Кіріспе

Garudimimus (мағынасы "Гаруда еліктеуі") – Кейінгі Бор кезеңінде Азияда өмір сүрген орнитомимозаврлар туысы. Бұл туыс 1981 жылы Баян-Шире формациясында совет-моңғол палеонтологиялық экспедициясы тапқан бір ғана үлгі бойынша белгілі және сол жылы Ринчен Барсболд ресми түрде сипаттаған; жалғыз түрі – Garudimimus brevipes. Garudimimus-тің анатомиялық ерекшеліктері туралы бірнеше түсіндірмелер үлгіні кейінгі зерттеулерде жасалды, бірақ олардың көпшілігі 2005 жылы оның толық қайта сипатталуы кезінде сынға ұшырады. Garudimimus-тің типтік орнында жазылмаған көптеген орнитомимозавр қалдықтары осы туыстың қосымша үлгілерін көрсетуі мүмкін. Қазірге дейін белгілі жалғыз Garudimimus үлгісі орташа өлшемді жануар болған, ұзындығы шамамен … және салмағы … болған. Бұл примитивті және дамыған белгілерінің қосындысынан тұратын орнитомимозавр; алғашқы орнитомимозаврлардан айырмашылығы, жоғарғы және төменгі жақ сүйектерінде тістер болмаған, бұл көбінесе дамыған орнитомимидтерде кездесетін қасиет. Garudimimus салыстырмалы түрде қысқа және мықты артқы аяқтарына, берік аяқтарына және кішірейген иілгіш сүйегіне ие болған. Аяқтарында төрт саусақ болған, бірінші саусағы өте кішкентай болса, орнитомимидтерде үш саусақ болған және бірінші саусақ жоғалған. Тіссіз бассүйегінің жақтары өте түзу, мұрны басқа туыстарға қарағанда дөңгелек келген. Бұрын бұл примитивті орнитомимозаврдың бассүйегінің үстінде, көз ұясының алдында жас түйіршігінің "мүйізі" болған деп есептелген. Алайда, жалғыз үлгіні қайта сипаттау осы құрылымның сол жақ маңдай сүйегінің бұрмаланған түрі екенін көрсетті. Тағы бір ерте түсіндірме – арктометатарсальдық құрылыммен қайта құрылған метатарсус. 1981 жылы алғаш рет сипатталғанда, Garudimimus өзінің отбасындағы примитивті орнитомимозавр ретінде анықталды. Алайда, 2014 жылы Deinocheirus-тің жаңа үлгілерін сипаттау кезінде соңғысы Garudimimus-тің туыс таксоны екендігі анықталды, ол жүгіруге немесе епті қозғалыстарға бейімделмеген Deinocheiridae орнитомимозаврларының құрамына кірді. Бірақ бұл орналасу да ықтимал емес деп табылған. Garudimimus-тің жамбас белдеуі мен артқы аяқтары аяқ бұлшық еттерінің жылдам жүгіретін орнитомимидтердегідей жетілмегендігін көрсетеді, демек, оның жылдамдық қабілеттері төмен болған. Орнитомимозаурияның басқа өкілдері сияқты, Garudimimus – мүйізді тұмсығымен толықтырылған, тістеу күші төмен барлық жейтін/шөп жейтін жануар.

