманданған әскерилер. Әскери билік иерархиялық болып келеді, пікірталасқа сирек рұқсат береді және келіспеушілікке тыйым салады. Халықаралық деңгейде дамыған демократиялық елдер жақсы қалыптасқан әскери-азаматтық қарым-қатынасты қабылдады, ол уақыт өте келе тиімді жұмысқа айналды. Жаңа демократиялар, саяси және әскери жағдайларына байланысты, үкімет бақылауының маятнигінде бір жаққа немесе екінші жаққа қарай тым көп бұрылып жұмыс істеуге мәжбүр болды. Әскери-азаматтық қақтығыстарды болдырмау үшін қарым-қатынас орнату үшін екі ұйымда да бірдей ойлы шенеуніктер келісіп, бірлесіп жұмыс істеуі керек. Демократиялық жауапкершілікпен қамтамасыз етілген азаматтық бақылау қарулы күштерді қолданудың сақтығымен де байланысты. Конституциялық конвенцияның делегаты Элбридж Джерри былай деп жазды: "Бітім уақытында тұрақты армиялар республикалық үкіметтердің қағидаларына қайшы келеді, бостандыққа қауіпті және деспотизмді орнатуға арналған құралға айналады". 1787 жылдың маусым айында Конституциялық конвенциядағы пікірлерінде тұрақты армияға қатысты алаңдаушылығын білдірді: "Нақты соғыс кезінде атқарушы билікке үнемі кең өкілеттік беріледі. Соғысқа үнемі дайындық, басшыны денеге қарағанда үлкен етуге бейімдейді. Өсіп кеткен атқарушы билікпен тұрақты әскери күш еркіндіктің ұзақ уақытқа серігі бола алмайды. Сыртқы қауіптен қорғану құралдары әрқашан ішкі тирандықтың құралы болды. Римдіктерде көтеріліс қаупі болғанда соғыс тудыру тұрақты қағида болды. Бүкіл Еуропада қорғану деген желеумен сақталған армиялар халықты құл етуге әкеп соқты. АҚШ Конституциясы заң шығарушы билікке айтарлықтай шектеулер қойды. Заң шығарушы биліктің дәстүрлі билігінен туындаған алаңдаушылықтардың салдарынан көптеген адамдар ұсынылған Конституция заң шығарушы билікке көптеген шектеулер қояды деп уайымдады, бұл оның атқарушы билікті соғыс бастауына кедергі келтіруіне мүмкіндік бермейді. Гамильтон "Федералист" №26-да заң шығарушы биліктің ешқандай агенттікпен шектелмеуі одан да жаман болар еді және шектеулер шын мәнінде бостандықты сақтауға көбірек мүмкіндік берер еді деп мәлімдеді. Джеймс Мэдисон "Федералист" №47-де Хамильтонның биліктің түрлі тармақтарына бөлу кез келген топтың күшті болуына кедергі келтіретіні туралы пікірін жалғастырды. Алайда, "Федералист" №48-де Мэдисон билік бөлу маңызды болғамен, департаменттер бір-бірін бақылау мүмкіндігі болмауы үшін тым алыс болуы керек емес екенін ескертті. Соңында, "Федералист" №51-де Мэдисон дұрыс басқаруды қамтамасыз ету үшін тек билік басындағы адамның жақсы ниетіне сүйенетін үкімет құру ақымақтық екенін айтты. Құзырсыз немесе зұлым басшыларды тексеру үшін институттар болуы керек. Ең бастысы, үкіметтің ешбір тармағы басқарудың ешбір аспектісін бақылауға тиіс емес. Осылайша, үкіметтің үш тармағының да әскерилерге қатысты белгілі бір бақылауы болуы керек, ал басқа тармақтар арасындағы тепе-теңдік жүйесі әскерилерді бақылауға көмектеседі. Осылайша, Гамильтон мен Мэдисонды екі маңызды мәселе алаңдатты: 1) үлкен тұрақты армияның бостандық пен демократияға тигізетін зияны және 2) тексерілмеген заң шығарушы немесе атқарушы биліктің елді асығыс түрде соғысқа жетелеу қабілеті. Бұл алаңдаушылықтар елдің өмір бойындағы бірінші жарты ғасырындағы әскери саясатын анықтады. Қарулы күштер соғыс кезінде күшейтілгенімен, әр соғыстан кейін, соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін демобилизация жылдамдатылып, соғысқа дейінгі күшке жақын деңгейге оралды. Алайда, 1950 жылдардағы Суық соғыстың басталуымен, үлкен бейбіт уақыттағы әскери күштерді құру және сақтау қажеттілігі "милитаризмге қатысты жаңа алаңдаушылықтарды" тудырды және мұндай үлкен күш АҚШ-тағы әскери-азаматтық қарым-қатынасқа қалай әсер етеді деген сұрақтар туды.

