Кіріспе
Польшадағы ғылым мен техника тарихының уақыт сызығы Польша билеушілері 12 ғасырдың басынан бері білімге ерекше көңіл бөлді. 1110 жылы Краковтың соборлық бөлімінде орналасқан кітапхананың каталогынан поляк ғалымдарының сол кезде Батыс Еуропа әдебиеттеріне қол жеткізгенін көруге болады. 1364 жылы патша III Казимир Ұлы Еуропаның ең ірі университеттерінің біріне айналатын Краков академиясын құрды. Польша халқы ғылым, техника және математика салаларына елеулі үлес қосты. Польшаның атақты ғалымдарының тізімі ғалым, астроном және математик Николай Коперникпен басталады, ол күн орталығы теориясын тұжырымдап, Еуропалық ғылыми революцияны туғызды. 1773 жылы король Станислав Август Пониатовский әлемдегі алғашқы білім беру министрлігі - Ұлттық білім беру комиссиясын (Komisja Edukacji Narodowej, KEN) құрды. 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінісінен кейін Польша мемлекеті жоқ болды. XIX және XX ғасырларда көптеген поляк ғалымдары шетелде жұмыс істеді. Олардың бірі - Францияда тұратын физика және химия ғылымы маманы Мария Склодовская Кюри. Тағы бір ерекшелігі - Чилиде жұмыс істеген геолог-минералог Игнаси Домейко. ХХ ғасырдың бірінші жартысында Польша математиканың гүлденген орталығы болды. Польшаның көрнекті математиктері Львов математикалық мектебін (Стефан Банах, Хьюго Штайнхаус, Станислав Уламмен) және Варшава математикалық мектебін (Альфред Тарски, Казимеж Куратовский, Вацлав Сиерпинскиймен) құрды. Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан олардың көбісі жер аударылды. Мұндай жағдай Бенуа Мандельброттың жағдайында болды. Варшава математикалық мектебінің түлегі Антони Зигмунд, ХХ ғасырдағы математикалық талдаудың негізін қалаушылардың бірі. NASA-ның мәліметінше, польшалық ғалымдар ракета жасаудың алғашқылардың бірі болды. Бүгінде Польшада 100-ден астам орта білімнен кейінгі білім беру мекемелері бар техникалық, медициналық, экономикалық, сондай-ақ 500 университеттер олар Гданск, Краков, Люблин, Лодзь, Познань, Ржешов, Торунь, Варшава және Вроцлав сияқты ірі қалаларда орналасқан. Олар 61 мыңнан астам ғалым мен зерттеушілерді жұмыспен қамтып отыр. Тағы 300 ғылыми-зерттеу институты 10 000-ға жуық зерттеушіге үй болып табылады. Сонымен қатар, бірнеше кішігірім зертханалар бар. Бұл институттар барлығы 91 мыңға жуық ғалым мен зерттеушіге қаржы бөледі.
Education has been of prime interest to Poland's rulers since the early 12th century. The catalog of the library of the Cathedral Chapter in Kraków dating from 1110 shows that Polish scholars already then had access to western European literature. In 1364, King Casimir III the Great founded the Cracow Academy, which would become one of the great universities of Europe. The Polish people have made considerable contributions in the fields of science, technology and mathematics. The list of famous scientists in Poland begins in earnest with the polymath, astronomer and mathematician Nicolaus Copernicus, who formulated the heliocentric theory and sparked the European Scientific Revolution. In 1773 King Stanisław August Poniatowski established the Commission of National Education (Komisja Edukacji Narodowej, KEN), the world's first ministry of education. After the third partition of Poland, in 1795, no Polish state existed. The 19th and 20th centuries saw many Polish scientists working abroad. One of them was Maria Skłodowska Curie, a physicist and chemist living in France. Another noteworthy one was Ignacy Domeyko, a geologist and mineralogist who worked in Chile. In the first half of the 20th century, Poland was a flourishing center of mathematics. Outstanding Polish mathematicians formed the Lwów School of Mathematics (with Stefan Banach, Hugo Steinhaus, Stanisław Ulam) and Warsaw School of Mathematics (with Alfred Tarski, Kazimierz Kuratowski, Wacław Sierpiński). The events of World War II pushed many of them into exile. Such was the case of Benoît Mandelbrot, whose family left Poland when he was still a child. An alumnus of the Warsaw School of Mathematics was Antoni Zygmund, one of the shapers of 20th century mathematical analysis. According to NASA, Polish scientists were among the pioneers of rocketry. Today Poland has over 100 institutions of post secondary education — technical, medical, economic, as well as 500 universities — which are located in most major cities such as Gdańsk, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Rzeszów, Toruń, Warsaw and Wrocław. They employ over 61,000 scientists and scholars. Another 300 research and development institutes are home to some 10,000 researchers. There are, in addition, a number of smaller laboratories. All together, these institutions support some 91,000 scientists and scholars.
