Көне Алтину қаласы: Венеция лагунасының тарихы

Кіріспе

Венеция аймағының ежелгі қаласы, Италияның Киети провинциясындағы қала.

Алтинум (Алтинода, Quarto d'Altino-ның бір бөлігі), қазіргі Тревизодан оңтүстік-шығысқа қарай 15 шақырым қашықтықта, Венеция лагунасының құрлық жағалауына жақын орналасқан ежелгі Венеция қаласы болды. Ол сонымен қатар Дезе, Зеро және Силе өзендерінің сағаларына жақын еді. Рим дәуірінде дамыған порты мен сауда орталығы болған Алтинум 452 жылы Атиллa басқарған гундар тарапынан қиратылды. Қала қайта жаңғырды, бірақ кейіннен теңізден келген құмдармен көміліп, тастап кетілді. Тұрғындары Торчелло және лагунаның солтүстік бөлігіндегі басқа аралдарға қоныс аударды. Бүгінде Алтинум археологиялық аймақ болып табылады және ұлттық археологиялық мұражайы бар.

Археологиялық және қашықтан зондтау зерттеулері

Археологиялық зерттеулер негізінен осы батпақты аймақтың кептірілгеннен кейін, 20 ғасырдың басында басталды. Алтинум – Солтүстік Италиядағы жалғыз ірі римдік қала және ортағасырлық қалалардың үстіне салынбаған Еуропадағы санаулы қалалардың бірі. Бұл археологиялық зерттеулерді жеңілдетеді және қашықтықтан зондтау жүргізуге мүмкіндік береді. Жақын маңдағы Тессерадан неолиттің ерте кезеңіндегі шаруалар мен мал өсірушілерге тән артефакттар табылды, олар сол кездегі Орталық Солтүстік Италия мәдениеттеріне тән. Алтинумда неолиттен ерте мыс дәуіріне дейінгі артефакттар табылған. Алтинумның солтүстік-шығысында ағаш элементтерімен жабдықталған бекініспен бірге жер жолы да анықталды. Ол Ания жолынан бұрын салынған. Бұл екі жағалау орталығын 11 ғасырдан бастап Адриатика теңізіндегі басқа жағалау орталықтарымен, ал ішкі аймақтармен және Альпі тауларымен Силе және Пиаве өзендері арқылы байланыстырған болуы мүмкін. Табылған материалдар басқа Венеция орталықтарындағыларға ұқсас, бірақ сәл ертерек мерзімге жатады. Кейіннен карьерді 13 м ұзындығы және 6,75 м ені бар үлкен ғимараттың айналасындағы қоныс толтырған. Жылдамдамай, тар жағы портикпен кеңейтілді. Ол б.з.б. 8 ғасырдың екінші жартысында пайда болды және б.з.б. 7 ғасырдың бірінші тоқсанында тастап кетілді. Бұл Венетодағы төртбұрышты ғимараттардың ең ерте куәліктерінің бірі. Ол Тревизо, Одерцо және Конкордия Сагиттарияда табылған тұрғын үйлер мен өндірістік үлгілерден туындаған. Келесі кезеңде, қысқа уақытқа тастап кетілгеннен кейін, бұл жер шеберханаға айналған сияқты. 7 ғасырдың ортасына дейін ағаш құдық, шағын канал жүйесі және кішкентай пеш болған. Осылайша, қоныстың ядросының ең ерте дәлелі б.з.б. 8 ғасырдың ортасынан 7 ғасырдың ортасына дейін сақталады. Содан кейін бұл аймақ қысқа мерзімге қолданылмай, қасиетті орынға айналдырылды. 1990 жылдардың соңында қаланың оңтүстік-шығысында және 2005 жылы Силе өзеніне жақын солтүстік-шығысында бронза дәуірінің соңы мен темір дәуіріне өтумен байланысты стратиграфиялық қабаттар табылды. 2002 жылы қаланың шығыс шетінен және солтүстікке қарай, Жола өзенінің бойында б.з.