Advocates of civil control generally take a Clausewitzian view of war, emphasising its political character. In the words of Georges Clemenceau, "War is too serious a matter to entrust to military men" (also frequently rendered as "War is too important to be left to the generals"), wryly reflects this view. Given that broad strategic decisions, such as the decision to declare a war, start an invasion, or end a conflict, have a major impact on the citizens of the country, they are seen by civil control advocates as best guided by the will of the people (as expressed by their political representatives), rather than left solely to an elite group of tactical experts. The military serves as a special government agency, which is supposed to implement, rather than formulate, policies that require the use of certain types of physical force. Richard Kohn, Professor Emeritus of History at UNC, summarises,
<blockquote>"The point of civilian control is to make security subordinate to the larger purposes of a nation, rather than the other way around. The purpose of the military is to defend society, not to define it." Also, military personnel, because of the nature of their job, are much more willing to use force to settle disputes than civilians because they are trained military personnel that specialise strictly in warfare. The military is authoritative and hierarchical, rarely allowing discussion and prohibiting dissension. Internationally, in the developed world democratic countries have embraced a well established civil military relationship that has matured over time into a good working relationship. Newer democracies, depending on their political and military situations, have had to work through overcorrecting towards one side or the other on the seesaw of government control. A government establishing the kind of relationship to avoid civil military conflict, needs like minded officials in both organisations to agree and work together. “Democratically accountable civilian control is also associated with more prudent internal uses of armed force.” Even more forceful are the words of Elbridge Gerry, a delegate to the Constitutional Convention, who wrote that "[s]tanding armies in time of peace are inconsistent with the principles of republican Governments, dangerous to the liberties of a free people, and generally converted into destructive engines for establishing despotism." expressed his concern about a standing military in comments before the Constitutional Convention in June 1787:
In time of actual war, great discretionary powers are constantly given to the Executive Magistrate. Constant apprehension of War, has the same tendency to render the head too large for the body. A standing military force, with an overgrown Executive, will not long be safe companions to liberty. The means of defense against foreign danger, have been always the instruments of tyranny at home. Among the Romans it was a standing maxim to excite a war, whenever a revolt was apprehended. Throughout all Europe, the armies kept up under the pretext of defending, have enslaved the people. The United States Constitution placed considerable limitations on the legislature. Coming from a tradition of legislative superiority in government, many were concerned that the proposed Constitution would place so many limitations on the legislature that it would become impossible for such a body to prevent an executive from starting a war. Hamilton argued in Federalist No. 26 that it would be equally as bad for a legislature to be unfettered by any other agency and that restraints would actually be more likely to preserve liberty. James Madison, in Federalist No. 47, continued Hamilton's argument that distributing powers among the various branches of government would prevent any one group from gaining so much power as to become unassailable. In Federalist No. 48, however, Madison warned that while the separation of powers is important, the departments must not be so far separated as to have no ability to control the others. Finally, in Federalist No. 51, Madison argued that to create a government that relied primarily on the good nature of the incumbent to ensure proper government was folly. Institutions must be in place to check incompetent or malevolent leaders. Most importantly, no single branch of government ought to have control over any single aspect of governing. Thus, all three branches of government must have some control over the military, and the system of checks and balances maintained among the other branches would serve to help control the military. Hamilton and Madison thus had two major concerns: (1) the detrimental effect on liberty and democracy of a large standing army and (2) the ability of an unchecked legislature or executive to take the country to war precipitously. These concerns drove U. S. military policy for the first century and a half of the country's existence. While the armed forces were built up during wartime, the pattern after every war up to and including World War II was to demobilise quickly and return to something approaching pre war force levels. However, with the advent of the Cold War in the 1950s, the need to create and maintain a sizable peacetime military force "engendered new concerns" of militarism and about how such a large force would affect civil–military relations in the United States.

