Enn Tarto

Кіріспе

Энн Тарто:Энн Тарто (25 қыркүйек 1938 - 18 шілде 2021) - Эстонияның кеңес өкіметі кезінде жетекші диссидент болған эстондық саясаткер. Ол 1956 жылдан 1960 жылға дейін, 1962 жылдан 1967 жылға дейін және 1983 жылдан 1988 жылға дейін Кеңес Одағына қарсы қызметі үшін түрмеде отырды.

Кеңестерге қарсы диссидент

Тарто Тартуда дүниеге келген. Ол жасынан бастап ұлтшыл әрекеттерге араласты. 1956 жылы 4 қарашада Тарто мен Эстон Жастар бригадасының басқа мүшелері 1956 жылғы Мажар революциясын қолдап, листовкалар таратты. Бұл хабар батысқа, батыс телеарналары арқылы Мәскеу мемлекеттік университетінің студенттеріне жетті. Кейбір студенттер мен оқытушылар мажарларды мақұлдағандары үшін мектептен шығарылды. Кейіннен Тарто Мордовиядағы түрмеде солардың кейбіреулерімен кездесті. Өзінің әрекеті үшін Энн Тарто Венгрия Республикасының "Құрмет ордені" офицерлік айқасына ие болды. Екі рет түрмеге қамалғаннан кейін Энн Тарто 1969 жылдан 1971 жылға дейін Тарту университетінде эстон филологиясын оқыды. Тартоны университет қабылдағанда, оған қатысты КГБ қызметкері: "Біз таяқты қолдандық, енді жүгерімен де айналысайық" деді. 1971 жылы патриоттық ой-пікірлері мен әрекеттері үшін Тарто мектептен шығарылды. 1970 жылдардың соңында, Юрий Андроповтың диссиденттерге қарсы науқаны шыңына шыққан кезде, үш Балтық республикасының диссиденттері БҰҰ мен ірі державаларға бірлескен меморандум жіберуді шешті. "Балтық үндеуі" деп аталатын өтініш екі неміс мемлекетінің, КСРО-ның, Атлантика хартиясына қол қойған мемлекеттердің үкіметтеріне және БҰҰ Бас хатшысы Курт Вальдхаймға жолданды. Аталған өтініште келісімнің салдарын жоюға және Балтық елдерінің өз бетінше билік етуі мен тәуелсіздігіне шақыру жазылған. Оған 37 литвалық, 4 эстондық және 4 латыш азамат қол қойды. Ол 1979 жылдың тамызында Мәскеуде Батыс өкілдеріне тапсырылды. 1979 жылы 23 тамызда Балтық апелляциясын белгілі москвалық диссиденттер, академик Андрей Сахаров, Виктор Некипелов, Татьяна Великанова, Малва Ланда және Арина Гинцбург мақұлдады. Осы есімдермен бірге құжатқа 50 адам қол қойды. Халықаралық қоғамдастық 1983 жылдың 13 қаңтарында Еуропалық Парламент Резолюциясын қабылдады. Энн Тарто да солардың бірі болды, ол КСРО-ны Ауғанстандан әскерін шығаруды ашық талап етті. Энн Тарто басқа да диссиденттерді тоталитарлық режим жағдайында өмір сүруді үйретуде де белсенді болды. 1980 жылдары диссиденттерге қарсы жалған жала жапқан кезде билік Энн Тартоны "Советке қарсы элементтердің" ұстазы және көшбасшысы деп атады. 1984 жылы Эстония КСР Жоғарғы Соты Тартоны он жылға соттап, азаматтық құқығынан бес жыл айырды, ол ерекше қауіпті "әлеуметтік қайтарымшы" деп мәлімдеді. Энн Тарто ақыры 1988 жылдың 17 қазанында Эстониядағы қоғамдық наразылықтан кейін және 45 АҚШ конгрессмендерінің талабы бойынша босатылды. (1988 жылғы 4 қазан).

Tarto was born in Tartu. He was involved in nationalist activities since his youth. On 4 November 1956, Tarto and other members of the Estonian Youth Brigade (Eesti Noorte Malev) distributed leaflets in support of Hungarian Revolution, 1956. The message reached the West and via Western broadcasts, the students of Moscow State University. Some of these students plus lecturers were expelled for approving the Hungarians. Later, Tarto met some of these in a prison in Mordovia. For his action, Enn Tarto has been awarded the Officer Cross of the Merit Order of the Hungarian Republic. After being imprisoned twice, Enn Tarto studied from 1969 to 1971 in Tartu University Estonian philology. As Tarto was accepted by the university, a KGB man dealing with Tarto told him: 'We've already used stick, let's try now carrot as well'. Tarto was exmatriculated in 1971 in connection with his patriotic thinking and actions. During the late 1970s, when Yuriy Andropov's anti dissident campaign was at its peak, the dissidents of the three occupied Baltic republics decided to send a joint memorandum to the UN and the major powers. The petition, known as the Baltic Appeal, was directed to the governments of the two German states, the USSR, signatories of the Atlantic Charter and the Secretary General of the UN (Kurt Waldheim). The petition called for the elimination of the consequences of the pact and for self determination and independence for the Baltic nations. The petition was signed by 37 Lithuanians, four Estonians and four Latvians. It was handed over to Western representatives in Moscow, August 1979. On 23 August 1979, Baltic Appeal was approved by well known Moscow dissidents, academic Andrei Sakharov, Viktor Nekipelov, Tatyana Velikanova, Malva Landa and Arina Ginzburg. Provided with these names, the document reached West, thus signed by fifty people. A reaction by the international community was the Resolution of the European Parliament, 13 January 1983. Enn Tarto was also one of these who publicly demanded the USSR move its troops away from Afghanistan. Enn Tarto was also active in teaching other dissidents on surviving in the conditions of a totalitarian regime. In the course of anti dissident slander in 1980s, the authorities called Enn Tarto a teacher and leader of the "Anti Soviet elements". In 1984, the Supreme Court of the Estonian SSR sentenced Tarto to ten years plus five years deprivation of civic rights, stating that he was an especially dangerous "anti social recidivist". Enn Tarto was finally released on 17 October 1988, after public protests in Estonia and a demand by 45 US congressmen. (4 October 1988).