Ашу тарихы

1981 жылы Гоби шөліндегі совет-моңғол палеонтологиялық экспедициясы барысында, Оңтүстік-Шығыс Моңғолиядағы Баян-Шире формациясындағы Бейши-Цавта салыстырмалы түрде кішкентай тероподтың қаңқасы табылды. Қалдықтар MPC D 100/13 (Моңғол палеонтологиялық орталығы; бастапқыда GIN 100/13) тізімдемесінде тіркелген және толыққанды, байланысқан қаңқаны көрсетеді. Сол жылы монғол палеонтологы Ринчен Барсболд бұл үлгіні Garudimimus brevipes туысы мен түрінің голотипі ретінде ресми түрде және қысқаша сипаттады. Туыс атауы Garudimimus, моңғол будда мифологиясынан шыққан қанатты жаратылыстар – Гарудаға және латынша mimus (қолданушы, еліктеуші) сөзіне сілтеме жасайды. Түр атауы латынша brevis (қысқа) және pes (аяқ) сөздерінен алынған, бұл метатарсус сүйегінің қысқа болуын көрсетеді. Барсболд Garudimimus-ты орнитомимозаврлар тобына жатқызды, бірақ оның орнитомимидтерге қарағанда көне түр екенін атап өтті және оған жеке Garudimimidae отбасын берді. Барсболд 1983 жылы голотиптік үлгінің қосымша қалдықтарын, ал кейін 1990 жылы Халска Осмольскамен бірлесіп сипаттады. Голотипке толық бас сүйегі, 8 мойын омыртқасы (атлас және осьті омыртқалар қоса алғанда), 9 арқа омыртқасы, 6 сакральды омыртқа және 4 құйрық омыртқасы, бірнеше қабырғалар, екі ұйымдық сүйек, қуыс сүйек, жамбас сүйегі, тібік сүйегі, тобық сүйегі, шыбық сүйегі және жас ересек жеке тұлғаның сол жақ аяғының дерлік толық сақталған бөлігі кіреді. 1988 жылы Филип Дж. Кьюри мен Дейл Алан Рассел голотиптің метатарсаль сүйегін Oviraptor sp. түріне жатқызды және оны арктометатарсальдық құрылыммен – үшінші метатарсаль сүйегінің жоғарғы бөлігінің қоршаған метатарсальдық сүйектер арасында тарлануымен қайта құрды. 1992 жылы Томас Р. Холц осы түсіндірмеге қосылып, метатарсус арктометатарсальдық болуы мүмкін екенін және қазба қалдықтарында бөлініп кеткенін болжады. Арктометатарсальдық жағдайды қолдау үшін, 1993 жылы Кьюри мен Дэвид А. Эберт Археорнитомимустың (жақын жердегі Ирен-Дабасу формациясынан табылған орнитомимозавр) материалдарының бір бөлігінің Garudimimus-қа тиесілі екенін мәлімдеді, бұл арктометатарсальдық жағдайдың болуына, бірінші саусақтың (цифра I) жетілмегендігіне және метатарсальдық сүйектердің II, III және IV пропорцияларына негізделген. Олар метатарсальдық сүйектердің сынық екенін және III метатарсальдың метатарсус сүйегінің созылу бетінен артқа қарай ығысқан екенін көрсетті. 1994 жылы Холц Garudimimus және Chirostenotes метатарсальдық сүйектерінің арасындағы кейбір ұқсастықтарды атап өтті. 1994 жылы Бернардино П. Перес Морено және оның әріптестері примитивті орнитомимозавр Pelecanimimus-ты сипаттады және голотиптік үлгіде қырқаның бар екенін анықтады. Олар Garudimimus-та ұқсас белгі бар екенін мәлімдеді, ол мұрын мүйізімен көрінеді. 2005 жылы Йошицугу Кобаяши мен Барсболд жасаған жан-жақты қайта сипаттамада бұрынғы мәлімдемелер жоққа шығарылды. Болжам бойынша орбитальді мүйіз шын мәнінде сол жақ маңдай алды сүйегінің бөлігі болып табылады және метатарсус тафономикалық (тозу және қазбаға айналу кезіндегі өзгерістер) бұрмаланудан зардап шекпегенін және арктометатарсальдық емес екенін растады. Сонымен қатар, Кобаяши бұрын арктометатарсальдық жағдайдың жоқтығынан басқа, метатарсальдық сүйектердің арақатынасы Археорнитомимустың арақатынасынан өзгеше екенін көрсетті. Garudimimus тек MPC D 100/13 үлгісінен ғана белгілі болғанымен, Бейши-Цавта кем дегенде бес жеке тұлғадан тұратын үлкен сүйектер жиынтығында және Баян-Шире формациясының басқа жерлерінен табылған бірнеше сипатталмаған орнитомимозаврларда қосымша үлгілер болуы мүмкін.

Сипаттама

Гарудимимус (голотиптік үлгіге сүйене отырып) шамамен салмағы бірнеше килограмм болған деп есептеледі. Бірнеше бірікпеген омыртқалар голотиптің әлі дамып келе жатқан жас жануар болғанын көрсетеді.

Күнделікті қызмет

Ағзалардың пропорциялары, аяқ тырнақтарының морфологиясы және Гардимимустың илиум сүйегінің ұзартылуы, оның күшті жамбастармен және тік тырнақтарымен ерекшеленетін жылдамдыққа бейімделген курсорлық орнитомимидтерге қарағанда, жылдамдыққа бейімделмегенін көрсетеді. Дегенмен, бұл талдау сол жылы Холл және әріптестері Шмиц пен Мотани қолданған әдістерді сынға алып, күндізгі, аралық және түнгі жануарлардың склеральды анатомиясында елеулі ұқсастықтар бар екенін айтты. Сонымен қатар, мүйіз қабығы сияқты жұмсақ тіндер көзге түсетін жарық мөлшерін анықтауда маңызды рөл атқарады, ал бұл фоссилдік үлгілерде жоқ. Шмиц пен Мотани бұл сынға жауап ретінде өз зерттеулері мен әдістемелерінің қазіргі кездегі түрлерге сүйене отырып, жойылған динозаврлардың мінез-құлқын дұрыс жіктегенін мәлімдеді. Олар көру қабілетін реконструкциялау кезінде склеральды сақинаның сыртқы жиегін сенімді дереккөз ретінде көрсетті.