Ішкі құқық қорғау

1878 жылы қабылданған АҚШ-тың Posse Comitatus заңы Армияның және Әуе күштерінің (АҚШ Әуе күштері АҚШ Армиясынан дамығандықтан) ешбір бөлігінің заңды өкілеттік болмаса, ішкі құқық қорғау қызметімен айналысуына тыйым салады. Бұл тыйым теңіз күштері мен теңіз жаяу әскерлеріне де қызметтік регламенттер арқылы қолданылады, өйткені Posse Comitatus заңы оларға тікелей қолданылмайды. Жағалау күзеті Posse Comitatus заңынан босатылған, өйткені оның басты міндеттерінің бірі – қарулы күш болғанымен, АҚШ заңдарын орындау болып табылады. Көбінесе бұл заң федералды әскери күштерді құқық қорғау саласында пайдалануға тыйым салады деп қате түсініледі, бірақ бұл дұрыс емес. Мысалы, Президент Конституция мен федералды заңға сәйкес, АҚШ заңдарын орындау үшін федералды күштерді немесе федералды әскерлерді пайдалануға толық құқылы. Заңның басты мақсаты – жергілікті құқық қорғау органдарының федералды күштерді федералды солдаттардан немесе авиаторлардан құралған «посса» құру арқылы пайдалануына жол бермеу. Дегенмен, АҚШ-та федералды әскери күштерді ішкі құқық қорғау саласында пайдалануды ұнамсыз ететін практикалық саяси мәселелер бар. АҚШ Конституциясына сәйкес, құқық пен тәртіп негізінен штаттық мәселе болып табылады. Іс жүзінде, егер әскери күштер ішкі тәртіпті сақтау және заңдарды орындау үшін қажет болса, штаттық бақылаудағы штаттық милиция күштері, яғни сол штаттың Ұлттық гвардиясы және/немесе Әуе гвардиясы бірінші кезектегі күш болып табылады, одан кейін АҚШ Армиясының және/немесе Әуе күштерінің құрамына енген «федералдастырылған» штаттық милиция күштері (Ұлттық гвардия және/немесе Әуе гвардиясы), ал Ұлттық гвардиядан басқа «федералды» резервтік күштерді қоса алғандағы белсенді федералды күштер саяси тұрғыдан ең қолайсыз нұсқа болып саналады.

НАТО және ЕО мүше мемлекеттері

Әскери күштерді мықты демократиялық бақылау НАТО-ға мүше болудың қажетті шарты. Мықты демократия және заң үстемдігі, әскери күштерді демократиялық бақылауды қамтиды, Еуропалық Одаққа мүше болудың алғышарттары болып табылады.

Маоистік көзқарас

Маоистік әскери-саяси теориялар, халық соғысы және демократиялық централизм де әскери күштерді коммунистік партияның директиваларына бағындыруды қолдайды (бірақ Қытай Коммунистік партиясының көптеген алғашқы жетекші тұлғаларының партизандық тәжірибесі олардың бейбіт азаматтық мәртебесін күмәнді ете алады). 1929 жылғы «Партиядағы қате пікірлерді түзету туралы» эссесінде Мао Цзэдун «әскери істер мен саясатты бір-біріне қарсы деп қарастыратын және әскери істердің саяси міндеттерді орындаудың бір құралы ғана екенін мойындамайтын серіктестерін» анық жоққа шығарды. Маоның теориясында әскерилер – революцияның символы және пролетариат диктатурасының құралы ретінде – партияның биліктегі униформасыз мүшелерінің (қазір Қытай Халық Республикасы Орталық әскери комиссия арқылы басқаруды жүзеге асыратын) нұсқауларына ғана бағынуға емес, сонымен қатар маолық дәуірдегі революциялық саяси науқандарға белсенді қатысуға міндетті.