2001 жылдан бастап
Моника Мостибродска, жалпы салыстырмалылықты тексеру үшін эксперименталды байқаулармен бірге қолданыла алатын сандық астрофизиканың дамуына жол ашқаны үшін белгілі поляк астрофизигі. Бұл зерттеулер қара тесіктің, атап айтқанда, Месие 87 галактикасының ортасындағы супермассивті қара тесіктің алғашқы тікелей суретін алуға септігін тигізді. Ольга Малинкевич, поляк физигі және перовскиттер негізінде күн батареяларын сиялы баспа арқылы өндіру әдісін ойлап тапқан. Лидия Моравска, поляк австралиялық физик, оның жұмысы ауа сапасы мен оның адам денсаулығына әсері салааралық саласындағы іргелі және қолданбалы зерттеулерге, атап айтқанда атмосфералық ұсақ, ультра-негізгі және нанобөлшектерге назар аударады. 2020 жылы ол COVID-19 вирустарын қоса алғанда, ауада жұқтыратын инфекциялардың таралуы саласында еңбек етті. Ярослав Дуда, Ягеллон университетінің түлегі және қызметкері, асимметриялық сандық жүйелердің (ANS) ойлап табушысы, энтропиялық кодтау әдістерінің отбасы, деректерді шифрлау үшін кеңінен қолданылады, мысалы, Facebook Zstandard, Apple LZFSE, CRAM немесе JPEG XL. Польша ESO (2014), 16 елдің астрономия бойынша үкіметаралық ғылыми-зерттеу ұйымына қосылады. Польша Еуропалық ғарыш агенттігінің мүшесі болып табылады (2012). PW Sat, алғашқы поляк спутнигі ғарышқа ұшырылды (2012); басқа поляк спутниктеріне Лем және Хевелиуш кіреді. Пиорун (ракета), адаммен тасымалданатын әуе қорғанысы жүйесі, төмен ұшатын ұшақтарды, ұшақтарды, тікұшақтарды және ұшқышсыз әуе құралдарын жоюға арналған. AHS Krab, НАТО-ға сәйкес келетін 155 мм-лік өздігінен жүретін гаубица, Польшада Huta Stalowa Wola жобалаған. Польшалық жасанды жүрек бағдарламасын Забжедегі жүрек хирургиясын дамыту қоры іске қосты. Графенді алу, 2011 жылы Варшава университетінің Электрондық материалдар технологиясы институты мен физика кафедрасы графеннің ірі бөлшектерін алу технологиясын бірлесіп әзірлейтінін жариялады. Сол жылдың сәуір айында Польшаның Экономика министрлігінің қолдауымен поляк ғалымдары дүние жүзінде өздерінің ашылуына патент беру рәсімін бастады. Максималды энтропиялы кездейсоқ жүріс (MERW) - графиктегі бейтарап кездейсоқ жүрісінің танымал түрі, мысалы, күрделі желілерді талдау, бейнелерді талдау, трактография, физикада қолданылады. Сильвестер Поровски, поляк физигі, қатты денелер мен жоғары қысым физикасына маманданған. 2001 жылы ол поляк ғалымдарының командасын басқарып, көк жартылай өткізгіш лазерін жасады, бұл Польшадағы алғашқы көк лазер және әлемдегі үшінші. Войцех Х. Зюрек, поляк-американдық теориялық физик және квант теориясы бойынша жетекші авторитеті, әсіресе симметрияны бұзудың және нәтижесінде ақаулық жасаудың теңгерімсіздігі және теңгерімсіздігі динамикасы; КибблЗюрек механизмі, КибблЗюрек масштабтау заңдары, кванттық қайшылық, эйнселекция, кванттық дарвинизм, клондау теоремасы жоқ.
17011800
1773 жылы құрылған Ұлттық білім беру комиссиясы (Komisja Edukacji Narodowej) әлемдегі алғашқы ұлттық білім беру министрлігі болды. Станислав Стажич - поляк философы, мемлекет қайраткері, католик діни қызметкері, геолог, аудармашы, ақын және жазушы. Польша ғылым академиясының Варшавадағы Стазиц сарайының есімі оның атына берілген; 1791 жылғы 3 мамырдағы Конституцияның негізін қалаушылардың бірі - әлемдегі екінші және Еуропадағы алғашқы жазбаша конституция және поляк ағартушылығының ең үздік жетістігі Жозеф Мария Хоене Вронски, поляк мессиан философы, математигі, физигі, өнертапқышы, заңгері және экономисі; ол Вронскианды тұжырымдады және үздіксіз жол жүйесін жасады.
Józef Maria Hoene Wroński, Polish Messianist philosopher, mathematician, physicist, inventor, lawyer, and economist; he is credited with formulating the Wronskian and developing the system of continuous track.
Орта ғасырлар
Краков академиясы (Академия Краковская) 1364 жылы Ұлы Казимир III құрған. Витело (шамамен б.з.д. 1230 шамамен 1314), философ және оптикаға маманданған ғалым. Оның "Перспектива" атты атақты оптикалық трактаты Альхазеннің "Оптиканың араб кітабына" негізделген, латын әдебиетінде бірегей болды және Роджер Бэконның ең үздік шығармасының пайда болуына ықпал етті. 1284 жылы ол жарықтың шағылысуы мен сынуын сипаттады. Вителоның трактаты оптикадан басқа, визуалды қабылдау психологиясына маңызды үлес қосты.