Сезім мүшелері

2019 жылы Грэм М. Хьюз және Джон А. Финарелли қазіргі құстардың иіс сезу балбының арақатынасын және бірнеше жойылған динозавр түрлерінің сақталған бас сүйектерін талдап, осы жойылған түрлердің иіс сезу күшіне қанша ген қатысқандығын болжады. Олардың талдауы көрсеткендей, көптеген орнитомимозаврлардың иіс сезу қабілеті салыстырмалы түрде нашар болған; Гарудимимустың иіс рецепторларын кодтайтын шамамен 417 гені және 28.8 иіс сезу балбының арақатынасы болды, бұл оның иіс сезу қабілетінің нашар дамығанын көрсетеді. Бұл көрсеткіштер тираннозавридтер сияқты ірі динозавр түрлерінде одан да айқын байқалды, сондықтан Хьюз және Финарелли динозаврлардың эволюциялық тарамдарының ірілеген сайын иіс сезу балбының да үлкейгенін атап өтті, бұл құс емес динозаврлар үшін иіс сезудің басым сезімдік қабілет болғанын көрсетеді.

Тамақтандыру әдеттері

Кобаяши мен Барсболд 2005 жылы төменгі жақ сүйегінде тістердің жоқтығы және оның иіліскек пішіні Гарудимимустың басқа примитивті орнитомимозаврларға қарағанда тамақтану кезінде орнитомимидтерге жақын болғанын көрсетті. Орнитомимидтер сияқты, Гарудимимустың жоғарғы және төменгі жақтарының алдыңғы бөліктері мүсікпен жабылған және азықтарды жұлуға пайдаланылған болуы мүмкін. Сонымен қатар, жақтардың ортаңғы бөлігіндегі өткір жиектер тағамды кесуге көмектескен. Осы жылы Али Набавизаде шөпқоректі динозаврлардың жақ бұлшықтарын зерттеді және олардың кейбіреулері негізінен тік қозғалыспен тамақтанатынын – жақтарын жоғары және төмен жылжытатындарын анықтады, оларға тераподтар, сауроподоморфтар, примитивті орнитозикиандар және кейбір стегозаврлар жатты. Набавизаде орнитомимозаврлардың тік тамақтанушылар екенін және олардың жақтары изогнатиялық түрде көтерілетінін, яғни әр жақтың жоғарғы және төменгі тістері бір мезгілде жанасатынын атап өтті. Деинохейр мен Гарудимимустың жақтарды ашатын және жабатын бұлшықтарға бекітілуі ерекше, олар төмен қарай кеңейтілген үшбұрышты аддуктор бұлшық кешенінен тұрады, ол алға қарай кеңейтілген сортты сүйекке жалғасады. Бұл, кеңейтілген жугаль қалқасымен бірге жұмыс істеп, аддуктор бұлшығы үшін көбірек кеңістік жасайды. Осындай созылған тұмсығы бар екі деинохейридтің де тістеу күші төмен және механикалық тиімділігі азайған, бірақ егер бұл бұлшықет одан да алға қарай созылса, ол temporal бұлшығына күш қосуы мүмкін.

Палеоорталық

Гарудимимустың белгілі қалдықтары Бейші Цав жерінде Қырық дәуірінің соңғы кезеңіндегі Баян-Шире формациясынан табылды. Бейші Цав өзінің орналасқан жері бойынша өзендік ортада қалыптасқан деп есептеледі. Кальцит U–Pb өлшемдерін қолдану арқылы Баян-Шире формациясының жасы шамамен 95,9 ± 6,0 миллион жылдан 89,6 ± 4,0 миллион жыл бұрынғы, Сеноман және Сантония кезеңдеріне дараланды. Байншир аймағындағы қабаттасқан құрылымдар сияқты көптеген масштабты қиылыстар үлкен иректердің белгісі болып табылады, ал осы су қоймаларының көп бөлігі Гоби шөлінің шығыс бөлігінен ағып шыққан болуы мүмкін. Ұқсас қазба жиынтықтарына сүйене отырып, көптеген авторлар Баян-Шире және Ирен-Дабасу формациялары арасындағы байланыс бар екенін ұсынды. Сонымен қатар, Ирен-Дабасу формациясы шамамен 95,8 ± 6,2 миллион жыл бұрын қалыптасқан. Гарудимимус тіршілік ортасын көптеген динозаврлар фаунасымен бөлісті, мысалы, шөпқоректі орнитохистер Гобихадрос, Грацилицератопс және Таларурус. Басқа тероподтар орташа өлшемдегі жемті Ахиллобатор және теризинозавридтер Ерликозавр мен Сегнозавр арқылы бейнеленген. Еркету фаунадағы ең биік өсімдік жеуші болуы мүмкін. Бірнеше түрлер экологиялық нишадағы айырмашылықтарға байланысты бөлінген, мысалы, Эрликозавр және ірі Сегнозавр. Гарудимимус қазіргі уақытта табылған жалғыз орнитомимозавр таксоны болғанымен, Баян-Шире формациясы Бейші Цавта жергілікті орнитомимозаврларды көптеп тапты.