Азаматтық бақылаудың әдістері

Азаматтық басшылар әдетте әскери күштеріне күшпен қарсы тұру мүмкіндігіне ие болмайды, сондықтан саясат, заңдар және қарулы күштеріне азаматтық бақылау құндылықтарын сіңіру арқылы биліктің кез келген мүмкін узурпациясының алдын алуға тиіс. Жеке азаматтық полиция күшінің, жасақтардың немесе басқа да жарымәскери топтардың болуы елдің әскери күштерінің артық күшін белгілі бір деңгейде теңгеруге мүмкіндік береді; азаматтардың қару ұстауы да билік органдарының (әскери және басқа) күшін теріс пайдалануына жол бермеу мақсатымен ақталады. Қаруды бақылауға қарсылар әскерилердің азаматтық бақылауын қамтамасыз ету үшін билік тепе-теңдігінің қажеттігін атап көрсетті.

Азаматтық бас қолбасшы

Азаматтық мемлекет басшысын, үкімет басшысын немесе басқа да үкіметтік лауазым иесін әскери бас қолбасшы ретінде басқару тізбегінде бекіту – азаматтық бақылауды орнатудың бір заңдық жолы. Дегенмен, көптеген конституциялық монархияларда монарх әскери бас қолбасшы болып табылады және елдің қарулы күштерінің құрамына кіреді, сондықтан азаматтық бақылау тек азаматтардың толық бақылауын талап етпейді. АҚШ-та Конституцияның I бабы Конгреске соғыс жариялау құқығын береді (Соғыс өкілеттіктері туралы тарауда), ал Конституцияның II бабы Президентті бас қолбасшы етіп белгілейді. Президент соғыс жарияламастан әскери шаралар қолдануға қашан құқылы екендігі туралы беймаздық 1973 жылғы Соғыс өкілеттіктері туралы қаулыға әкелді. Американ президенттері жоғары шенді офицерлерді қызметтен босату құқығын саяси және стратегиялық бақылауды күшейту үшін пайдаланған. Мысалдардың арасында АҚШ Азамат соғысында Джордж МакКлелланды Абрахам Линкольнның қызметтен босатуы (МакКлеллан Антиетам шайқасынан кейін Солтүстік Вирджиния армиясын қумай қалғаннан кейін), Гарри С. Трумэнның Корея соғысында Дуглас МакАртурды қолбасшылықтан шеттетуі (МакАртур соғыстың жүргізілуіне қатысты Трумэн әкімшілігінің саясатына қайта-қайта қарсы шыққаннан кейін) және Барак Обаманың Афғанстандағы соғыста Стэнли МакКристалдың отставкасын қабылдауы бар. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Армия штабының бастығы Джордж Маршалл АҚШ армиясының ең маңызды басшысы ретінде әскери министр Генри Л. Стимсонды ығыстырған кезде үлкен ерекшелік болды. Тағы бір ерекшелік 2020-2021 жылдарғы АҚШ сайлау дағдарысы кезінде болды, онда Біріккен штабтар төрағасы Марк Милли президент Дональд Трамптың бұйрықтарын орындамас бұрын олардың орындалуын өзімен келісуді талап ете бастады; сондай-ақ ол Қытай Халық азаттық армиясының бас қолбасшысы Ли Цзуочэнге АҚШ Қытайға әскери шабуыл жасамайтынын және оның федералды үкіметінің тұрақты боларына сендіру үшін қоңырау шалды. Кейбір сарапшылар, бұрынғы әскери шенеуніктер және Конгресс республикашылдары Миллидің әрекеттерін әскерилердің азаматтық бақылауын әлсірету деп сынады, ал Милли және басқалар оның әрекеттерін қорғады және ол өкілеттігін асырмады деп мәлімдеді.