б. 6 ғасырдың соңы – 5 ғасырдың басына жататын қабірлер табылды. Олар 1970 жылдардың соңында зерттелген зиратпен байланысты. Қала картасы егжей-тегжейлі қалпына келтірілді, қалалық құрылым, су жолдары, қала қабырғалары мен қақпалары, көше желісі және бұрын белгісіз аудандар мен ғимараттар, соның ішінде монументальділер: амфитеатр, театр, odeon және форум ашылды, олар б.з.б. 1 ғасыр мен б.з. 1 ғасырына жатады. Қала 2-3 метрлік төбеде орналасқан, ал римдік кезеңде лагуна жағалауы осы төбенің табанына жеткен болуы мүмкін. Алтинийдің ішінара сумен қоршалған болуы мүмкін. Зерттеушілер нәтижелер "лагунаның ерекшеліктеріне бейімделген" күрделі қалалық жүйені көрсетеді және "римдіктер Венеция қаласы пайда болғанға дейін бірнеше ғасыр бұрын су ортасын табысты пайдаланғанын" көрсетеді деген қорытындыға келді. Алтинийдің қашықтықтан зондтау арқылы қалпына келтірілген картасын Google Earth-те қарауға болады. Қаланың саяси және әкімшілік орталығы ең солтүстік бөлігінде орналасқан. Мұнда форумның, амфитеатрдың, театрдың және odeon контурларынан басқа, 2007 жылғы қашықтықтан зондтау зерттеуінде капитолийдің (Капитолийлік үштік ғибадатханасы) және базиликаның контурлары анықталды. Театрдың ұзындығы 120 м, радиусы 60 м. Ол б.з.б. 40-20 жылдар аралығында салынған. Бұл Солтүстік Италиядағы және бүкіл Италиядағы провинциялық қалалардың бірінші театрларының бірі. Одеонның көлемі оның жартысына тең. Амфитеатр қаланың солтүстік шекарасын белгілеген каналдың солтүстігінде орналасқан. Оның ұзындығы 150 м, ал көлемі Арена ди Веронаныкіне ұқсас (30 000 адам қабылдай алатын) және Падуа мен Аквилеядан үлкен. 2012 жылы ауданның жартысынан азы зерттелді. Зерттеу 20-30 см тереңдіктегі жер бетіндегі табыстарға бағытталды. Бұл аймақ ұзақ жылдар бойы дәрілік өсімдіктерге арналған және өңделмеген. Ол белгілі үйіндіде орналасқан. Керамика және сәулет фрагменттері, монеталар, фиктильді материалдар және басқа да заттар табылды. Гипс, мозаикалық тесералар, сәулет және тас сынықтарының жоғары концентрациясы ғимараттар болғандығын көрсетеді. 2014 жылғы науқан қалған аумақты қамтыды және бірдей әдістер қолданылды. Электромагниттік проспектикалар солтүстік-шығыс-оңтүстік-батысқа қарай үш параллель қиыршық тас жолды анықтады, олардың орташа ұзындығы шамамен 7 м, ал ауданның солтүстік шетінде оларға перпендикуляр жол болды, ол қаланың солтүстік шекарасын белгілейтін каналға параллель. Зерттеудің орталық аймағында да осы бағыттағы тағы бір құрылым анықталды, бірақ қиыршық тас жол табылмады, ол канал болған болуы мүмкін. Силончелло каналы шығысқа қарай жалғасып, Силе өзеніне, оның сағасына жақын жетті. Сол кезде Пиаве өзені Силеге құйылып отырған. Пиаве – Кадоре ормандық аймақтарынан Алтинийге ағаш тасымалдау үшін басты маршрут болған, бұл Фелтреде табылған жазбада көрсетілген. Осылайша, бұл канал ағашпен жабдықтау үшін стратегиялық маңызға ие болды. 1930 жылы қаланың солтүстігінде, Силончеллоның батыс жағасында 192 м ұзындығындағы тұрақ орнының қалдықтары табылды.