Босатылғаннан кейін

Тұтқыннан босаған соң, ол Эстонияның тәуелсіздік алу процесінде белсенді түрде қатысты. Ол ЕРСП мүшесі болмаған кезде де, тәуелсіздікке қарсы қозғалысқа қатысып, Эстония конгресінің депутаты болып сайланды. Тарту 1989 жылы 8 наурызда Тарту маңындағы Кеңес әскери базасының айналасына өткен наразылық шеруін ұйымдастырушылардың бірі болды. Тарту оны гарнизон бастығы болып қызмет етіп жүрген Жохар Дудаевпен үйлестірді. Энн Тарто Линнарт Меллмен бірге "Бейнебаянды халықтар мен халықтар ұйымын" құруға қатысты, 1992 жылдан 1995 жылға дейін Пан Еуропаның Эстон қоғамының төрағасы және Эстондық адам құқықтары институтының кеңес төрағасы болды. Ол Эстония қорғаныс лигасының қайта құрылған іс-шараларына және тоталитарлық режимдер құрбандарын еске алуды насихаттайтын ұйымдарға қатысты. Тарто үш рет Риигикогуға (1992, 1995, 1999) Тарту қаласынан немесе Тарту және Йогева облысынан сайланды. Тарто 1992 жылдан 1995 жылға дейін (Отандаш Одағы) 1995 жылдан 1999 жылға дейін (оң жақ қанаттары) және 1999 жылдан 2003 жылға дейін (Халық партиясы модераторлары) Риигикогу мүшесі болды. 2005 жылы Энн Тарто бұрынғы коммунистік партияның лауазымды адамдарын біріктіретін Халық одағымен (Таллин қалалық кеңесі сайлауының бірлескен тізімі) ынтымақтастық жасау жолын таңдаған SDE-ден кетуді шешті. Ол Тарту қалалық кеңесіне Отан одағы тізімі бойынша кандидат болды (2005 жылғы сайлау). Тарту қалалық кеңесіне үш рет сайланды (1999, 2002, 2005). Энн Тарто сондай-ақ Эстониядағы коммунистік режимнің жоғары қызметкерлерін және коммунистік қуғын-сүргінді жүзеге асырушыларды жариялы түрде айыптап отырды. Энн Тарто Эстония Республикасының институттарымен көптеген медальдармен марапатталды, оның ішінде Ұлттық герб ордені (2-сынып) және Эстон қорғаныс лигасының (Eesti Kaitseliit) ең жоғары марапаты, Ақ крест медалі (1-сынып). Валдас Адамкус оған Витис Крест орденінің офицерлік крестімен марапаттады. Тарто 2021 жылдың 18 шілдесінде 82 жасында қайтыс болды.

Having been released from captivity, he took actively part in Estonia’s process of regaining independence. He participated in the radical pro independence movement (while not being a member of ERSP) and was elected deputy of Congress of Estonia (Eesti Kongress). Tarto was one of the organisers of the protest march around the Soviet military base near Tartu on 8 March 1989. Tartu had co ordinated it with Dzhokhar Dudayev, who was serving there as the chief of garrison. Enn Tarto together with Linnart Mäll took part in founding the Unrepresented Nations and Peoples Organisation, was chairman of the Estonian Society of Pan Europe, and chairman of council of the Estonian Human Rights Institute from 1992 to 1995. He participated in the re founded Estonian Defence League activities and in organisations promoting the commemoration of the victims of totalitarian regimes. Tarto was elected three times to Riigikogu (1992, 1995, 1999), from town of Tartu or Tartu and Jõgeva region. Tarto was a member of the Riigikogu from 1992 to 1995 (Fatherland Union), from 1995 to 1999 (Right wingers) and 1999 to 2003 (People's Party Moderates). In 2005, Enn Tarto decided to leave SDE, which had chosen the line of collaborating with the People's Union (a joint list for Tallinn city council election), which mostly unites former communist party officials. He was a candidate for Tartu town council in Fatherland Union list (2005 election). Tarto was elected three times to Tartu town council (1999, 2002, 2005). Enn Tarto also publicly condemned the top collaborators with the Communist regime and the executors of the Communist repressions in Estonia. Enn Tarto was awarded numerous medals by the institutions of the Republic of Estonia, including Order of the National Coat of Arms (2nd class) and the highest award by the Estonian Defence League (Eesti Kaitseliit), White Cross medal (1st rate). Valdas Adamkus awarded him the Officer Cross of the Vytis Cross Order. Tarto died on 18 July 2021 at the age of 82.