The establishment of a civilian head of state, head of government, or other government figure as the military's commander in chief within the chain of command is one legal construct for the propagation of civilian control. However, in many constitutional monarchies, the monarch is both commander in chief and a member of the country's military, thus civil control does not necessitate complete control of only civilians. In the United States, Article I of the Constitution gives Congress the power to declare war (in the War Powers Clause), while Article II of the Constitution establishes the President as the commander in chief. Ambiguity over when the President could take military action without declaring war resulted in the War Powers Resolution of 1973. American presidents have used the power to dismiss high ranking officers as a means to assert policy and strategic control. Three examples include Abraham Lincoln's dismissal of George McClellan in the American Civil War when McClellan failed to pursue the Confederate Army of Northern Virginia following the Battle of Antietam, Harry S. Truman relieving Douglas MacArthur of command in the Korean War after MacArthur repeatedly contradicted the Truman administration's stated policies on the war's conduct, and Barack Obama's acceptance of Stanley McChrystal's resignation in the War in Afghanistan after a Rolling Stone article was published where he mocked several members of the Obama administration, including Vice President Joe Biden. A major exception occurred during World War II, when Army Chief of Staff George C. Marshall displaced the civilian Secretary of War Henry L. Stimson as the most significant leader of the United States Army. Another exception occurred in the 2020 21 United States election crisis when Chairman of the Joint Chiefs of Staff Mark Milley began requiring subordinates to check with him before carrying out orders from President Donald Trump; he also called People's Liberation Army Commander in Chief Li Zuocheng to assure him that the United States would not launch a military strike on China and that its federal government would remain stable. Some commentators, former military officials, and Republican members of Congress criticised Milley's actions as an undermining of civil control of the military, while Milley and others defended his actions and claimed he did not overstep his authority.

Әскери құрамының құрамы

Әскери қызметшілер мен қоғамның арасындағы айырмашылықты анықтаудың қажеттігі туралы әртүрлі пікірлер бар. "Әскер мен мемлекет" атты еңбегінде Сэмюэл Хантингтон "мақсатты азаматтық бақылау" деп атаған, "саяси бейтарап, дербес және кәсіби офицерлер корпусына назар аудару" қажеттігін айтты. Тарихи тұрғыдан алғанда, соғысқа жөнелтілген әскери күштерді тікелей басқару командалық, бақылау және байланыс технологиясының шектеулерімен қиындыққа тап болды; демократиялық жолмен сайланған немесе сайланбаған ұлттық көшбасшылар әскери науқанның егжей-тегжейін орындау үшін жергілікті қолбасшыларға сүйенуге мәжбүр болды, әйтпесе орталықтандырылған бұйрықтар майданға жеткен кезде ескіріп қалу қаупі бар еді. Үкіметтің іс-қимылдардан алыстауы кәсіби әскерилерге әскери істерді өздерінің ерекше білімі мен ықпалының саласы деп талап етуге мүмкіндік берді; соғыс жағдайына кіргеннен кейін генералдар мен фельдмаршалдар стратегия мен тактиканы анықтайтыны және азаматтық басшылықтың олардың сарапты пікірлеріне құлақ есетіні күтілді. Ақпараттық технологияның жетілдірілуі және оны соғыс уақытындағы басқару мен бақылауға қолдану (кейде "Әскери істердегі революция" деп аталатын процесс) жанжал аймағынан алыс тұрған азаматтық басшыларға қашықтағы әскери күштердің іс-қимылдарына күштірек бақылау жүргізуге мүмкіндік берді. Жоғары дәлдікті оқ-дәрілер және жергілікті қолбасшылармен нақты уақыт режимінде бейнеконференция өткізу азаматтық басшыларға тіпті тактикалық шешімдер қабылдау деңгейінде де араласуға мүмкіндік береді, саяси есептеулер немесе униформасыз кеңесшілердің кеңесіне сүйене отырып, жою немесе сақтау үшін нақты мақсаттарды белгілейді.

Саяси іс-әрекетті шектеу

АҚШ-та 1939 жылғы Хэтч заңы әскери қызметшілерге тікелей қолданылмайды, бірақ Қорғаныс министрлігінің 1344.10 директивасы (DoDD 1344.10) осы заңның шарттарын әскерилерге де қолдануға мүмкіндік береді. Бұл әскери құрылымның бейтараптығын сақтауға және биліктің тегіс, бейбіт түрде ауысуына жәрдемдеседі.

Саяси қызметкерлер

Тиісті идеологиясы тексерілген саяси офицерлер саяси билеушілердің бақылауын сақтау мақсатымен әскери құрылымдардың басшылық лауазымдарына енгізілді. Тарихи тұрғыдан алғанда, олар либералды демократияларға қарағанда, КСРО және Қытаймен тығыз байланысты.