Archaeological studies started to develop mainly after the draining of this marsh area in the early 20th century. Altinum is the only large Roman town in Northern Italy and one of the few in Europe where medieval towns were not built on top of them. This makes archaeological research easier and allows remote sensing surveys to be carried out. An early Neolithic site of farmers and grazers with artefacts typical of the cultures of central northern Italy of this time has been found in the nearby Tessera. In Altinum artefacts dating from the Neolithic to the early Copper Age have been found. A land path with a fort equipped with wooden elements has also been traced Ca’ Tron and Portegrandi, to the northeast of Altinum. It preceded the via Annia. It might have connected these two coastal centres to other coastal centres on the Adriatic Sea from the 11th century on and to the inland centres and the Alps via the rivers Sile and Piave. materials similar to those found in other Veneti centres dated to a slightly earlier time. The quarry was later filled in by a settlement centred around a large building (13 m long and 6.75 m wide) with two internal asymmetric spans which must have supported a double pitched roof. Soon afterwards the narrower side was widened with a portico. It was active in the second half of the 8th century BCE and was abandoned in the first quarter of the 7th century BCE. It is one of the oldest attestations of square plan buildings in the Veneto. It is derived from housing and productive prototypes found in Treviso, Oderzo and Concordia Sagittaria. In the next phase, after a brief period of abandonment, the site seems to have changed to a workshop area. There was a wooden well connected to a small canal system and a small furnace until the mid 7th century BCE. Thus, the earliest evidence of a settlement nucleus is dated from the mid 8th century to the mid 7th century BCE. Then the area was briefly unused before it was devoted to a sacred area. Stratigraphy related to the late Bronze Age and the transition to the Iron Age was found to the south east of the town in the late 1990s and further out to the north east, close to the River Sile, in 2005. In 2002 tombs datable to the late 6th early 5th century BCE were found at the eastern edge of the town and to its north, by the River Zero. They were related to a cemetery investigated in the late 1970s. The map of the town was reconstructed in great detail, revealing the urban fabric and the waterways, the town walls and gates, the street network and previously unknown neighbourhoods and buildings, including monumental ones: the amphitheatre, the theatre, the odeon, and the forum, which are attributable to the 1st century BCE and the 1st century CE. The town was on top of a 2 to 3 m high mound and in Roman times the lagoon shore probably reached the foot that mound. Altinum was probably partially surrounded by water. The researchers conclude that the results indicate a complex urban system "adapted to the peculiarity of the lagoon environment" and show that "the Romans successfully exploited the amphibious environment several centuries before the city of Venice started to emerge." The map of Altinum which was reconstructed through remote sensing can be seen overlaid on Google Earth. The political and administrative heart of the town was in the northernmost part. Here, besides the outlines of the forum, amphitheatre, theatre and odeon, the outlines of the capitolium (the temple of the Capitoline Triad) and the basilica were also identified in the 2007 remote sensing survey. The theatre had a length of 120 m and a radius of 60 m. It is dated between 40 and 20 BCE. It was one of the first ones in northern Italy and one of the first in a provincial town in the whole of Italy. The odeon was half its size. The amphitheatre was in the outskirts, to the north of the canal which marked the northern limit of the town. Its longer axis was 150 m and its size was similar to that of the Arena di Verona (which could host 30,000 people) and was larger than those of Padua and Aquileia. In 2012 just under half of the area was surveyed. It focused on surface finds (at a depth of 20–30 cm). The area had been devoted to medicinal plants for years and had not been ploughed. It was on a marked mound. Pottery and architectural fragments, coins, fictile materials and other items were found. High concentrations of plaster, mosaic tesserae and architectural and stone fragments indicate that there were buildings. The 2014 campaign covered the rest of the area and used the same methods. Electromagnetic prospections detected three northeast–southwest parallel gravel roads with an average length of c. 7 m and a road perpendicular to them along the northern edge of the area, which was parallel to the canal which marks the northern end of the town. Another structure with the same orientation was detected in central area of the survey, but gravel was not detected and it might have been a canal. The Siloncello canal also continued eastwards and reached the River Sile, close to its mouth. At the time the River Piave must have flowed into the Sile. The Piave was a preferred route for the transport of wood from the forests of Cadore towards Altinum as attested by an inscription found in Feltre. Thus, this canal was of strategic importance for the supply of wood. The remains of a 192 m long mooring dock on the western bank of the Siloncello was found in 1930 a few hundreds of metres north of the town.