Әскерилер саяси нұсқауларды ұнатпайды

Азаматтық бақылау әскери диктатуралардан басқа барлық қоғамдарда қалыпты стандарт саналады. Дегенмен, оның іс жүзіндегі қолданылуы білікті және білікті емес бақылаушылардың өткір сынына ұшырайды. Олар әскери істердің артық "саясилануына" қарсы шығады, әсіресе сайланған шенеуніктер немесе саяси тағайындалғандар әскериге жалпы мақсаттар мен міндеттерді (мысалы, "X елін жеңу") бермей, оның ішкі істеріне тікелей араласса, шешімдерді микробасқаруға тырысса. Сыншылардың пікірінше, әскери шешімдерді кәсіби емес азаматтарға жүктеу арқылы әскери стратегия саяси мақсаттарға бағынады, нәтижесінде елдің қарулы күштерінің жауынгерлік қабілеттері маңызсыз немесе екінші деңгейдегі мәселелерге байланысты шектеледі.

Готика соғыстары

500-ші жылдары Рим империясы мен Италиядағы готтар арасындағы соғыстарда әскери қажеттіліктер мен әскерилердің мүдделері, император Юстиниан I басқарған Константинопольдегі азаматтық басшылықтың мүдделерімен қақтығысты. Жоғары қолбасшылық принципі бойынша magister militum Флавий Белизарийге тиесілі болғанмен, оның Италиядағы қолбасшылығы бірнеше рет дау тудырды. Император сарайының басқа өкілдері мен олармен одақтасқан генералдар Белизарийдің қабылдаған шешімдерімен келіспей, Италияда тек Пирр жеңісіне ғана қол жеткізді. Юстиниан Равеннаны қоршаған кезде және қаладағы гот гарнизоны жеңіліске жақын болғанда, Белизарийге Хосровтың Рим империясына жасаған шабуылға қарсы империяны қорғау үшін Шығысқа қайтуға бұйрық берді, сондай-ақ готтарға тиімді жағдайларда бейбіт келісімге келісуді тапсырды. Бірақ Белизарий бұйрыққа наразылық білдіріп, оралуын кейінге шегерді. Рим империясында бүлікші генералдардың императорды құлатуы мүмкін деген мәселе жиі кездесетін, ал императорлар өте табысты және танымал генералдардың күшін басып тастауға тырысатын. Вителиан есімді танымал генералдың өлімі император Юстинианның інісі Юстиниан I-нің билігі кезінде болды. Бұл мәселе Юстиниан үшін ерекше маңызға ие болды, себебі оның өзінің туған балалары болған жоқ, сондай-ақ заңды түрде ұлын асырап алмады. Юстиниан обасы кезінде Белизарий императрица Феодораның ықпалымен Константинопольде қамалды, ол Юстиниан індет салдарынан комаға түскен кезде төңкеріс қаупінен алаңдады.

Кейс-студия: АҚШ

1949 жылы болған "Адмиралдар көтерілісі" – АҚШ-тың жоғары әскери шенді тұлғалары мен теңіз корпусы қызметкерлерінің, азаматтық басшылықтың нұсқауларына тікелей қайшы келетін бюджеттік өзгерістерді күштеуге жасаған әрекеті. АҚШ президенті Билл Клинтон өкілеттік мерзімінде (әсіресе Могадишо шайқасынан кейін) саяси және БАҚ қысымының салдарынан әскери мақсаттарды назардан тыс қалдырды деген айыптамаларға жиі тап болды – бұл құбылыс "CNN эффектісі" деп аталды. Әскери білімі мен тәжірибесі жоқ, бірақ елді әскери қимылға тартуға тырысатын саясаткерлер қарсылыққа ұшырауы және олардың саяси мақсаттарымен келіспейтіндер оларды "батыр емес" деп атауы мүмкін. Осы басымдықтарға наразылық білдіру үшін кәсіби әскери басшылар мен олардың бейресми қолдаушылары мемлекеттік саясатты қалыптастыру аппаратының бюрократиялық келісімдер процесіне қатысып, әскери мәселелерде сайланған шенеуніктердің саясатты таңдауларын шектеуге тырысып, реттеушілікке ұшырау сияқты жағдай тудыруы мүмкін. Мұндай жағдайдың бір мысалы – "Вайнбергер доктринасы", ол Вьетнам соғысындағыдай АҚШ-тың тағы бір араласуын болдырмауға бағытталған (ол АҚШ әскерінің моральдық және жауынгерлік қабілеті үшін апатқа ұласқан). Бұл доктрина елдің тек "ұлттық мүдделерге тікелей қатысты" мәселелерде, "соңғы шара ретінде" және Вайнбергердің шәкірті Колин Пауэлл жаңартқандай, "шешуші күшпен" ғана соғысқа түсуі керек деп ұсынды. Әскери бюджетті белгілеу процесі әскери және бейәскери саясаттың тағы бір даулы тұсы болып табылады және ұлттық бюджеттің үлесі үшін бәсекелес әскери түрлердің белсенді лоббилеуіне себеп болады. АҚШ-тың ядролық қаруларын Қорғаныс министрлігі емес, азаматтық Энергетика министрлігі бақылайды. 1990 және 2000 жылдары АҚШ әскеріндегі ЛГБТ саясаты бойынша туындаған қоғамдық пікірталас көптеген әскери басшылар мен қызметкерлердің осы мәселе бойынша пікірлерін сұрауға және олардың пікірлеріне құрмет көрсетуге әкелді, бірақ соңғы шешім олардың құзырында болған жоқ. Өзінің қызметінің кезеңінде Қорғаныс министрі Дональд Рамсфелд әскери құрылымды дәстүрлі жаяу әскерден арылтып, жеңіл, жылдам және технологиялық жаңалықтарға негізделген күшке қарай өзгертуге тырысып, әскерилердің наразылығын тудырды. 2006 жылдың сәуірінде Рамсфелдті кейбір зейнеткер әскери шенеуніктер Ирак соғысын басқаруы үшін қатты сынады, ал басқа зейнеткер әскери шенеуніктер Рамсфелдті қолдады. Ешбір әрекеттегі әскери шенеунік Рамсфелдке қарсы айтпаса да, олардың әрекеттері бұрын-соңды болмаған жағдай. Кейбір жаңалықтар есептерінде бұл генералдардың әрекеттері Вьетнам соғысының тәжірибесімен байланыстырылды, онда шенеуніктер әкімшіліктің әскери қимылдарына қарсы сөйлемеді. Сол жылдың соңында, қарашадағы сайлауда демократтар Конгрестің бақылауын алғаннан кейін Рамсфелд отставкаға кетті.

The "Revolt of the Admirals" that occurred in 1949 was an attempt by senior U. S. Navy & Marine Corps personnel, to force a change in budgets directly opposed to the directives given by the civilian leadership. U. S. President Bill Clinton faced frequent allegations throughout his time in office (particularly after the Battle of Mogadishu) that he was ignoring military goals out of political and media pressure—a phenomenon termed the "CNN effect". Politicians who personally lack military training and experience but who seek to engage the nation in military action may risk resistance and being labeled "chickenhawks" by those who disagree with their political goals. In contesting these priorities, members of the professional military leadership and their non uniformed supporters may participate in the bureaucratic bargaining process of the state's policy making apparatus, engaging in what might be termed a form of regulatory capture as they attempt to restrict the policy options of elected officials when it comes to military matters. An example of one such set of conditions is the "Weinberger Doctrine", which sought to forestall another U. S. intervention like that which occurred in the Vietnam War (which had proved disastrous for the morale and fighting integrity of the U. S. military) by proposing that the nation should only go to war in matters of "vital national interest", "as a last resort", and, as updated by Weinberger's disciple Colin Powell, with "overwhelming force". The process of setting military budgets forms another contentious intersection of military and non military policy, and regularly draws active lobbying by rival military services for a share of the national budget. Nuclear weapons of the United States are controlled by the civilian Department of Energy, not by the Department of Defense. During the 1990s and 2000s, public controversy over LGBT policy in the U. S. military led to many military leaders and personnel being asked for their opinions on the matter and being given deference although the decision was ultimately not theirs to make. During his tenure, Secretary of Defense Donald Rumsfeld raised the ire of the military by attempting to reform its structure away from traditional infantry and toward a lighter, faster, more technologically driven force. In April 2006, Rumsfeld was severely criticised by some retired military officers for his handling of the Iraq War, while other retired military officers came out in support of Rumsfeld. Although no active military officers have spoken out against Rumsfeld, the actions of these officers is still highly unusual. Some news accounts have attributed the actions of these generals to the Vietnam War experience, in which officers did not speak out against the administration's handling of military action. Later in the year, immediately after the November elections in which the Democrats gained control of Congress, Rumsfeld resigned.